جهش ناگهانی دلار به بالای ۲۰ هزار تومان؛ ریشه نوسان کجاست؟

به گزارش شبکه اطلاع‌رسانی طلا و ارز، نرخ دلار در بازار آزاد طی روزهای اخیر با جهشی بیش از ۲۰ هزار تومانی همراه شد. این افزایش ناگهانی بار دیگر این پرسش را در میان خانوارها و فعالان اقتصادی مطرح کرد که ریشه نوسان‌های شدید ارزی در کجاست.

برای بسیاری از خانوارها، هر جهش در نرخ دلار به معنای گران‌تر شدن کالای وارداتی، دارو، قطعات خودرو و حتی اجاره‌بهاست. کارشناسان اقتصادی می‌گویند این نوسان‌ها معلول یک عامل واحد نیستند؛ ترکیبی از ساختار نفتی اقتصاد، قاچاق گسترده ارز و اختلاف نرخ رسمی و آزاد، فشار مضاعفی بر بازار وارد کرده است.

ساختار نفتی اقتصاد، ریشه اصلی وابستگی به دلار

دو کارشناس اقتصادی، مسعود توکلی و موسی شهبازی، در تحلیلی مشترک تأکید کرده‌اند که اقتصاد ایران همچنان به شدت به درآمدهای نفتی وابسته است. این وابستگی یعنی هر تغییر در جریان ورود ارز حاصل از فروش نفت، مستقیماً روی عرضه دلار در بازار داخلی اثر می‌گذارد. کاهش عرضه، فشار فروش را در بازار آزاد افزایش می‌دهد؛ یعنی تقاضای خرید دلار از عرضه موجود پیشی می‌گیرد و قیمت بالا می‌رود.

قاچاق ۲۰ میلیارد دلاری و نقش شبکه‌های واسط

به گفته این دو کارشناس، رقمی نزدیک به ۲۰ میلیارد دلار هر سال از مسیرهای غیررسمی از کشور خارج می‌شود. این حجم از قاچاق ارز، بخش قابل‌توجهی از عرضه دلار را از چرخه بازار رسمی و آزاد خارج و کمبود مصنوعی ایجاد می‌کند. بخشی از این جریان از طریق شرکت‌های واسط، معروف به شبکه‌های تراستی، انجام می‌شود؛ شرکت‌هایی که با دور زدن مسیرهای رسمی نقل و انتقال پول، ارز را خارج از چارچوب بانکی جابه‌جا و ردیابی آن را دشوار می‌کنند.

اختلاف میان نرخ رسمی و نرخ بازار آزاد نیز به عامل دیگری برای سودجویی تبدیل شده است. هر چه این فاصله بیشتر باشد، انگیزه برای انتقال ارز از کانال‌های رسمی به بازار آزاد و کسب سود از اختلاف نرخ بالاتر می‌رود. این چرخه به نوبه خود بر عمق نوسان‌های ارزی می‌افزاید.

کارشناسان تأکید دارند تا زمانی که این ریشه‌های ساختاری اصلاح نشود، نوسان‌های ارزی احتمالاً تکرار خواهد شد. بررسی روند بازار نشان می‌دهد جهش‌های ناگهانی دلار بیش از آنکه پدیده‌ای مقطعی باشد، بازتابی از مسائل بنیادین اقتصاد کشور است.