به گزارش شبکه اطلاع‌رسانی طلا و ارز، در سازوکار تازه‌ای که نخست در استان کرمان اجرا شده، سهمیه بنزین یارانه‌ای به شماره پلاک خودرو تعلق می‌گیرد، نه به کد ملی شهروندان. این تغییر در شرایطی مطرح شده که دولت به‌دنبال اصلاح نظام یارانه انرژی و کاهش فشار بودجه‌ای است. نتیجه عملی آن برای خانوارها روشن است: کسی که خودرو ندارد یا فقط یک خودرو دارد، سهم کمتری از یارانه سوخت به دست می‌آورد، در حالی که خانوارهای چندخودرویی سهمیه چندبرابر دریافت می‌کنند.
این مدل، که به «مدل کرمان» شهرت یافته، منطق پیشین سهمیه‌بندی را کنار گذاشته است. در نظام قبلی، هر کارت سوخت به یک فرد یا خانوار متصل بود؛ اما در الگوی جدید، محور تخصیص، خودرو است. عملاً خانوارهای فاقد خودرو، که بخش قابل‌توجهی از اقشار کم‌درآمد شهری و روستایی را تشکیل می‌دهند، این بخش از یارانه انرژی را دریافت نمی‌کنند.
نابرابری که با عدد قابل اندازه‌گیری است
بر اساس گزارش‌های میدانی، در برخی خانوارهای دارای دو یا سه خودرو، سهمیه ماهانه سوخت به چند برابر متوسط کشوری می‌رسد. در مقابل، خانواری بدون خودرو، حتی اگر هزینه رفت‌وآمد عمومی یا تاکسی را از جیب بپردازد، هیچ سهمی از این یارانه دریافت نمی‌کند. این شکاف، عملاً یارانه‌ای را که قرار است حمایتی و عمومی باشد، به نفع دارندگان خودروهای بیشتر جابه‌جا می‌کند.
کارشناسان اقتصادی این الگو را نمونه‌ای از «یارانه نامرئی» می‌دانند؛ یارانه‌ای که چون به‌صورت نقدی پرداخت نمی‌شود، در آمار رسمی فقر و نابرابری دیده نمی‌شود، اما اثر واقعی بر قدرت خرید خانوارها دارد. به بیان ساده، هرچه خودرو بیشتر، بهره‌مندی از منابع عمومی بیشتر؛ منطقی که با هدف اصلی یارانه، یعنی حمایت از اقشار کم‌درآمد، در تضاد است.
گزینه‌های جایگزین چیست؟
برخی پیشنهادها برای اصلاح این مدل مطرح شده، از جمله بازگشت به سهمیه فردی بر پایه کد ملی یا پرداخت یارانه سوخت به‌صورت نقدی به‌جای تخصیص فیزیکی بنزین. هر یک از این گزینه‌ها پیامدهای اجرایی و بودجه‌ای خاص خود را دارد و هنوز تصمیم نهایی درباره جایگزینی مدل کرمان در سطح کشور اعلام نشده است.
سهمیه‌بندی بنزین در ایران سابقه‌ای بیش از یک دهه دارد و از زمان معرفی کارت سوخت، بارها دستخوش تغییر شده است. تجربه نشان می‌دهد هر تغییر در این نظام، مستقیم بر هزینه رفت‌وآمد خانوارها و به‌طور غیرمستقیم بر قیمت کالاهای حمل‌ونقلی اثر می‌گذارد؛ موضوعی که تصمیم‌گیری درباره آن را برای سیاست‌گذاران همواره حساس کرده است.
نظرات کاربران