ناترازی بنزین در کشور به مرحله‌ای رسیده که دیگر تنها با افزایش تولید یا واردات نمی‌توان آن را مدیریت کرد. در شرایطی که مصرف روزانه بنزین از مرز 130 میلیون لیتر عبور کرده و تولید پالایشگاه‌های داخلی حدود 120 تا 122 میلیون لیتر برآورد می‌شود، روزانه شکافی حدود 10 تا 15 میلیون لیتر میان تولید و مصرف ایجاد می‌شود.
در این میان، یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های نظام توزیع سوخت، استفاده گسترده از کارت‌های اضطراری جایگاه‌داران است؛ کارت‌هایی که در ابتدا برای شرایط خاص مانند مفقودی کارت سوخت یا خودروهای نوپلاک طراحی شده بودند، اما اکنون سهم قابل‌توجهی از سوخت‌گیری کشور با آنها انجام می‌شود.
35 درصد بنزین از کارت جایگاه‌ها؛ مشکل کجاست؟
بررسی الگوی مصرف نشان می‌دهد حدود 35 درصد از بنزین کشور از طریق کارت‌های جایگاه عرضه می‌شود. اهمیت این رقم زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم این تراکنش‌ها در شکل فعلی، الزاماً به هویت مشخص یک فرد یا پلاک خودرو متصل نیستند.
به این ترتیب، سامانه سوخت می‌داند چه مقدار بنزین از یک نازل خارج شده، اما در بسیاری از موارد نمی‌تواند با دقت مشخص کند این سوخت دقیقاً در اختیار کدام خودرو قرار گرفته است.
همین خلأ اطلاعاتی، امکان سوخت‌گیری‌های تکراری، انحراف مصرف و قاچاق بنزین یارانه‌ای را افزایش می‌دهد؛ موضوعی که در مناطق مرزی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
کارت جایگاه؛ از راهکار اضطراری تا گلوگاه ناترازی
کارت آزاد جایگاه قرار بود یک راهکار اضطراری باشد، اما استفاده گسترده از آن باعث شده بخشی از مصرف سوخت خارج از چارچوب کارت سوخت شخصی انجام شود.
این وضعیت از یک سو امکان تحلیل دقیق رفتار مصرف‌کننده را کاهش می‌دهد و از سوی دیگر، اجرای سیاست‌های مدیریت مصرف را دشوار می‌کند.
وقتی مشخص نباشد چه فردی، با چه خودرویی و در چه بازه زمانی، چند بار سوخت‌گیری کرده است، شناسایی رفتارهای غیرعادی و تفکیک مصرف واقعی از مصرف مشکوک بسیار دشوار خواهد بود.
شناسه‌دار شدن کارت جایگاه یعنی چه؟
شناسه‌دار کردن کارت جایگاه لزوماً به معنای حذف کارت اضطراری یا ایجاد صف‌های جدید در پمپ‌بنزین‌ها نیست.
هدف اصلی این طرح، شناسه‌دار کردن تراکنش سوخت است؛ یعنی مشخص شود سوخت‌گیری اضطراری توسط چه فردی انجام شده و امکان تعیین سقف و رصد تعداد دفعات سوخت‌گیری وجود داشته باشد.
یکی از راهکارهای مطرح‌شده این است که راننده‌ای که کارت سوخت شخصی خود را به همراه ندارد، بتواند با استفاده از کارت بانکی در جایگاه، هویت خود را احراز کند. در این مدل، اطلاعات تراکنش به سامانه‌های مربوط منتقل می‌شود و سوخت‌گیری به یک شناسه مشخص متصل خواهد شد.
چرا این تغییر می‌تواند جلوی قاچاق را بگیرد؟
مهم‌ترین مزیت این روش، ایجاد یک زنجیره اطلاعاتی کامل‌تر است.
در صورت اجرای صحیح، سامانه می‌تواند برای هر شناسه، سقف مشخصی برای سوخت‌گیری اضطراری در نظر بگیرد. در نتیجه، سوخت‌گیری‌های مکرر و غیرعادی آسان‌تر شناسایی می‌شوند.
از سوی دیگر، اتصال اطلاعات سوخت‌گیری به داده‌های هویتی و بانکی می‌تواند به دستگاه‌های نظارتی کمک کند تا الگوهای مشکوک مصرف را سریع‌تر شناسایی کنند.
این موضوع به‌خصوص در مناطق مرزی اهمیت دارد؛ جایی که اختلاف قیمت سوخت ایران با کشورهای همسایه، انگیزه قاچاق را افزایش داده است.
راه‌حل ناترازی فقط افزایش تولید نیست
ناترازی بنزین یک مسئله چندوجهی است. افزایش ظرفیت پالایشگاه‌ها و واردات سوخت می‌تواند بخشی از مشکل را پوشش دهد، اما اگر در مرحله توزیع، امکان رصد دقیق مصرف وجود نداشته باشد، افزایش عرضه نیز لزوماً به کاهش هدررفت منجر نمی‌شود.
شناسه‌دار کردن کارت‌های جایگاه می‌تواند یکی از اقدامات غیرقیمتی و داده‌محور برای ساماندهی بازار سوخت باشد؛ اقدامی که بدون افزایش مستقیم قیمت بنزین، امکان مدیریت بهتر مصرف و شناسایی انحراف را فراهم می‌کند.
نظرات کاربران