«گوشی نو و به‌روز» برای جوانان رویا شد

برای بخشی از جوانان ایرانی، خرید یک تلفن همراه جدید دیگر به معنای انتخاب میان مدل‌ها و برندها نیست؛ مسئله ساده‌تر و تلخ‌تر شده است: «اصلاً توان خرید داریم؟»

طبق آمار منتشر شده و رسمی ، بازار تلفن همراه در ایران طی یک دهه گذشته بزرگ، شفاف و به‌شدت وابسته به ارز شده است. بیش از ۱۰۶ میلیون دستگاه فعال در کشور، از ۸۸.۵ میلیون گوشی هوشمند تا ۱۶.۵ میلیون گوشی دکمه‌ای و ۱.۲ میلیون تبلت، نشان می‌دهد موبایل دیگر یک کالای حاشیه‌ای در زندگی ایرانیان نیست؛ بخشی از زیرساخت زندگی روزمره است.

اما پشت این عدد بزرگ، یک پرسش اجتماعی مهم پنهان است، با افزایش قیمت موبایل و کاهش قدرت خرید، چه تعداد از جوانان دیگر نمی‌توانند خود را با سرعت تغییرات فناوری همراه کنند؟

برای نسل جوان، تلفن همراه فقط وسیله تماس نیست. گوشی هوشمند ابزار آموزش، جست‌وجوی شغل، فعالیت در شبکه‌های اجتماعی، تولید محتوا، پرداخت و بانکداری، استفاده از تاکسی اینترنتی، ارتباطات کاری و حتی بخشی از روابط اجتماعی است.

بنابراین وقتی قیمت یک گوشی مناسب چندین برابر درآمد ماهانه یک جوان می‌شود، مسئله فقط «گران شدن یک کالا» نیست؛ بخشی از سبک زندگی و دسترسی اجتماعی او گران شده است.

جوانی که توان خرید گوشی مناسب ندارد، ممکن است همچنان صاحب یک تلفن همراه باشد، اما الزاماً از امکانات کامل زیست دیجیتال برخوردار نیست. گوشی قدیمی‌تر، حافظه محدود، دوربین ضعیف، باتری فرسوده، نبود امکان اجرای برخی نرم‌افزارها یا ناتوانی در دریافت به‌روزرسانی‌ها، همه می‌توانند فاصله میان فرد و بخش‌هایی از زندگی دیجیتال را بیشتر کنند.

این همان جایی است که فقر موبایلی از «نداشتن گوشی» عبور می‌کند و به «نداشتن دسترسی برابر» می‌رسد.

آمار بالای دستگاه‌های فعال در کشور ممکن است در نگاه اول نشانه اشباع بازار و دسترسی گسترده مردم به تلفن همراه باشد؛ اما تعداد دستگاه‌ها به‌تنهایی نمی‌تواند کیفیت دسترسی مردم را نشان دهد.

بازار از نظر تعداد بزرگ است، اما از نظر قدرت خرید یکدست نیست. سامسونگ و شیائومی روی هم حدود ۶۹ درصد از سهم تعدادی بازار را در اختیار دارند؛ یعنی بخش بزرگی از مصرف‌کنندگان ایرانی به سمت گوشی‌هایی رفته‌اند که نسبت به پرچمداران قیمت پایین‌تری دارند.

این انتخاب لزوماً انتخابی از سر ترجیح نیست. برای بسیاری از خانوارها، میان «گوشی مورد علاقه» و «گوشی قابل خرید» فاصله بزرگی ایجاد شده است.

در سوی دیگر، اپل تنها حدود ۶ درصد از تعداد دستگاه‌ها را تشکیل می‌دهد، اما متوسط قیمت بسیار بالاتر آن باعث می‌شود سهمش از ارزش بازار به مراتب بزرگ‌تر از سهم تعدادی باشد.

همین شکاف، تصویری از دو بازار متفاوت در ایران ارائه می‌کند: بازاری برای کسانی که توان پرداخت هزینه‌های بالای فناوری را دارند و بازاری برای اکثریتی که پیش از انتخاب مدل، باید قیمت را با درآمد ماهانه خود مقایسه کنند.

در چنین شرایطی، موبایل می‌تواند به یکی دیگر از نشانه‌های شکاف طبقاتی تبدیل شود؛ شکافی که نه فقط در مدل گوشی، بلکه در کیفیت دوربین، سرعت پردازنده، ظرفیت حافظه، طول عمر دستگاه و امکان استفاده از خدمات دیجیتال دیده می‌شود.

بحران فقط این نیست که یک جوان نتواند آخرین مدل تلفن همراه را بخرد. مسئله این است که در شرایط کاهش قدرت خرید، خرید یک گوشی مناسب ممکن است از فهرست نیازهای قابل‌دسترس او خارج شود.

نسلی که پیش‌تر برای گوشی، لپ‌تاپ، اینترنت، سفر، تفریح، آموزش و تشکیل زندگی برنامه‌ریزی می‌کرد، حالا ممکن است برای حفظ همان گوشی چندساله خود هزینه تعمیر بدهد؛ باتری عوض کند، صفحه‌نمایش شکسته را تعمیر کند یا خرید دستگاه جدید را ماه‌ها و حتی سال‌ها عقب بیندازد.

در این وضعیت، «نداشتن توان خرید موبایل» بخشی از یک مسئله بزرگ‌تر است: کوچک شدن سبد انتخاب جوانان. وقتی درآمد صرف مسکن، خوراک و هزینه‌های ضروری می‌شود، کالاهایی که زمانی بخشی از زندگی عادی محسوب می‌شدند، یکی‌یکی از دسترس خارج می‌شوند. موبایل هم از همین مسیر در حال تبدیل شدن به کالایی است که فاصله میان «نیاز» و «توان خرید» در آن بیشتر می‌شود.

ثبات واردات سالانه حدود ۱۵ میلیون دستگاه در پنج سال اخیر، از وجود تقاضای پایدار در این بازار حکایت دارد؛ اما این تقاضا الزاماً به معنای قدرت خرید بالا نیست.

بخش مهمی از مردم همچنان به موبایل نیاز دارند، اما ممکن است خرید خود را به تعویق بیندازند، به مدل‌های ارزان‌تر روی بیاورند یا عمر استفاده از دستگاه فعلی را افزایش دهند. به همین دلیل، افزایش ارزش بازار موبایل را نباید بدون توجه به تورم و کاهش قدرت خرید، نشانه رونق مصرف دانست. ممکن است مردم پول بیشتری برای خرید یک گوشی بپردازند، اما در واقع گوشی ارزان‌تری نسبت به گذشته خریداری کنند.

در نهایت، مسئله بازار تلفن همراه را نمی‌توان صرفاً با آمار واردات، رجیستری، سهم برندها و میزان ارزبری توضیح داد. پشت این اعداد، نسلی ایستاده که بخش مهمی از زندگی‌اش در فضای دیجیتال جریان دارد؛ نسلی که برای کار، تحصیل، ارتباط، سرگرمی و حتی کسب درآمد به تلفن همراه وابسته است.

وقتی توان خرید این ابزار کاهش پیدا می‌کند، مسئله فقط از دست رفتن امکان خرید یک کالای جدید نیست؛ بخشی از کیفیت زندگی و دسترسی برابر به فرصت‌های دیجیتال نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

بازار موبایل ایران امروز شاید از نظر تعداد دستگاه‌ها اشباع شده باشد، اما سؤال اجتماعی مهم‌تر این است که چند جوان ایرانی هنوز می‌تواند گوشی‌ای را که واقعاً نیاز دارد، بدون آنکه خرید آن بخش بزرگی از درآمدش را ببلعد، تهیه کند؟ اگر پاسخ این سؤال هر سال دشوارتر شود، آنچه کوچک می‌شود فقط بازار موبایل نیست؛ دامنه انتخاب و کیفیت زندگی یک نسل است.(رکنا)