چرا نرخ بازار آزاد دلار، معیار ارزش واقعی ریال نیست؟

به گزارش شبکه اطلاع‌رسانی طلا و ارز، دلار در بازار غیررسمی این روزها در محدوده ۲۳۰ هزار تومان معامله می‌شود، اما این عدد به‌تنهایی پاسخ همه سوال‌ها درباره ارزش واقعی ریال نیست. بسیاری از فعالان اقتصادی این نرخ را به‌عنوان معیار اصلی قیمت‌گذاری کالا، دستمزد و حتی تصمیم‌های سرمایه‌گذاری خانوار در نظر می‌گیرند، در حالی‌که کارشناسان می‌گویند این انتقال بدون محاسبه مستقل می‌تواند نتیجه‌ای گمراه‌کننده داشته باشد.

اهمیت این موضوع درست همین‌جاست: وقتی نرخ بازار غیررسمی بدون فیلتر وارد محاسبه قیمت خودرو، مسکن یا حتی نان می‌شود، فشار قیمتی از یک بازار محدود به کل اقتصاد منتقل می‌شود. خانوارها و بنگاه‌ها تصمیم مالی خود را بر مبنای عددی می‌گیرند که شاید ارزش واقعی ریال را به‌درستی نشان ندهد.

چرا بازار غیررسمی، بازار کامل نیست

بازار غیررسمی ارز از چند ویژگی ساختاری رنج می‌برد که قیمت‌گذاری در آن را با بازارهای رسمی و بزرگ متفاوت می‌کند. حجم معاملات روزانه در این بازار به‌مراتب کوچک‌تر از گردش واقعی ارز در اقتصاد است؛ یعنی تعداد محدودی خریدار و فروشنده، نرخی را تعیین می‌کنند که لزوماً بازتاب کل عرضه و تقاضای ارز در کشور نیست.

علاوه‌براین، محدودیت‌های نقل‌وانتقال رسمی، صرف ریسک و انتظارات تورمی بخشی از این نرخ را تشکیل می‌دهند. صرف ریسک یعنی مبلغ اضافه‌ای که خریدار برای پوشش نااطمینانی آینده می‌پردازد؛ این مبلغ ربطی به ارزش ذاتی ریال ندارد، اما در قیمت نهایی دلار در بازار آزاد دیده می‌شود. به همین دلیل، معادل‌سازی مستقیم این نرخ با ارزش واقعی پول ملی، از نظر بسیاری از اقتصاددانان، یک ساده‌سازی پرخطاست.

اثر روی سبد خانوار و بنگاه

این بحث صرفاً نظری نیست. زمانی‌که فروشنده کالا یا واردکننده، قیمت تمام‌شده را بر مبنای نرخ بازار غیررسمی محاسبه می‌کند، این عدد مستقیم وارد سبد مصرف خانوار می‌شود. نتیجه، افزایش قیمت کالاهایی است که شاید حتی به ارز وارداتی وابسته نباشند، صرفاً به این دلیل که فروشنده انتظار افزایش نرخ ارز را در قیمت لحاظ می‌کند.

کارشناسان بازار ارز معتقدند نبود یک نرخ مرجع شفاف و قابل استناد، خلأیی است که بازار غیررسمی آن را پر می‌کند. تا زمانی‌که داده‌های رسمی درباره تراز ارزی، حجم صادرات و واردات و ذخایر ارزی به‌صورت شفاف منتشر نشود، همین بازار محدود، به‌عنوان تنها منبع در دسترس، مبنای تصمیم‌گیری باقی می‌ماند.

نرخ‌های چندگانه ارز در اقتصاد ایران، از نرخ رسمی گرفته تا نرخ نیما و بازار غیررسمی، سال‌هاست موضوع بحث سیاست‌گذاران و تحلیلگران است. فاصله میان این نرخ‌ها، خود یکی از نشانه‌های محدودیت در کشف قیمت واقعی ارز به شمار می‌رود.