اتاق تبریز در آستانه میزبانی از سی‌امین همایش ملی توسعه صادرات غیرنفتی در 14 آبان ماه سال جاری قرار دارد؛ رویدادی که طی سه دهه، محلی برای طرح مسائل تجارت خارجی از زبان بخش خصوصی و گفت‌وگوی فعالان اقتصادی با سیاست‌گذاران و متولیان حوزه تجارت بوده است. رسیدن این همایش به دوره سی‌ام، فرصتی است تا در کنار مرور سه دهه تجربه صادرات غیرنفتی کشور، پرسش مهم‌تری نیز مطرح شود: صادرات ایران در دوره‌ای که عدم‌قطعیت به یکی از ویژگی‌های اصلی محیط کسب‌وکار تبدیل شده است، چگونه می‌تواند مسیر خود را حفظ و توسعه دهد؟
اهمیت این پرسش زمانی بیشتر روشن می‌شود که به مسائل امروز بنگاه‌های تولیدی و صادراتی نگاه کنیم. بررسی مسائل تشکل‌های تخصصی آذربایجان‌شرقی نشان می‌دهد، نوسان نرخ ارز و قیمت مواد اولیه، کمبود نقدینگی و مشکلات جریان نقدی، مشکلات صادرات، پرداخت و لجستیک و اختلال در زنجیرهٔ تأمین و واردات، در صدر دغدغه‌های فعالان اقتصادی قرار گرفته‌اند. کمبود نیروی متخصص، فرسودگی فناوری، فشارهای قانونی و کاهش تقاضای داخلی نیز لایه‌های دیگری از همین محیط دشوار کسب‌وکار هستند.
بر همین اساس، سی‌امین همایش ملی توسعه صادرات غیرنفتی تبریز می‌تواند بیش از آنکه صرفاً محفلی برای بیان مشکلات باشد، بر راهکارهای حفظ و توسعه صادرات در شرایط عدم‌قطعیت متمرکز شود؛ شرایطی که در آن صادرکننده باید هم‌زمان با نوسان ارز، تغییر هزینه‌های تولید، دشواری تأمین مالی، محدودیت‌های نقل‌وانتقال پول، تغییر مقررات، ریسک‌های لجستیکی و تحولات منطقه‌ای مواجه شود.
از مسئله ارز تا پایداری مسیر صادرات
یکی از محورهای مهمی که در این دوره می‌تواند مورد توجه قرار گیرد، پیوند میان سیاست ارزی و توان صادراتی بنگاه‌هاست. نوسان نرخ ارز، نحوه بازگشت ارز حاصل از صادرات، دسترسی به منابع موردنیاز برای تأمین مواد اولیه و سرمایه در گردش، مستقیم بر قدرت برنامه‌ریزی صادرکننده اثر می‌گذارد. صادرکننده‌ای که نتواند هزینهٔ تولید، نرخ تأمین مواد اولیه یا شرایط بازگشت منابع خود را پیش‌بینی کند، برای عقد قراردادهای بلندمدت در بازارهای خارجی نیز با محدودیت مواجه خواهد بود.
موضوع دوم، تأمین مالی صادرات و سرمایه در گردش است. کمبود نقدینگی یکی از پرتکرارترین مسائل تشکل‌های اقتصادی استان است، اما تجربه صنایع مختلف نشان می‌دهد مسئله فقط دسترسی به تسهیلات نیست. طولانی‌شدن وصول مطالبات، افزایش هزینه مواد اولیه، فروش اعتباری، کاهش قدرت خرید بازار و افزایش زمان بازگشت منابع، چرخهٔ نقدینگی بنگاه‌ها را مختل کرده است. از این رو، بررسی ابزارهای جدید تأمین مالی، تأمین مالی زنجیره‌ای، ضمانت صادرات و کاهش ریسک دریافت مطالبات خارجی می‌تواند بخشی از دستورکار این دوره باشد.
محور سوم به بازارهای صادراتی و ضرورت تنوع‌بخشی به آنها بازمی‌گردد. عراق و ترکیه همچنان از بازارهای مهم مورد توجه فعالان اقتصادی آذربایجان‌شرقی هستند و روسیه، قفقاز، اوراسیا و کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز ظرفیت‌های مهمی برای توسعه تجارت دارند. در شرایط عدم‌قطعیت، وابستگی بیش از اندازه به یک بازار یا تعداد محدودی مشتری، خود به یک ریسک تبدیل می‌شود. توسعه بازارهای منطقه‌ای، استفادهٔ مؤثرتر از موافقت‌نامه‌های تجاری و تقویت دیپلماسی اقتصادی می‌تواند امکان توزیع این ریسک را فراهم کند.
کریدورهای شمال‌غرب؛ یکی از محورهای راهبردی دوره سی‌ام
در کنار بازار، مسئله مسیر نیز باید به یکی از مباحث جدی سی‌امین همایش تبدیل شود. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که رقابت صادراتی فقط رقابت بر سر قیمت و کیفیت کالا نیست؛ هزینه و زمان حمل و قابلیت اطمینان مسیر نیز در حفظ مشتری خارجی تعیین‌کننده است.
آذربایجان‌شرقی در این زمینه موقعیتی ویژه دارد. قرار گرفتن تبریز در محور ارتباطی ایران با ترکیه، قفقاز و بازارهای اوراسیا، مرز نوردوز، ظرفیت جلفا و شبکهٔ جاده‌ای و ریلی شمال‌غرب، این منطقه را به یکی از گره‌های مهم تجارت خارجی کشور تبدیل کرده است.
بنابراین، یکی از موضوعاتی که در سی‌امین همایش باید با جدیت بیشتری دنبال شود، فعال‌تر شدن کریدورهای شمال‌غرب و افزایش تاب‌آوری مسیرهای صادراتی کشور است. تکمیل زیرساخت‌های جاده‌ای و ریلی، توسعه ظرفیت پایانه‌های مرزی، کاهش توقف کامیون‌ها، تسهیل فرآیندهای گمرکی، هماهنگی میان دستگاه‌های مستقر در مرز و توسعه حمل‌ونقل ترکیبی، موضوعاتی هستند که مستقیم بر هزینه و قدرت رقابت صادرکننده اثر می‌گذارند.
این مسئله در شرایط عدم‌قطعیت اهمیت دوچندان دارد. کشور هرچه به مسیرهای بیشتری برای دسترسی به بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی دسترسی داشته باشد، امکان واکنش به اختلال یک مسیر نیز بیشتر خواهد بود. تنوع‌بخشی به کریدورها، همانند تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی، بخشی از مدیریت ریسک تجارت خارجی است.
از بیان مسئله تا ارائه دستورکار
اهمیت سی‌امین همایش ملی توسعه صادرات غیرنفتی تبریز را باید در همین نقطه جستجو کرد. این رویداد پس از سه دهه تجربه، ظرفیت آن را دارد که فعالان بخش خصوصی، صادرکنندگان، تشکل‌های تخصصی، مسئولان حوزهٔ تجارت، دستگاه‌های اجرایی و کارشناسان را حول چند مسئله مشخص گردهم آورد و مطالبات صادراتی را از سطح مسائل پراکنده به یک دستورکار منسجم تبدیل کند.
در این چارچوب، ثبات و پیش‌بینی‌پذیری سیاست‌های ارزی و تجاری، تأمین مالی و سرمایه در گردش صادرکنندگان، تسهیل بازگشت ارز و نقل‌وانتقال مالی، توسعه و تنوع‌بخشی بازارهای هدف، استفاده از ظرفیت تجارت منطقه‌ای و اوراسیا، فعال‌سازی کریدورهای شمال‌غرب، کاهش هزینه‌های لجستیک و گمرک و تقویت دیپلماسی اقتصادی می‌توانند از مهم‌ترین موضوعات مورد پیگیری در این همایش باشند.
این جهت‌گیری ادامه منطقی مسیری است که در دوره‌های پیشین نیز شکل گرفته است. در بیست‌ونهمین دوره «چالش‌ها و الزامات صادرات غیرنفتی در شرایط عدم‌قطعیت» و بهره‌برداری از فرصت تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا مورد توجه قرار گرفت و موضوعاتی مانند سیاست‌های ارزی و مالی، دیپلماسی اقتصادی و تسهیل تجارت نیز در نشست‌های تخصصی مطرح شد. اکنون دوره سی‌ام می‌تواند یک گام جلوتر برود و از شناسایی چالش‌ها به سمت طراحی سازوکارهای عملی برای صادرات تاب‌آور حرکت کند.
تبریز؛ از سابقه تجارت تا نقش‌آفرینی در آینده صادرات
برگزاری سی‌امین دوره این همایش در تبریز از این منظر نیز معنادار است. آذربایجان‌شرقی هم دارای پایه صنعتی و تولیدی متنوع است و هم به دلیل موقعیت جغرافیایی خود با بازارهای ترکیه، قفقاز و اوراسیا پیوند مستقیم دارد. از ماشین‌سازی، قطعه‌سازی و صنایع غذایی تا فرش، چرم، کفش، محصولات کشاورزی، خدمات فنی و مهندسی و شرکت‌های دانش‌بنیان، بخش مهمی از ظرفیت اقتصادی استان می‌تواند با توسعه صادرات رشد کند.
به همین دلیل، سی‌امین همایش ملی توسعه صادرات غیرنفتی می‌تواند فراتر از یک گردهمایی سالانه، فرصتی برای طرح یک پرسش ملی از تبریز باشد: برای آنکه صادرات کشور در برابر شوک‌های ارزی، تجاری، لجستیکی و منطقه‌ای متوقف نشود، چه زیرساخت‌ها، سیاست‌ها و ابزارهایی باید از امروز آماده شوند؟
پاسخ به این پرسش نیازمند پیوند سه ضلع است: بنگاه رقابت‌پذیر، سیاست تجاری پیش‌بینی‌پذیر و مسیر صادراتی پایدار. اگر دوره سی‌ام بتواند میان این سه ضلع ارتباط برقرار کند و مسائل بخش خصوصی را به پیشنهادهای مشخص و قابل پیگیری برای سیاست‌گذاران تبدیل کند، اهمیت آن نه فقط در تداوم یک رویداد سی‌ساله، بلکه در کمک به ترسیم مسیر آینده صادرات غیرنفتی کشور خواهد بود.
نظرات کاربران