✍🏻 افسانه حاجیلو، مرکز ارزیابی سیاستی ایران
ت ی ارانه بنز ی ن قرار است بخش ی از هز ی نه مصرف‌کننده را کاهش دهد؛ اما در سازوکار فعل ی ، م ی زان برخوردار ی از ا ی ن حما ی ت تا حد ز ی اد ی به م ی زان مصرف وابسته است .
خانوار ی که چند خودرو دارد ی ا مصرف ب ی شتر ی دارد، در مجموع م ی تواند از ی ارانه نهفته در ق ی مت بنز ی ن بهره ب ی شتر ی ببرد. در مقابل، خانوار فاقد خودرو سهم مستق ی م ی از ا ی ن حما ی ت ندارد؛ با ا ی نکه هز ی نه رفت‌وآمد خود را م ی پردازد و ا ی ن حما ی ت ن ی ز از منابع عموم ی تأم ی ن م ی شود .
ا ی نجا مسئله فقط ق ی مت بنز ی ن ن ی ست . پرسش مهم‌تر ا ی ن است که ی ک حما ی ت عموم ی چگونه توز ی ع م ی شود و چه کسان ی ب ی شتر از آن بهره م ی برند؟
اگر هدف، حما ی ت از رفاه مردم است، چرا خودرو با ی د مس ی ر اصل ی در ی افت ا ی ن حما ی ت باشد؟
وقت ی مصرف، مع ی ار برخوردار ی م ی شود
منطق فعل ی ساده است: بخش ی از حما ی ت دولت در ق ی مت بنز ی ن منعکس م ی شود و ی ارانه همراه مصرف سوخت به مصرف‌کننده م ی رسد . در نت ی جه، هرچه مصرف ب ی شتر باشد، م ی زان برخوردار ی از ا ی ن حما ی ت ن ی ز م ی تواند ب ی شتر شود .
اما سادگ ی ی ک سازوکار، لزوماً به معنا ی عادلانه بودن آن ن ی ست .
ی ک خانواده ممکن است فقط ی ک خودرو داشته باشد و برا ی رفتن به محل کار، رساندن فرزند به مدرسه، مراجعه به درمانگاه ی ا تأم ی ن معاش به آن وابسته باشد. خانواده‌ا ی د ی گر ممکن است چند خودرو داشته باشد و مصرف بالاتر ی ا ی جاد کند. در سو ی د ی گر، خانواده‌ا ی قرار دارد که خودر و ندارد و هز ی نه رفت‌وآمد خود را بدون استفاده مستق ی م از ی ارانه بنز ی ن م ی پردازد .
هدف ا ی ن بحث، ناد ی ده گرفتن ن ی از خانوارها ی دارا ی خودرو ن ی ست . خودرو برا ی بس ی ار ی از مردم وس ی له تجمل ی ن ی ست؛ ابزار کار و زندگ ی است .
بحث بر سر ا ی ن است: آ ی ا مالک ی ت خودرو با ی د تا ا ی ن اندازه در تع یی ن م ی زان برخوردار ی هر خانوار از ی ک حما ی ت عموم ی نقش داشته باشد؟
خودرو مصرف‌کننده بنز ی ن است؛ اما لزوماً نبا ی د واسطه اصل ی توز ی ع ی ارانه باشد .
ا ی ده اختصاص سهم ی ه ی ا اعتبار بنز ی ن به‌صورت سرانه خانوار، سابقه طرح و بررس ی در س ی است‌گذار ی ا ی ران دارد. ا ی ن رو ی کرد تلاش م ی کند به جا ی گره زدن کامل حما ی ت به خودرو، نقطه تخص ی ص آن را به خانوار نزد ی ک‌تر کند .
ا ی ن پ ی شنهاد لزوماً به معنا ی افزا ی ش ناگهان ی ق ی مت بنز ی ن ن ی ست . مسئله نخست، تغ یی ر محل و منطق تخص ی ص حما ی ت است؛ ی عن ی سهم حما ی ت ی خانوار روشن‌تر، قابل رصدتر و عادلانه‌تر تعر ی ف شود .
در ی ک مدل قابل بررس ی ، م ی توان برا ی هر خانوار اعتبار مشخص ی در نظر گرفت؛ اعتبار ی هدفمند که متناسب با طراح ی نها یی س ی است، برا ی خر ی د بنز ی ن ی ا استفاده از خدمات حمل‌ونقل عموم ی قابل استفاده باشد .
ا ی ن اعتبار لزوماً پرداخت نقد ی ن ی ست . م ی تواند به‌گونه‌ا ی طراح ی شود که هم امکان انتخاب خانوار حفظ شود و هم منابع حما ی ت ی از هدف اصل ی خود منحرف نشود. در مرحله نخست، اعتبار هدفمند و غ ی رنقد ی م ی تواند گز ی نه کم‌ر ی سک‌تر ی باشد؛ ز ی را احتمال واسطه‌گر ی و خروج منابع از مس ی ر اصل ی را کاهش م ی دهد .
مز ی ت اصل ی ا ی ن تغ یی ر روشن است: خانوار فاقد خودرو از حما ی ت عموم ی حذف نم ی شود و برخوردار ی از منابع عموم ی فقط به م ی زان مصرف سوخت وابسته نم ی ماند .
اما عدالت ی عن ی د ی دن تفاوت‌ها، نه تقس ی م مکان ی ک ی ی ک عدد میان همه .
خانوار ی که در تهران به مترو و اتوبوس دسترس ی دارد، با خانواده‌ا ی در ی ک روستا ی ا شهر کوچک که خودرو ممکن است تنها راه رس ی دن به مدرسه، درمانگاه، بازار ی ا محل کار باشد، شرا ی ط ی کسان ی ندارد .
در مناطق مرز ی ن ی ز شرا ی ط پ ی چ ی ده‌تر است. فاصله ق ی مت سوخت با کشورها ی همسا ی ه م ی تواند انگ ی زه قاچاق ا ی جاد کند و رفتار مصرف و تقاضا را تغ یی ر دهد .
بنابرا ی ن، ی ک مدل خانوارمحور م ی تواند دست‌کم سه پا ی ه داشته باشد :
چارچوب س ی است با ی د مل ی باشد، اما اجرا نبا ی د از پشت پنجره تهران برا ی همه ا ی ران نسخه بپ ی چد .
اگر داده دق ی ق نباشد، عدالت هم دق ی ق اجرا نم ی شود
انتقال ی ارانه از خودرو به خانوار با ا ی جاد ی ک کارت ی ا حساب جد ی د حل نم ی شود . دولت با ی د اطلاعات دق ی ق و به‌روز درباره تعداد اعضا ی خانوار، محل سکونت، مالک ی ت خودرو، الگو ی مصرف و وضع ی ت دسترس ی به حمل‌ونقل عموم ی داشته باشد .
اگر ا ی ن اطلاعات ناقص باشد، طرح ی که با نام عدالت آغاز شده، م ی تواند به ب ی عدالت ی تازه‌ا ی منجر شود .
هر خانوار با ی د بداند سهم حما ی ت ی اش چگونه محاسبه شده، اطلاعاتش چگونه بررس ی م ی شود و اگر نسبت به محاسبه سهم خود اعتراض داشت، از چه مس ی ر مشخص ی م ی تواند آن را پ ی گ ی ر ی کند .
از طرف د ی گر، با ی د روشن باشد منابع حاصل از اصلاح س ی است کجا می رود :
اصلاح ی ارانه نبا ی د صرفاً جابه‌جا یی اعداد در حساب‌ها ی دولت باشد. منابع و مصارف آن با ی د شفاف، قابل رصد و قابل نظارت باشد .
شفاف ی ت بخش جانب ی اصلاح ی ارانه ن ی ست؛ شرط اعتماد به آن است .
مردم زمان ی با اصلاح همراه م ی شوند که بدانند سهمشان چگونه محاسبه شده، هز ی نه س ی است چگونه توز ی ع م ی شود و نت ی جه آن دوباره به زندگ ی خودشان برم ی گردد .
همه مردم شرا ی ط ی کسان ی ندارند
هر اصلاح ی در نظام ی ارانه، گروه‌ها یی را منتفع و گروه‌ها یی را نگران م ی کند .
خانوارها ی فاقد خودرو ی ا کم‌مصرف ممکن است از خانوارمحور شدن حما ی ت منتفع شوند. در مقابل، خانوارها ی دارا ی چند خودرو ی ا مصرف بالا احتمالاً نسبت به تغ یی ر م ی زان برخوردار ی خود حساس خواهند بود .
از ا ی ن مهم‌تر، رانندگان تاکس ی ، ناوگان حمل‌ونقل بار، کشاورزان و کسان ی که خودرو ابزار اصل ی درآمدشان است، نبا ی د بدون توجه به شرا ی ط کار ی خود در ی ک فرمول ساده قرار بگیرند .
ا ی نجاست که س ی است‌گذار ی از شعار جدا می شود .
اگر قرار است ی ارانه به خانوار نزد ی ک شود، با ی د برا ی مشاغل وابسته به خودرو و مناطق کم‌برخوردار ن ی ز سازوکار حما ی ت ی مشخص وجود داشته باشد .
از ابتدا با ی د معلوم باشد اعتبار قابل انتقال است ی ا نه، امکان تبد ی ل آن به پول نقد وجود دارد ی ا نه و چگونه م ی توان جلو ی واسطه‌گر ی و شکل‌گ ی ر ی بازارها ی غ ی رشفاف را گرفت .
در دوره گذار ن ی ز نبا ی د حما ی ت‌ها ی ضرور ی ی کباره حذف شود. تغ یی ر با ی د مرحله‌ا ی باشد تا خانوارها، مشاغل وابسته به خودرو و شبکه حمل‌ونقل فرصت سازگار ی داشته باشند .
طرح ی که برا ی ا ی ن پرسش‌ها پاسخ نداشته باشد، هنوز س ی است کامل ن ی ست؛ فقط ا ی ده‌ا ی است که ن ی از به طراح ی ب ی شتر دارد .
اصلاح بنز ی ن نبا ی د با شوک آغاز شود
بنز ی ن با هز ی نه رفت‌وآمد، حمل‌ونقل کالا، ق ی مت خدمات و قدرت خر ی د خانوار ارتباط مستق ی م دارد. بنابرا ی ن اصلاح آن نم ی تواند صرفاً ی ک تصم ی م فن ی درباره ق ی مت ی ا سهم ی ه باشد .
راه کم‌ر ی سک‌تر، اجرا ی مرحله‌ا ی و قابل ارز ی اب ی است .
م ی توان ابتدا مدل اعتبار خانوار را در چند مح ی ط متفاوت آزما ی ش کرد: ی ک کلانشهر، ی ک شهر متوسط، ی ک منطقه روستا یی و ی ک منطقه مرز ی . انتخاب ا ی ن مناطق ن ی ز با ی د بر اساس مع ی ارها ی روشن و داده‌محور باشد، نه تصم ی م سل ی قه‌ا ی .
در ا ی ن مرحله با ی د اثر س ی است بر هز ی نه خانوار، مصرف سوخت، قاچاق، حمل‌ونقل عموم ی ، رفتار بازار و م ی زان پذ ی رش اجتماع ی سنج ی ده شود .
اگر س ی است در بخش ی از مس ی ر نت ی جه مطلوب نداد، با ی د همان‌جا اصلاح شود؛ حت ی اگر به معنا ی توقف ی ا بازطراح ی بخش ی از طرح باشد .
س ی است عاقلانه س ی است ی ن ی ست که از روز اول ادعا کند ه ی چ خطا یی ندارد؛ س ی است عاقلانه، امکان اصلاح خطا را از روز اول پ ی ش‌ب ی ن ی م ی کند .
موفق ی ت فقط کاهش مصرف ن ی ست
کاهش مصرف بنز ی ن به‌تنها یی نشانه موفق ی ت ن ی ست .
اگر مصرف کاهش پ ی دا کند اما هز ی نه رفت‌وآمد خانوارها ی کم‌درآمد افزا ی ش ی ابد، س ی است عادلانه اجرا نشده است .
اگر اعتبار خانوار تعر ی ف شود اما قاچاق و نشت منابع ادامه پ ی دا کند، اصلاح ناقص مانده است .
اگر مردم سهم ی رو ی کاغذ در ی افت کنند اما حمل‌ونقل عموم ی همچنان ضع ی ف و فرسوده باشد، انتخاب واقع ی برا ی تغ یی ر الگو ی مصرف نخواهند داشت .
بنابرا ی ن موفق ی ت با ی د هم‌زمان با چند شاخص سنج ی ده شود :
س ی است خوب س ی است ی ن ی ست که فقط ی ک عدد را بهتر کند؛ با ی د م ی ان عدالت، کارا یی ، امکان اجرا و اعتماد عموم ی تعادل برقرار کند .
بحث فقط گران ی ا ارزان بودن بنز ی ن ن ی ست
سال‌هاست بحث بنز ی ن در ی ک دوگانه تکرار ی خلاصه شده است :
بنز ی ن گران شود ی ا ارزان بماند؟
اما پ ی ش از ق ی مت، با ی د درباره منطق توز ی ع حما ی ت تصم ی م گرفت .
ادامه وضع موجود ی عن ی م ی زان برخوردار ی از حما ی ت عموم ی همچنان تا حد ز ی اد ی به مالک ی ت خودرو و حجم مصرف وابسته بماند. از سو ی د ی گر، افزا ی ش ناگهان ی ق ی مت، بدون جبران، شفاف ی ت و تقو ی ت حمل‌ونقل عموم ی ، م ی تواند فشار ب ی شتر ی بر خانوارها وارد کند .
راه کم‌ر ی سک‌تر، بازطراح ی تدر ی ج ی ، شفاف و قابل ارز ی اب ی ی ارانه است؛ به‌گونه‌ا ی که حما ی ت از خانوار، بدون ناد ی ده گرفتن ن ی ازها ی واقع ی حمل‌ونقل ی ، جا ی گز ی ن وابستگ ی کامل حما ی ت به م ی زان مصرف شود .
هدف، ناد ی ده گرفتن ن ی از مصرف‌کننده خودرو ن ی ست . هدف ا ی ن است که حما ی ت عموم ی ، به جا ی آنکه صرفاً با مصرف ب ی شتر افزا ی ش پ ی دا کند، عادلانه‌تر، شفاف‌تر و متناسب‌تر با ن ی از واقع ی خانوار توز ی ع شود .
خودرو مصرف‌کننده بنز ی ن است؛ اما نبا ی د تنها مع ی ار برخوردار ی از حما ی ت عموم ی باشد .
و در نها ی ت، پرسش ساده اما تع یی ن‌کننده است :
اگر هدف، حما ی ت از مردم است، چرا ی ارانه با ی د در باک خودرو پنهان بماند؟
شا ی د وقت آن رس ی ده باشد که به جا ی پرس ی دن فقط «بنز ی ن چند باشد؟»، سؤال مهم‌تر ی را مطرح کن ی م :
ی ارانه بنز ی ن را برا ی خودرو طراح ی کرده‌ا ی م ی ا برا ی رفاه مردم؟
مسئله نها یی فقط ق ی مت بنز ی ن ن ی ست؛ مسئله ا ی ن است که حما ی ت عموم ی با چه منطق ی ، به چه کس ی و بر اساس چه ن ی از ی م ی رسد .
اگر ی ارانه برا ی مردم است، منطق توز ی ع آن ن ی ز با ی د مردم‌محور باشد؛ حما ی ت ی که از باک خودرو شروع م ی شود، با ی د در نها ی ت به رفاه خانوار برسد .
نظرات کاربران