سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی چیست؟

سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (FDI) به معنی داشتن سهم مالکیت در یک شرکت یا پروژه در کشوری دیگر است که توسط یک سرمایه‌گذار، شرکت یا دولت از کشور دیگری انجام می‌شود.

سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی به معنای داشتن مالکیت یا سهم قابل‌توجه در یک شرکت یا پروژه خارجی است. این نوع سرمایه‌گذاری معمولاً برای گسترش فعالیت‌ها در منطقه‌ای جدید و از طریق خرید کامل یا جزئی یک کسب‌وکار انجام می‌شود. FDI با خرید سهام ساده یک شرکت خارجی فرق دارد، چون شامل نفوذ مدیریتی و حضور فعال در آن شرکت می‌شود. این نوع سرمایه‌گذاری یکی از عناصر مهم در همگرایی اقتصادی جهانی است، چرا که روابط پایدار و بلندمدتی میان کشورها ایجاد می‌کند.

نکات کلیدی

• سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی، سرمایه‌گذاری بلندمدتی است که توسط یک شرکت یا دولت در یک کسب‌وکار خارجی انجام می‌شود.

• سرمایه‌گذاران FDI معمولاً کنترل بخشی از شرکت میزبان را به دست می‌گیرند و در مدیریت آن نقش فعال دارند.

• این سرمایه‌گذاری می‌تواند شامل دستیابی به منابع اولیه، گسترش حوزه فعالیت، یا توسعه حضور بین‌المللی باشد.

• ایالات متحده و چین در سال‌های اخیر از بزرگ‌ترین دریافت‌کنندگان FDI بوده‌اند.

• آمریکا و سایر کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) از مهم‌ترین سرمایه‌گذاران خارجی به شمار می‌روند.

نحوه عملکرد سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی
همان‌طور که گفته شد، FDI زمانی اتفاق می‌افتد که یک نهاد خارجی—مانند شرکت یا دولت—در یک شرکت یا پروژه در کشور دیگر سرمایه‌گذاری می‌کند. معمولاً این سرمایه‌گذاری‌ها در کشورهایی انجام می‌شود که اقتصاد باز دارند، نیروی کار ماهر در دسترس است و چشم‌انداز رشد اقتصادی بالاتر از میانگین دارند. همچنین، مقررات دولتی کمتر و فضای کسب‌وکار آسان‌تر از دیگر عوامل جذاب برای سرمایه‌گذاران FDI است.

سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (FDI) اغلب فراتر از تأمین سرمایه است. این نوع سرمایه‌گذاری می‌تواند شامل ارائه مدیریت، فناوری و تجهیزات نیز باشد. یکی از ویژگی‌های مهم FDI این است که به سرمایه‌گذار امکان کنترل مؤثر بر شرکت خارجی یا دست‌کم نفوذ قابل‌توجه بر تصمیم‌گیری‌های آن را می‌دهد.

مبالغی که در FDI جابجا می‌شوند، بسیار زیادند. در سال ۲۰۲۲، حدود ۱.۲۸ تریلیون دلار سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در سطح جهان انجام شد. در این سال، ایالات متحده بزرگ‌ترین مقصد FDI بود و پس از آن چین، برزیل، استرالیا و کانادا قرار داشتند. از نظر سرمایه‌گذاری خارجی انجام‌شده توسط کشورها، آمریکا در رتبه اول بود و پس از آن ژاپن، چین، آلمان و بریتانیا قرار داشتند.

ورود سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی به‌عنوان درصدی از تولید ناخالص داخلی (GDP) شاخص خوبی برای سنجش جذابیت بلندمدت یک کشور برای سرمایه‌گذاری است. اقتصاد چین از نظر اسمی هنوز از اقتصاد آمریکا کوچک‌تر است. در سال ۲۰۲۲، FDI به‌عنوان درصدی از GDP در چین ۱.۰٪ و در آمریکا ۱.۵٪ بود. در اقتصادهای کوچک اما پرتحرک، این نسبت معمولاً بسیار بالاتر است. برای مثال، در سال ۲۰۲۲ این رقم برای جزایر کیمن برابر ۳۵۹.۲٪ و برای هنگ‌کنگ ۳۳.۶٪ بود.

نکته مهم
در سال ۲۰۲۰ و به دلیل همه‌گیری کووید-۱۹، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در جهان به‌شدت کاهش یافت. طبق گزارش کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل، کل سرمایه‌گذاری جهانی در آن سال به ۸۵۹ میلیارد دلار رسید، در حالی که در سال پیش از آن ۱.۵ تریلیون دلار بود. همچنین در همان سال، چین جای آمریکا را به‌عنوان بزرگ‌ترین مقصد سرمایه‌گذاری گرفت و ۱۶۳ میلیارد دلار سرمایه جذب کرد، در حالی که آمریکا ۱۳۴ میلیارد دلار سرمایه جذب کرده بود. در سال ۲۰۲۱، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در سطح جهان ۸۸٪ افزایش یافت و به حالت بهبود برگشت.

ملاحظات ویژه
سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (FDI) می‌تواند از راه‌های مختلفی انجام شود؛ از جمله تأسیس یک شرکت تابعه یا وابسته در کشور خارجی، خرید سهم کنترلی در یک شرکت خارجی موجود، یا از طریق ادغام یا مشارکت با یک شرکت خارجی.

بر اساس دستورالعمل‌های سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، حداقل میزان مالکیت برای آن‌که یک FDI به‌عنوان سهم کنترلی در نظر گرفته شود، ۱۰٪ از سهام یک شرکت خارجی است. البته این تعریف انعطاف‌پذیر است، چرا که در برخی موارد می‌توان با داشتن کمتر از ۱۰٪ از سهام دارای حق رأی نیز کنترل مؤثری بر شرکت به‌دست آورد.

FDI در چین و هند
اقتصاد چین در سال‌های اخیر با ورود سرمایه‌گذاری‌های خارجی، به‌ویژه در حوزه تولیدات پیشرفته و خدمات، رشد قابل توجهی داشته است. در هند نیز با تسهیل قوانین مربوط به FDI، اکنون سرمایه‌گذاران خارجی می‌توانند بدون نیاز به تأیید دولت، تا ۱۰۰٪ در فروشگاه‌های تک‌برندی سرمایه‌گذاری کنند.

انواع سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی
FDI معمولاً به سه نوع افقی، عمودی و خوشه‌ای (Conglomerate) تقسیم می‌شود:

• سرمایه‌گذاری افقی زمانی است که یک شرکت نوع مشابهی از فعالیت تجاری خود را در کشور خارجی راه‌اندازی می‌کند. مثلاً اگر یک شرکت تلفن همراه آمریکایی، زنجیره‌ای از فروشگاه‌های موبایل را در چین بخرد.

• سرمایه‌گذاری عمودی به‌معنای خرید یک کسب‌وکار مکمل در کشور دیگر است. مثلاً یک تولیدکننده آمریکایی ممکن است سهمی در شرکتی خارجی بخرد که مواد اولیه موردنیازش را تأمین می‌کند.

• سرمایه‌گذاری خوشه‌ای زمانی است که یک شرکت در زمینه‌ای کاملاً متفاوت از حوزه فعالیت خود در یک کشور خارجی سرمایه‌گذاری می‌کند. چون این شرکت در آن زمینه تجربه‌ای ندارد، معمولاً چنین سرمایه‌گذاری‌هایی به‌صورت مشارکتی انجام می‌شوند.

مثال‌هایی از سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی
سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی می‌تواند شامل ادغام‌ها، خریدها یا مشارکت‌ها در بخش‌های خرده‌فروشی، خدمات، لجستیک یا تولید باشد. این نوع سرمایه‌گذاری‌ها استراتژی چندملیتی برای رشد شرکت‌ها را نشان می‌دهند.

همچنین، این نوع سرمایه‌گذاری ممکن است با نگرانی‌های نظارتی روبه‌رو شود. به‌عنوان مثال، در سال ۲۰۲۰، شرکت آمریکایی انویدیا (Nvidia) اعلام کرد که قصد خرید شرکت ARM، طراح تراشه مستقر در بریتانیا را دارد. در آگوست ۲۰۲۱، سازمان رقابت بریتانیا اعلام کرد که در حال بررسی این است که آیا این توافق ۴۰ میلیارد دلاری منجر به کاهش رقابت در صنایع وابسته به تراشه‌های نیمه‌هادی خواهد شد یا خیر. این معامله در فوریه ۲۰۲۲ لغو شد.

تفاوت بین سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و سرمایه‌گذاری خارجی در پرتفوی چیست؟
سرمایه‌گذاری خارجی در پرتفوی به اضافه کردن دارایی‌های بین‌المللی به پرتفوی یک شرکت، یک سرمایه‌گذار نهادی مانند صندوق بازنشستگی یا یک سرمایه‌گذار فردی اطلاق می‌شود. این نوع سرمایه‌گذاری برای تنوع بخشیدن به پرتفوی است و از طریق خرید سهام یا اوراق قرضه یک شرکت خارجی صورت می‌گیرد. در مقابل، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی به معنای سرمایه‌گذاری قابل‌توجه و مستقیم در یک شرکت مستقر در کشور دیگر یا خرید کامل آن شرکت است، نه صرفاً خرید اوراق بهادار آن.

سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی معمولاً تعهد بزرگ‌تری است که به‌منظور رشد شرکت انجام می‌شود. با این حال، هم سرمایه‌گذاری خارجی در پرتفوی (FPI) و هم FDI معمولاً در کشورهای در حال توسعه خوشامدگویی می‌شوند. نکته قابل‌توجه این است که FDI مسئولیت بیشتری برای رعایت مقررات کشور میزبان به‌همراه دارد.

مزایا و معایب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی
سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی می‌تواند باعث رشد اقتصادی در کشور پذیرنده و کشور سرمایه‌گذار شود. از یک طرف، کشورهای در حال توسعه FDI را به‌عنوان یک روش برای تأمین مالی ساخت زیرساخت‌های جدید و ایجاد شغل برای نیروی کار محلی خود تشویق کرده‌اند. از طرف دیگر، شرکت‌های چندملیتی از FDI برای گسترش فعالیت‌های خود در بازارهای بین‌المللی استفاده می‌کنند. با این حال، یکی از معایب FDI این است که شامل نظارت و مقررات چندین دولت است که منجر به افزایش ریسک سیاسی می‌شود.

برخی از مثال‌های سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی
یکی از بزرگ‌ترین نمونه‌های سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در جهان امروز، ابتکار چینی معروف به «یک کمربند، یک جاده» (One Belt One Road یا OBOR) است. این برنامه که گاهی به آن ابتکار کمربند و جاده گفته می‌شود، شامل تعهد چین به سرمایه‌گذاری‌های قابل‌توجه در پروژه‌های زیرساختی در سرتاسر آفریقا، آسیا و حتی بخش‌هایی از اروپا است. این برنامه معمولاً توسط شرکت‌ها و سازمان‌های دولتی چین که ارتباط نزدیکی با دولت چین دارند، تأمین مالی می‌شود. برنامه‌های مشابهی نیز توسط سایر کشورها و نهادهای بین‌المللی از جمله ژاپن، ایالات متحده و اتحادیه اروپا انجام می‌شود.

نتیجه‌گیری
سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (FDI) به معنای سرمایه‌گذاری مستقیم شرکت‌ها یا دولت‌ها در شرکت‌ها یا پروژه‌های خارجی است. این نوع سرمایه‌گذاری به میزان زیادی در جریان‌های مالی جهانی تاثیر دارد، به طوری که ایالات متحده و چین پیشتاز دریافت این سرمایه‌ها هستند. برای کشورهای کوچک و در حال توسعه، سرمایه‌گذاری‌های خارجی می‌تواند بخش قابل‌توجهی از تولید ناخالص داخلی (GDP) آن کشورها را تشکیل دهد. سرمایه‌گذاری خارجی در پرتفوی (FPI) به FDI مربوط است، اما به جای سرمایه‌گذاری مستقیم در پروژه‌ها یا شرکت‌ها، به خرید اوراق بهادار صادرشده توسط شرکت‌ها، مانند سهام شرکت‌های خارجی، اشاره دارد.