از دیپلماسی انرژی تا حکمرانی انرژی

در معماری جدید انرژی جهان، قدرت دیگر صرفاً در میزان تولید نفت و گاز یا حجم ذخایر یک کشور خلاصه نمی‌شود. امروز داده، سرمایه، فناوری، زیرساخت، کریدورهای انرژی، زنجیره‌های تامین، بازارهای منطقه‌ای و توانایی اثرگذاری بر قواعد و تصمیمات بین‌المللی، همگی به مولفه‌های قدرت انرژی تبدیل شده‌اند.

در چنین محیطی، نهادهایی که بتوانند میان تولیدکنندگان، مصرف‌کنندگان و کشورهای ترانزیتی گفت‌وگو ایجاد کنند، اهمیت راهبردی پیدا می‌کنند. یکی از مهم‌ترین این نهادها، «مجمع بین‌المللی انرژی» یا International Energy Forum (IEF) است.

IEF یک نهاد بین‌دولتی و بی‌طرف مستقر در ریاض است که بیش از ۶۵ کشور تولیدکننده، مصرف‌کننده و ترانزیتی انرژی را دربرمی‌گیرد. ماموریت اصلی آن ایجاد یک بستر فراگیر برای گفت‌وگوی انرژی، افزایش درک متقابل، تقویت امنیت انرژی، شفافیت بازارها و همکاری میان بازیگران مختلف نظام انرژی جهانی است.

اهمیت IEF دقیقاً در جایگاه متفاوت آن در معماری انرژی جهان قرار دارد. این نهاد نه سازمان کشورهای صادرکننده نفت است و نه یک نهاد صرفاً متشکل از کشورهای مصرف‌کننده؛ بلکه تلاش می‌کند میان طیف‌های متفاوت و حتی‌گاه متعارض بازیگران انرژی، یک فضای مشترک ایجاد کند.

ساختار IEF نیز برای همین هدف طراحی شده است. هیئت اجرایی آن از ۳۱ نماینده تشکیل می‌شود که ۲۲ عضو دائمی و ۸ عضو چرخشی دارد و دبیرخانه‌های OPEC و IEA نیز به‌عنوان اعضای بدون حق رای در آن حضور دارند. در کنار آن، شورای مشورتی صنعت، ارتباط میان سیاستگذاران و مدیران ارشد صنعت انرژی را تقویت می‌کند.

دبیرخانه دائمی IEF در ریاض قرار دارد و از اول ژانویه ۲۰۲۵، «جاسم الشریاوی» به‌عنوان ششمین دبیرکل این نهاد فعالیت خود را آغاز کرده است.

اما شناخت ساختار IEF به‌تنهایی کافی نیست. پرسش مهم‌تر این است:

IEF در نظام متحول انرژی جهان دقیقاً چه مسئله‌ای را حل می‌کند و ظرفیت آن برای اثرگذاری تا کجاست؟

پاسخ به این پرسش، ما را به یک تحول مهم در مفهوم امنیت انرژی می‌رساند.

امنیت انرژی دیگر صرفاً به معنای تامین مستمر نفت و گاز نیست. اختلال در یک تنگه یا مسیر دریایی، تحریم، کاهش سرمایه‌گذاری، بحران زیرساخت، رقابت فناوری، محدودیت مواد معدنی حیاتی، اختلال زنجیره تامین یا تغییر ناگهانی سیاست‌های تجاری می‌تواند امنیت انرژی کشورها را تحت تاثیر قرار دهد.

بنابراین، نظام انرژی امروز یک «شبکه به‌هم‌پیوسته» است؛ نه مجموعه‌ای از بازارهای جدا از یکدیگر.

در چنین شرایطی، گفت‌وگو اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ اما یک مشکل اساسی وجود دارد:

«گفت‌وگو» اگر به تولید اطلاعات، آینده‌نگری و تصمیم‌سازی منجر نشود، در نهایت به یک ظرفیت دیپلماتیک محدود تبدیل خواهد شد.

اینجاست که IEF در یک نقطه مهم‌نهادی قرار گرفته است.

این نهاد باید از «محل گفت‌وگو» به «سکوی هوشمند حکمرانی انرژی» حرکت کند؛ بدون آنکه ماهیت بی‌طرف و غیرالزام‌آور خود را از دست بدهد.

به بیان دیگر، IEF نباید جایگزین OPEC، IEA یا سایر نهادهای انرژی شود؛ بلکه باید بتواند میان این نهادها، دولت‌ها، صنعت، داده و بازار، نقش اتصال‌دهنده و آینده‌نگر ایفا کند.

مسیر تحول می‌تواند چنین باشد:

گفت‌وگو ← داده ← تحلیل ← آینده‌نگری ← هشدار زودهنگام ← سیاستگذاری.

یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های موجود برای این تحول، JODI یا Joint Organisations Data Initiative است.

JODI که از سال ۲۰۰۵ با هماهنگی IEF فعالیت می‌کند، با مشارکت سازمان‌هایی مانند OPEC، IEA، GECF و سایر شرکا و بیش از ۱۰۰ دولت و ذی‌نفع، داده‌های انرژی را در اختیار بازار قرار می‌دهد.

اهمیت JODI فقط در تولید داده نیست؛ بلکه در کاهش عدم‌اطمینان و افزایش شفافیت بازار است.

اما در عصر جدید انرژی، «داده» پایان کار نیست؛ نقطه آغاز است.

داده زمانی به قدرت راهبردی تبدیل می‌شود که بتوان از آن «هوش انرژی» استخراج کرد.

برای مثال، در برابر یک بحران ژئوپلیتیکی، صرفاً دانستن میزان کاهش عرضه کافی نیست. باید بتوان پیش‌بینی کرد که این اختلال چه اثری بر قیمت، بیمه، حمل‌ونقل، سرمایه‌گذاری، مسیرهای جایگزین، صنایع پایین‌دستی، تجارت منطقه‌ای و زنجیره‌های ارزش خواهد داشت.

بنابراین، یکی از مهم‌ترین مسیرهای آینده IEF می‌تواند ایجاد یک سازوکار دائمی برای «رصد ریسک و آینده‌نگری انرژی» باشد؛ سازوکاری که داده‌های JODI را با اطلاعات بازار، ژئوپلیتیک، سرمایه‌گذاری، فناوری و زیرساخت تلفیق کند و سناریوهای قابل استفاده برای سیاستگذاران ارائه دهد.

Energy Intelligence و سپس به:

Energy Foresight نزدیک خواهد کرد.

در واقع، آینده حکمرانی انرژی جهان به نهادی نیاز دارد که بتواند پیش از آنکه بحران به بازار برسد، نشانه‌های آن را شناسایی کند.

این همان نقطه‌ای است که مفهوم «ژئواکونومی انرژی» اهمیت پیدا می‌کند.

رقابت انرژی دیگر صرفاً بر سر منابع نیست؛ بر سر بازار، مسیر، سرمایه، فناوری، داده و زنجیره ارزش نیز هست.

کشوری که منابع عظیم انرژی دارد اما نتواند آنها را به بازار، سرمایه، فناوری و شبکه‌های تجاری متصل کند، لزوماً قدرت ژئواکونومیک متناسب با منابع خود نخواهد داشت.

از این منظر، IEF می‌تواند یکی از بسترهای مهم برای گفت‌وگو درباره همین معماری جدید باشد.

اما این موضوع برای ایران اهمیت مضاعف دارد.

ایران هم‌زمان دارای منابع عظیم نفت و گاز، موقعیت ژئوگرافیک ممتاز، ظرفیت قابل توجه پتروشیمی، دسترسی به آب‌های آزاد، مرزهای متعدد زمینی و دریایی و امکان ایفای نقش در کریدورهای انرژی منطقه است.

با این حال، مسئله ایران صرفاً داشتن این ظرفیت‌ها نیست؛ مسئله اصلی «تبدیل ظرفیت به قدرت» است.

به همین دلیل، حضور ایران در IEF نباید صرفاً یک حضور دیپلماتیک یا تشریفاتی باشد.

ایران باید از «حضور» به «اثرگذاری» حرکت کند.

راهبرد پیشنهادی ایران در IEF می‌تواند بر پنج محور متمرکز شود:

۱. دیپلماسی انرژی فعال ایران باید از IEF برای گفت‌وگوی مستمر با تولیدکنندگان، مصرف‌کنندگان و کشورهای ترانزیتی استفاده کند و موضوعات مورد علاقه خود را به بخشی از دستورکارهای بین‌المللی انرژی تبدیل کند.

۲. دیپلماسی گاز و برق منطقه‌ای امنیت انرژی منطقه، اتصال شبکه‌های برق، تجارت گاز و توسعه زیرساخت‌های مشترک می‌تواند از موضوعات محوری ابتکارهای ایران در این چارچوب باشد.

۳. دیپلماسی تجاری و سرمایه‌گذاری حضور ایران نباید صرفاً به نفت و گاز محدود شود. ظرفیت پتروشیمی، صنایع پایین‌دستی، سرمایه‌گذاری، فناوری و زنجیره ارزش نیز باید در دستورکار دیپلماسی انرژی قرار گیرد.

۴. تبدیل موقعیت جغرافیایی به قدرت ژئواکونومیک ایران باید منابع انرژی، موقعیت جغرافیایی، بنادر، کریدورها، پتروشیمی و بازار منطقه‌ای خود را نه به‌صورت ظرفیت‌های منفرد، بلکه در قالب یک «راهبرد ژئواکونومیک ملی» به یکدیگر متصل کند.

۵. ایجاد سازوکار تخصصی برای اثرگذاری در IEF وزارت نفت و وزارت امور خارجه می‌توانند یک سازوکار تخصصی مشترک برای رصد دستورکارهای IEF، تولید پیشنهادهای سیاستی، شناسایی ائتلاف‌های قابل شکل‌گیری و پیگیری مستمر منافع ایران ایجاد کنند.

هدف ایران نباید صرفاً این باشد که در جلسات IEF حضور داشته باشد؛ هدف باید این باشد که بخشی از دستورکارهای مهم انرژی منطقه و جهان، با مشارکت و ابتکار ایران شکل بگیرد.

این تفاوت میان «دیپلماسی حضور» و «دیپلماسی اثرگذاری» است.

از سوی دیگر، جایگاه ریاض به‌عنوان میزبان IEF نیز قابل توجه است. عربستان سعودی با میزبانی این نهاد، بخشی از ظرفیت دیپلماتیک خود را در اختیار یک پلتفرم جهانی انرژی قرار داده است. هرچه IEF از نظر نهادی مستقل‌تر، فراگیرتر و اثرگذارتر شود، ارزش راهبردی میزبانی آن برای عربستان نیز افزایش خواهد یافت.

از این منظر، منافع ملی ایران نیز ایجاب می‌کند که به جای نگاه صرفاً سیاسی به چنین نهادهایی، با رویکردی حرفه‌ای و مبتنی بر منافع ملی، ظرفیت آنها را برای توسعه روابط انرژی، تجارت، سرمایه‌گذاری و کاهش ریسک‌های منطقه‌ای مورد استفاده قرار دهد.

در نهایت، آینده IEF به این بستگی دارد که آیا می‌تواند شکاف میان «گفت‌وگو» و «اثرگذاری» را کاهش دهد یا خیر.

IEF برای تبدیل شدن به یک بازیگر موثر در حکمرانی جهانی انرژی، الزاماً به قدرت الزام‌آور بیشتر نیاز ندارد؛ بلکه به «ظرفیت تحلیلی، آینده‌نگری، داده‌محوری و توانایی تبدیل گفت‌وگو به دستورکار» نیاز دارد.

اگر این مسیر طی شود، زنجیره جدیدی شکل خواهد گرفت:

Dialogue↓ Data↓ Intelligence↓ Foresight↓ Policy↓ Impact و برای ایران نیز پیام روشن است:

در جهان جدید انرژی، قدرت فقط در تولید یک بشکه نفت یا یک مترمکعب گاز نیست؛ قدرت در توانایی ساختن بازار، مدیریت شبکه، جذب سرمایه، توسعه زنجیره ارزش، شکل‌دهی به کریدورها و اثرگذاری بر قواعد بازی است.

بنابراین، حضور ایران در IEF باید بخشی از یک راهبرد بزرگ‌تر باشد؛ راهبردی برای تبدیل «منابع انرژی» به «قدرت ژئواکونومیک».

IEF می‌تواند از یک تریبون گفت‌وگویی به یک سکوی آینده‌نگری انرژی تبدیل شود؛ و ایران نیز می‌تواند از یک عضو حاضر، به یک بازیگر صاحب ایده و اثرگذار در این معماری تبدیل شود.

آینده دیپلماسی انرژی، فقط مذاکره برای فروش انرژی نیست؛ توانایی شکل دادن به آینده بازار انرژی است.