طرح سقاب بنزین بدون زمان‌بندی مشخص؛ تکرار الگوی یارانه نقدی؟

به گزارش شبکه اطلاع‌رسانی طلا و ارز، طرح موسوم به سقاب یکی از تازه‌ترین ابزارهای مدیریت مصرف و توزیع بنزین است. این طرح در شرایطی اجرا شده که مدت زمان دقیق آن، مسیر خروج از آن و رابطه‌اش با اصلاح قیمت حامل‌های انرژی هنوز مشخص نشده است. همین ابهام، نگرانی از تکرار تجربه یارانه نقدی را میان کارشناسان انرژی بالا برده است.

یارانه نقدی سال‌ها پیش برای عبور از یک بحران کوتاه‌مدت طراحی شد، اما با تثبیت، به بخشی ثابت از بودجه خانوار و در عین حال مانعی جدی در برابر اصلاح قیمت انرژی تبدیل شد. کارشناسان می‌گویند اگر سقاب هم بدون برنامه زمانی روشن ادامه پیدا کند، همین سرنوشت در انتظارش است. برای مصرف‌کننده این یعنی یک ابزار موقت می‌تواند بدون آنکه اصلاح واقعی قیمت رخ دهد، به بخشی دائمی از قیمت‌گذاری بنزین بدل شود.

چرا نبود سازوکار خروج خطرناک است

سازوکار خروج در اقتصاد انرژی یعنی تعیین شرایط و زمانی که یک طرح موقت باید متوقف یا وارد مرحله بعدی شود. نبود چنین سازوکاری در سقاب باعث می‌شود این طرح به‌جای پل عبور به اصلاح قیمت، خودش هدف نهایی سیاست‌گذار جا بیفتد. تجربه یارانه نقدی نشان داد وقتی طرحی بدون تاریخ انقضا اجرا می‌شود، هر تلاش بعدی برای حذف یا اصلاح آن با مقاومت اجتماعی روبه‌رو می‌شود.

نکته دوم که کارشناسان به آن اشاره می‌کنند، نبود جایگاه روشن سقاب در یک برنامه جامع اصلاح انرژی است. اصلاح قیمت بنزین معمولا چند مرحله به‌هم‌پیوسته دارد: تعیین قیمت واقعی، جبران آثار تورمی برای اقشار کم‌درآمد و ایجاد بازار شفاف توزیع. وقتی ابزاری مانند سقاب جدا از این زنجیره طراحی می‌شود، ریسک آن بالا می‌رود که به‌جای حل مسئله، فقط زمان را به تعویق بیندازد.

مصرف‌کننده در این میان چه می‌بیند

برای خانوارها این بحث انتزاعی نیست. اگر سقاب بدون افق زمانی مشخص باقی بماند، قیمت واقعی بنزین همچنان پنهان می‌ماند و فشار مالی آن از مسیر کسری بودجه و تورم عمومی به مصرف‌کننده منتقل می‌شود. این همان مسیری است که یارانه نقدی طی کرد؛ فشار قیمت به‌جای آنکه مستقیم و شفاف دیده شود، از راه کاهش ارزش پول ملی به بودجه خانوار راه پیدا کرد.

کارشناسان تأکید می‌کنند رفع این نگرانی سه اقدام می‌خواهد: تعیین بازه زمانی مشخص برای اجرای سقاب، طراحی سازوکار روشن خروج یا گذار به مرحله بعدی و تعریف جایگاه آن در یک برنامه اصلاح انرژی که همه اجزایش با هم دیده شوند. تا وقتی این سه شرط محقق نشود، ریسک تکرار الگوی یارانه نقدی برای بنزین همچنان باقی است.