در حالی که غول‌های انرژی جهان از BP و Chevron تا آرامکو و ADNOC، هوش مصنوعی را به قلب چاه‌ها، سکوها و پالایشگاه‌های خود برده‌اند و با داده تولید می‌کنند، صنعت نفت و گاز ایران هنوز نشانه‌ای روشن از ورود جدی و فراگیر به این میدان نشان نمی‌دهد.
جهان انرژی در حال پوست اندازی است؛ هوش مصنوعی، همان فناوری‌ای که تا دیروز در مرز خیال و آینده‌پژوهی بود، امروز به قلب صنعت نفت و گاز نفوذ کرده و در حال بازنویسی تمام فرایندهای اکتشاف، استخراج، تولید و تصمیم‌گیری است.
در عصری که خطای انسانی، توقف یک پمپ، یا چند ساعت افت تولید می‌تواند میلیون‌ها دلار زیان به‌جا بگذارد، هوش مصنوعی بیمه‌نامه بقاست.
در چنین میدان رقابتی، شرکت‌ها و کشورهایی که زودتر به این تحول پاسخ دهند، با دقت تصمیم می‌گیرند، از منابع خود هوشمندانه‌تر استفاده می‌کنند و ریسک را پیش از وقوع مهار می‌سازند. آنها دیگر بر اساس حدس مهندسی نمی‌کنند، بلکه با اتکا به داده، الگو و پیش‌بینی حرکت می‌کنند.
انقلاب بی صدا در غول‌های انرژی
با توجه به گفته های شیوانی زوتینگ، مشاور ارشدPrecedence Research ، هوش مصنوعی دیگر یک فناوری لوکس یا آینده‌نگرانه نیست؛ بلکه یک ضرورت در صنعت نفت و گاز است. برای مثال، شرکت بی‌پی (BP)، از سال ۲۰۱۴ با نرم‌افزار Palantir برای پشتیبانی از عملیات تولید نفت و گاز در سکوهای دریای شمال، خلیج مکزیک و میدان گازی خزان عمان استفاده کرد و در چارچوب برنامه تحول دیجیتال خود، یک دوقلوی دیجیتال مبتنی بر مدل برای بهینه‌سازی فرآیند تولید، بهبود عملکرد عملیاتی و تسریع تصمیم‌گیری انسانی توسعه داد.
همچنین شرکت‌هایی مانند Devon Energy با استفاده از مدل‌های یادگیری ماشین در عملیات حفاری، بهره‌وری آن را حدود ۱۵ درصد افزایش داده و ۲۵ درصد طول عمر مفید چاه‌ها را بهبود می‌بخشند. Chevron با استفاده از هوش مصنوعی توانسته است توقف ناگهانی تجهیزات را تا ۲۵ درصد کاهش دهد و افزایش ۱۵ درصدی در کارایی تولید را داشته باشد. بر اساس گزارش‌های این شرکت پیاده سازی هوش مصنوعی منجر به ۹۰۰ میلیون دلار صرفه‌جویی عملیاتی در سه سال اخیر آن شده است.
خاورمیانه‌ای که منتظر نماند!
در خاورمیانه نیز کشورها به سرعت در حال استفاده از هوش مصنوعی برای افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه‌ها هستند. برای مثال در امارات، شرکت ملی نفت ابوظبی با استفاده از فناوری دیجیتال و هوش مصنوعی ۲۵ درصد ظرفیت تولیدی خود را افزایش داده و توانسته است با فناوری‌های پایش از راه دور و هوشمندسازی چاه‌ها، جایگاه خود را به عنوان کم هزینه‌ترین و کم کربن‌ترین تولیدکنندگان انرژی جهان تقویت کند.
آرامکو در عربستان سعودی بیش از ۴۴۲ هوش مصنوعی را در سال ۲۰۲۴ شناسایی و یک میلیارد و ۸۰۰ میلیون دلار ارزش فناوری ایجاد کرد.
همچنین در میدان نفتی خریص با استفاده از راهکارهای دیجیتال و هوش مصنوعی منجر به ۱۵ درصد افزایش تولید نفت و ۱۰۰ درصد بهبود در پاسخ‌دهی به خطاها شده است.
به تازگی هم تفاهم‌نامه‌ای میان آرامکو و مایکروسافت در راستای توسعه مهارت‌های دیجیتال و فنی در سراسر عربستان به امضا رسیده است.
قطر انرژی در پروژه عظیم North Field با تحلیل داده‌های عملیاتی، دیجیتال سازی و هوش مصنوعی، فرآیند تولید گاز طبیعی مایع و عملیات مرتبط را بهینه‌سازی کرده و بهره‌وری تجهیزات را افزایش داده است. این مثال‌ها بیانگر آن است که حتی دارندگان ارزان‌ترین منابع انرژی جهان بدون هوش مصنوعی آینده‌ای مطمئن نخواهند داشت.
ایران خارج از مدار تحول
در این میان ایران با ذخایر عظیم نفت و گاز، نیروی انسانی متخصص، ظرفیت بالقوه، سال‌ها تجربه عملیاتی و حضور شرکت‌های دانش‌بنیان، زمینه‌های لازم را برای توسعه هوش مصنوعی در صنعت انرژی داشته است اما اطلاعاتی مبنی بر ورود جدی آن به این حوزه مشاهده نشده است.
هر چند شنیده‌هایی جسته و گریخته از آغاز پروژه‌های پایلوت برای هوشمندسازی میادین و پالایشگاه‌ها مبنی بر راه‌اندازی پلتفرم‌های مدیریت همزمان چاه، مخزن و تأسیسات سطح‌الارض را با تحلیل داده و الگوریتم‌های پیش‌بینی به گوش می‌رسد اما از اجرایی شدن یا نشدن آنها اطلاعات موثقی وجود ندارد.
پیش‌تر هم مدیرعامل سابق شرکت ملی نفت ایران مبنی بر هوشمندسازی ۱۵ میدان نفت و گاز ایران با استفاده از هوش مصنوعی خبر داد؛ طرحی که پس از گذشت ۲ سال هم‌اکنون در مرحله طراحی و ایجاد پلتفرم هوشمندسازی قرار دارد.
هرچند در شرایط تحریمی ایران باید به لزوم استفاده از ظرفیت‌های داخلی توجه کرد و گام‌های ابتدایی را غنیمت شمرد اما باید هر چه سریع‌تر مسیر صنعت را به سمت هوشمندسازی با بهره‌گیری از تجربه‌های موفق بین‌المللی تغییر داد. حرکتی که در شرایط سیاسی و ژئوپولیتیک امروز منطقه، نه یک گزینه قابل بررسی بلکه تنها گزینه موجود است.
ایران، مصرف کننده مبتدی یا بازیگری موثر؟
تجربه‌های جهانی به‌روشنی نشان می‌دهد که هوش مصنوعی امروز به قلب عملیات صنعتی راه یافته است؛ شرکت‌هایی که با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، کاهش هزینه، بهره‌وری تولید و محدودیت ریسک‌های عملیاتی را رقم زدند و جایگاه خود را در این عرصه برجسته‌تر از قبل کردند.
در مقابل، عقب‌ماندن از این موج برای کشوری مانند ایران، با وجود برخورداری از منابع غنی، می‌تواند به کاهش بهره‌وری، افت رقابت‌پذیری و تهدید امنیت انرژی منجر شود. ایران اکنون در نقطه‌ای تعیین‌کننده قرار دارد؛ جایی که باید میان سنت و فناوری تصمیم خود را اتخاذ کند. تصمیمی که می‌تواند آن را از یک نظاره‌گر یا مصرف‌کننده مبتدی ، به بازیگری مؤثر در تحول آینده انرژی تبدیل کند.
نظرات کاربران