✍🏻 اندیشکده نفت و انرژی دانشگاه امام صادق ع
ناترازی بنزین با کسری روزانه بیش از ۲۲ میلیون لیتر در سال ۱۴۰۱ به تهدیدی راهبردی برای امنیت انرژی کشور تبدیل شده است. راهکارهای پیشین عمدتاً بر اصلاحات قیمتی متمرکز بوده‌اند که به دلیل ساختار دستوری اقتصاد نفت و نبود اصلاح همزمان زنجیره تأمین، کارایی نداشته‌اند. این سیاستنامه با تکیه بر الگوی «پروانه بهره‌برداری» در صنعت بالادستی و تسری آن به پالایش و توزیع، راهبردی ساختاری ارائه می‌دهد. هسته اصلی طرح، ایجاد زنجیره تأمین یکپارچه از میدان تا جایگاه و عرضه شفاف در بورس انرژی است.
۱) مسئله و تحلیل ساختاری ناترازی
ناترازی بنزین ریشه در چالش‌های همزمان بالادستی و پایین‌دستی دارد. در بالادست، فرسودگی مخازن، کاهش ضریب بازیافت و محدودیت تأمین مالی وجود دارد. در پایین‌دست نیز رشد مصرف از ۹۶٫۹ به ۱۲۱٫۱ میلیون لیتر در روز، توقف ۲۲ طرح پالایشگاهی و قاچاق گسترده، ناترازی را تشدید کرده است. ادامه این روند سالانه بیش از ۱۲ میلیارد دلار هزینه دارد.
۲) راهبرد: الگوی پروانه بهره‌برداری
این الگو مبتنی بر سه رکن است: حفظ مالکیت مخزن و نفت درجا برای دولت و انتقال مالکیت اقتصادی نفت سرچاه به دارنده پروانه پس از انجام تعهدات؛ رژیم مالی ترکیبی شامل بهره مالکانه و مالیات؛ و نظارت مستقل. اعطای پروانه با احراز صلاحیت فنی و رقابت بر سر ضریب آلفا انجام می‌شود.
۳) تسری الگو به پایین‌دست (نوآوری اصلی طرح)
منطق پروانه بهره‌برداری به پالایش و تولید بنزین تسری می‌یابد. دارندگان پروانه بالادستی در دریافت پروانه پایین‌دستی اولویت می‌گیرند و زنجیره تولید یکپارچه می‌شود. بنزین در بورس انرژی عرضه می‌شود و سوخت مورد نیاز از بورس تأمین می‌شود. همزمان، یارانه پنهان با یارانه هدفمند جایگزین و با اتصال الکترونیکی زنجیره تأمین و اصلاح تخصیص سوخت مرزنشینان، قاچاق کاهش می‌یابد.
۴) بسته سیاستی و گام‌های اجرایی
گام اول، تدوین آیین‌نامه پروانه بهره‌برداری، تشکیل سازمان ساتا و راه‌اندازی سامانه‌های نظارتی است. گام دوم، برگزاری مناقصه‌های بالادستی، صدور پروانه‌های پایین‌دستی، راه‌اندازی بازار شفاف بنزین و آغاز بازطراحی یارانه است. گام سوم، تکمیل طرح‌های پالایشگاهی، آزادسازی تدریجی قیمت‌ها و شفاف‌سازی زنجیره است.
از نقاط قوت طرح می‌توان به جامع‌نگری، یکپارچگی زنجیره ارزش، استفاده از ظرفیت قانونی موجود، جذابیت سرمایه‌گذاری و کاهش قاچاق اشاره کرد. در مقابل، مقاومت ذی‌نفعان، چالش‌های حقوقی و نیاز به سرمایه‌گذاری در شرایط تحریم از مهم‌ترین چالش‌هاست.
۶) نتیجه‌گیری و پیشنهادات راهبردی
ادامه وضع موجود ممکن نیست. راهبرد پیشنهادی با پیوند نظام‌مند بالادست و پایین‌دست، ناترازی بنزین را به‌صورت ریشه‌ای هدف می‌گیرد. پیشنهادهای فوری شامل تصویب آیین‌نامه، ایجاد ساتا، اجرای پایلوت، بازطراحی یارانه، شفاف‌سازی و مبارزه با قاچاق و حمایت از سرمایه‌گذاری است.
نظرات کاربران