پالایشگاه‌های آسیا برنده معادله سوخت می‌شوند؟

آسیب گسترده به پالایشگاه‌های خاورمیانه، در حالی که صادرات نفت خام منطقه در حال احیاست، فرصتی کم‌سابقه برای پالایشگاه‌های آسیایی ایجاد کرده تا نفت بیشتری جذب و سهم بزرگ‌تری از بازار جهانی فرآورده‌های نفتی تصاحب کنند.

به گزارش « نفت ما »، و به نقل از رویترز، صادرات نفت خاورمیانه تا حد زیادی به سطح پیش از جنگ بازگشته است؛ چراکه تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز افزایش یافته است. بر اساس داده‌های شرکت کپلر (Kpler)، مجموع صادرات نفت خام و میعانات گازی از منطقه، به استثنای ایران، در ماه سپتامبر به‌طور میانگین به ۱۸.۱۱ میلیون تن در هفته رسید. این رقم در هشت هفته پیش از آغاز درگیری با ایران، به‌طور متوسط حدود ۱۸.۲۲ میلیون تن در هفته بود.

صادرات سوخت همچنان در توقف در حالی که جریان صادرات نفت خام خاورمیانه در حال بازیابی است، صادرات فرآورده‌های نفتی منطقه به دلیل آسیب‌دیدگی پالایشگاه‌ها همچنان کمتر از نصف سطح پیش از جنگ باقی مانده است.

این شکاف، فرصت بزرگی برای پالایشگاه‌هایی ایجاد کرده که قادرند کمبود موجود را جبران کنند. بر اساس گزارش موسسه انرژی، آسیا حدود ۳۷ درصد از ظرفیت پالایش جهان را در اختیار دارد و پالایشگاه‌های هند، چین، کره جنوبی و سنگاپور در موقعیت مناسبی قرار گرفته‌اند تا ارزش افزوده ناشی از تبدیل نفت خام به بنزین، گازوئیل و سوخت جت را جذب کنند.

این فرصت البته فقط به آسیا محدود نمی‌شود. حاشیه سود پالایش در سال جاری در مناطق مختلف جهان افزایش یافته، زیرا قیمت فرآورده‌های نفتی سریع‌تر از قیمت نفت خام رشد کرده است.

با این حال، احیای عرضه نفت خاورمیانه می‌تواند باعث شود بخش بزرگ‌تری از سود و قدرت قیمت‌گذاری مرتبط با این بشکه‌ها، تا زمانی‌که پالایشگاه‌های آسیب‌دیده کشورهای خلیج فارس به مدار بازنگشته‌اند، به سمت قطب‌های پالایشی آسیا حرکت کند.

شکاف بزرگ در ظرفیت پالایش خاورمیانه پیش از جنگ، تولیدکنندگان خلیج فارس سال‌ها برای توسعه فعالیت‌های پایین‌دستی خود سرمایه‌گذاری کرده بودند. عربستان سعودی، کویت و امارات متحده عربی ظرفیت پالایش و پتروشیمی خود را به‌شدت افزایش داده بودند تا ارزش بیشتری از هر بشکه نفت به دست آورند و وابستگی خود به صادرات نفت خام را کاهش دهند.

درگیری با ایران این راهبرد را مختل کرده است. از زمان آغاز جنگ، حدود ۲۰ پالایشگاه در سراسر خاورمیانه آسیب دیده‌اند و بیش از ۲.۳ میلیون بشکه در روز ظرفیت پالایش از مدار خارج شده است.

ارزیابی کامل خسارت‌ها به دلیل ادامه تنش‌ها با کندی پیش می‌رود، اما پالایشگاه‌ها از پیچیده‌ترین تاسیسات صنعتی صنعت انرژی هستند و تعمیر آنها به‌مراتب دشوارتر و زمان‌برتر از بازگرداندن چاه‌های نفت به تولید است.

این وضعیت به آن معناست که تولید و صادرات نفت خام احتمالاً بسیار سریع‌تر از ظرفیت پالایشی منطقه احیا خواهد شد و در نتیجه، تولیدکنندگان نفت خاورمیانه برای فرآوری بخشی از نفت خام خود بیش از گذشته به پالایشگاه‌های خارج از منطقه وابسته خواهند شد.

فرصت بزرگ برای پالایشگاه‌های آسیایی پالایشگاه‌های آسیایی از زمان آغاز درگیری، نرخ بهره‌برداری خود را به‌طور قابل توجهی کاهش داده‌اند، زیرا عرضه نفت خام افت کرد و هزینه حمل‌ونقل افزایش یافت.

بر اساس داده‌های کپلر، خاورمیانه در سال ۲۰۲۵ حدود ۶۰ درصد از واردات نفت خام آسیا را تامین می‌کرد. کاهش شدید جریان نفت از منطقه باعث شد، بر اساس برآورد آژانس بین‌المللی انرژی، پالایشگاه‌های آسیایی در ماه آوریل حدود ۶ میلیون بشکه در روز از ظرفیت پالایشی خود بکاهند.

از آن زمان، تولید پالایشگاه‌ها به‌تدریج افزایش یافته، اما هنوز ظرفیت قابل توجهی برای افزایش بیشتر فعالیت وجود دارد. بسیاری از مجتمع‌های بزرگ ساحلی آسیا مشخصاً برای واردات گسترده نفت خام و تبدیل آن به سوخت و محصولات پتروشیمی برای بازارهای داخلی و صادراتی طراحی شده‌اند.

از سوی دیگر، انگیزه اقتصادی برای افزایش تولید نیز بالاست. هرچند حاشیه سود پالایش در آسیا عموماً پایین‌تر از اروپا بوده، سود حاصل از تبدیل نفت خام خاورمیانه به بنزین و گازوئیل در سال جاری همچنان نزدیک به بالاترین سطوح تاریخی قرار دارد.

با افزایش دسترسی به نفت خام، بسیاری از پالایشگاه‌های آسیایی احتمالاً نرخ بهره‌برداری خود را بالا خواهند برد، صادرات فرآورده را افزایش خواهند داد و سهم بیشتری از بازار جهانی سوخت به دست خواهند آورد.

هند؛ یکی از برندگان اصلی هند به‌طور ویژه در موقعیت مناسبی برای بهره‌برداری از این شرایط قرار گرفته است. این کشور کمتر از چهار روز دریایی با پایانه‌های اصلی صادرات نفت خلیج فارس فاصله دارد و هم‌زمان به بازارهای پرتقاضای جنوب و جنوب شرق آسیا نزدیک است؛ بازارهایی که از زمان آغاز درگیری با اختلال در تامین سوخت روبه‌رو شده‌اند.

ظرفیت پالایش هند از سال ۲۰۱۰ تاکنون حدود یک‌سوم افزایش یافته و به حدود ۵.۱ میلیون بشکه در روز رسیده است. این کشور همچنین میزبان مجتمع پالایشی جام‌نگر (Jamnagar)، بزرگ‌ترین مجتمع پالایشی جهان، است که گازوئیل، سوخت جت و بنزین را به مشتریانی در اروپا، آفریقا و آسیا صادر می‌کند.

چین هم در موقعیت برنده قرار دارد چین نیز از دیگر کشورهایی است که می‌تواند از این تحول منتفع شود. بر اساس گزارش موسسه انرژی، این کشور با ظرفیت پالایشی حدود ۱۸.۸ میلیون بشکه در روز، بزرگ‌ترین سیستم پالایش نفت جهان را در اختیار دارد.

اگرچه سهمیه‌های صادراتی دولت چین اغلب حجم صادرات فرآورده‌های نفتی این کشور را محدود می‌کند، دسترسی بیشتر به نفت خام خاورمیانه می‌تواند اقتصاد پالایشگاه‌ها را بهبود بخشد و انگیزه آنها برای افزایش تولید را بیشتر کند.

کره جنوبی و سنگاپور نیز می‌توانند از افزایش نرخ بهره‌برداری پالایشگاه‌ها و رشد صادرات سود ببرند. هر دو کشور از مراکز اصلی پالایش، تجارت و توزیع فرآورده‌های نفتی در منطقه به شمار می‌روند و زیرساخت لازم برای پردازش حجم بیشتری از نفت خام وارداتی را در اختیار دارند.

تاثیری فراتر از آسیا پیامد این تحول فقط به بازار آسیا محدود نخواهد شد. یک محموله نفت خام خلیج فارس که در هند پالایش شود، ممکن است در قالب گازوئیل به اروپا، سوخت جت به جنوب شرق آسیا یا بنزین به آفریقا صادر شود.

هرچه حجم بیشتری از نفت خام خاورمیانه از مسیر مراکز پالایشی آسیا عبور کند، نقش این مراکز در امنیت عرضه سوخت جهان، قیمت‌گذاری فرآورده‌ها و تعیین مسیر تجارت جهانی انرژی پررنگ‌تر خواهد شد.

تغییر مرکز ثقل بازار نفت پیامد گسترده‌تر احیای تولید و صادرات کشورهای خلیج فارس می‌تواند در نهایت به جابه‌جایی مرکز نفوذ در بازار جهانی نفت منجر شود.

از آغاز درگیری، بخش بزرگی از عرضه جایگزین نفت خام جهان از سوی تولیدکنندگان قاره آمریکا، به‌ویژه ایالات متحده، تامین شده است. این بشکه‌ها به جبران افت صادرات خلیج فارس کمک کردند و اهمیت راهبردی تولیدکنندگان حوزه آتلانتیک را افزایش دادند. بر اساس داده‌های کپلر، در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ کمی بیش از یک‌سوم صادرات جهانی نفت خام و میعانات گازی از قاره آمریکا تامین شده است.

این میزان در مقایسه با متوسط حدود ۲۲ درصد از سال ۲۰۲۴، افزایش قابل توجهی محسوب می‌شود؛ تغییری که نفوذ بیشتری در جریان‌های تجاری، قیمت‌گذاری و مباحث امنیت انرژی به ایالات متحده و دیگر تولیدکنندگان منطقه داده است.

اما بازگشت پایدار نفت خام خاورمیانه می‌تواند این توازن را دوباره تغییر دهد.

ایالات متحده خود از ظرفیت عظیم پالایشی برخوردار است و یکی از صادرکنندگان بزرگ فرآورده‌های نفتی محسوب می‌شود؛ بنابراین به اندازه تولیدکنندگانی که عمدتاً به صادرات نفت خام متکی هستند، از بازگشت عرضه خاورمیانه آسیب نمی‌بیند.

با این حال، مزیت قیمتی تولیدکنندگانی که طی ماه‌های گذشته توانسته بودند جای خالی صادرات مختل‌شده خلیج فارس را پر کنند، احتمالاً با بازگشت بشکه‌های خاورمیانه کاهش خواهد یافت.

گلوگاه بازار از تولید نفت به پالایش منتقل می‌شود گلوگاه اصلی بازار نیز در حال تغییر است. در طول جنگ، پرسش اساسی این بود که چه کشورهایی می‌توانند نفت خام کافی به بازار عرضه کنند. اما با احیای صادرات خاورمیانه، پرسش مهم‌تر این خواهد بود که چه کسی می‌تواند این نفت را با بیشترین کارایی پالایش کرده و فرآورده‌های مورد نیاز را به مصرف‌کنندگان نهایی برساند.

در چنین شرایطی، به نظر می‌رسد مزیت رقابتی از تولیدکنندگان صرف نفت خام به سمت پالایشگاه‌های بزرگ و مراکز صادرات فرآورده در آسیا حرکت کند. یک دهه پیش، تولیدکنندگان خلیج فارس در تلاش بودند با توسعه پالایشگاه‌ها و صادرات سوخت، ارزش بیشتری از هر بشکه نفت خود به دست آورند.

جنگ، دست‌کم به‌طور موقت، آنها را در زنجیره ارزش نفت به عقب رانده است. تا زمانی‌که پالایشگاه‌های آسیب‌دیده بازسازی و به مدار تولید بازگردند، بخش قابل توجهی از ارزش افزوده نفت خام خلیج فارس در نقاط دیگری از جهان ــ و به‌ویژه در آسیا ــ ایجاد خواهد شد.