رمز ارز؛ پناهگاه ریالی‌ها یا ریسک تازه برای سرمایه‌های مردم؟

صفحه اقتصاد - تتر، رمزارزی با نماد USDT است که ارزش آن برای حفظ برابری با دلار آمریکا طراحی شده است. همین ویژگی باعث شده این رمزارز برای افرادی که می‌خواهند در بازار دیجیتال دارایی دلاری داشته باشند، جذاب باشد؛ به‌خصوص در اقتصادی که کاهش ارزش پول ملی و نوسانات نرخ ارز، دغدغه حفظ قدرت خرید را به یکی از مسائل اصلی خانوارها تبدیل کرده است.

برآوردهای منتشرشده از بازار داخلی نیز از گستردگی فعالیت در این حوزه حکایت دارند. در گزارش سال ۱۴۰۳ بازار رمزارز ایران، تعداد کاربران این حوزه بیش از ۲۱ میلیون نفر برآورد شده و از فعالیت بیش از ۲۵۰ کسب‌وکار رمزارزی سخن به میان آمده است. این ارقام، برآورد منتشرشده در یک گزارش تخصصی هستند و نباید آن‌ها را آمار رسمی و قطعی کل جمعیت فعال بازار تلقی کرد.

در مقیاسی دیگر، شرکت تحلیل داده‌های بلاک‌چین Chainalysis ارزش فعالیت‌های ثبت‌شده در زیست‌بوم رمزارزی ایران در سال ۲۰۲۵ را بیش از ۷.۷۸ میلیارد دلار برآورد کرده است. این رقم به ارزش فعالیت‌ها و جریان‌های ثبت‌شده مربوط است و به معنای آن نیست که همین میزان دارایی در اختیار سرمایه‌گذاران خرد ایرانی قرار دارد.

این ارقام نشان می‌دهند که رمزارزها دیگر پدیده‌ای محدود به گروهی از معامله‌گران حرفه‌ای نیستند و در کنار بازارهای سنتی مانند ارز و طلا، جایگاه قابل‌توجهی در رفتار مالی بخشی از جامعه پیدا کرده‌اند.

چرا مردم به خرید تتر روی آورده‌اند؟

دانیال رضانسب، کارشناس و تحلیلگر بازارهای مالی، در گفت‌وگو با «صفحه اقتصاد» تاکید کرد:

رضانسب با اشاره به نقش شرایط اقتصادی در این روند گفت:

مهم‌ترین عاملی که باعث شده افراد بیشتری به این بازار توجه کنند، خرید تتر است.

بخشی از افرادی که پیش‌تر در بازارهایی مانند بورس فعالیت داشتند، با هدف حفظ ارزش دارایی خود به سمت رمزارزها رفته‌اند. در این میان، تتر به دلیل ارتباط قیمتی با دلار، برای کسانی که به دنبال نگهداری دارایی با ارزش دلاری هستند، جذابیت بیشتری دارد.

البته باید میان خرید تتر برای حفظ ارزش دارایی و معامله‌گری در بازار رمزارز تفاوت قائل شد. نگهداری تتر، برخلاف خرید بیت‌کوین یا بسیاری از رمزارزهای دیگر، معمولا با هدف دنبال‌کردن قیمت دلار انجام می‌شود اما این موضوع به معنای تضمین حفظ قدرت خرید یا نبود ریسک نیست. هزینه معاملات، اختلاف قیمت خریدوفروش، محدودیت دسترسی به دارایی و ریسک‌های مربوط به صادرکننده و محل نگهداری رمزارز همچنان وجود دارند.

آیا تتر بر قیمت دلار در ایران اثر می‌گذارد؟

گسترش خریدوفروش تتر این پرسش را مطرح می‌کند که آیا افزایش تقاضا برای دلار دیجیتال می‌تواند بر بازار آزاد ارز نیز اثر بگذارد؟

افزایش تقاضا برای تتر در کنار تمایل مردم به تبدیل ریال به دارایی‌های دلاری، بر فضای بازار ارز اثرگذار است.

«تتر و دلار کاغذی معمولاً با هم حرکت می‌کنند» و نمی‌توان انتظار داشت قیمت این دو در بلندمدت فاصله زیادی از یکدیگر داشته باشد.

هنگامی که افراد برای حفظ ارزش دارایی خود به خرید تتر روی می‌آورند، تقاضا در بازار دلار دیجیتال نیز افزایش پیدا می‌کند. با این حال، میزان اثرگذاری این تقاضا بر نرخ دلار آزاد به عوامل دیگری از جمله عرضه ارز، انتظارات تورمی، سیاست‌های ارزی و شرایط سیاسی و اقتصادی هم وابسته است.

بنابراین، هم‌زمانی افزایش قیمت تتر و دلار به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که تتر علت اصلی افزایش نرخ ارز است. برای سنجش دقیق این رابطه، به داده‌های مستمر و قابل مقایسه از حجم معاملات، جریان ورود و خروج ریال و رمزارز و تحولات بازار آزاد نیاز است؛ داده‌هایی که در دسترس عمومی، به‌صورت یکپارچه و جامع، وجود ندارند.

بازار رمزارز؛ قانون دارد، اما چالش نظارت همچنان مطرح است

یکی از مسائل مهم این بازار، چگونگی نظارت بر فعالیت کسب‌وکارها و حفاظت از دارایی کاربران است.

برخلاف این تصور که هیچ چارچوب قانونی برای فعالیت صرافی‌های رمزارزی وجود ندارد، بانک مرکزی در مهرماه ۱۴۰۴ دستورالعمل تاسیس، فعالیت، انحلال و نظارت بر کارگزاران رمزپول را تصویب کرد. این دستورالعمل که سه ماه پس از تصویب لازم‌الاجرا شد، درباره مجوز فعالیت، الزامات نظارتی و مسئولیت کارگزاران ضوابطی تعیین کرده است. با این حال، وجود دستورالعمل به‌تنهایی به معنای پایان مشکلات اجرایی یا رفع همه نگرانی‌های کاربران نیست. تعیین تکلیف مجوزها، شفافیت عملکرد کسب‌وکارها، نحوه رسیدگی به شکایت‌ها و تضمین دسترسی کاربران به دارایی‌هایشان همچنان اهمیت دارد.

این موضوع در روزهای اخیر نیز با محدودیت‌های تازه بانکی برای بخشی از کسب‌وکارهای رمزارزی دوباره مطرح شده است.

چندی پیش در ۲۰ مهر ۱۴۰۵خبری مبنی بر محدودیت خدمات بانکی مرتبط با واریز و برداشت در پنج پلتفرم رمزارزی به مدت سه روزمنتشر شد؛ محدودیت‌هایی که می‌توانند دسترسی کاربران به ریال و روند تسویه معاملات را تحت تأثیر قرار دهند.

در چنین شرایطی، مشخص‌بودن علت محدودیت‌ها، اطلاع‌رسانی شفاف و تعیین تکلیف وجوه کاربران اهمیت زیادی دارد.

این در حالیست که هرگونه اختلال در دسترسی به حساب یا امکان برداشت، می‌تواند اعتماد عمومی به بازار را تحت تأثیر قرار دهد.

ریسک‌هایی که نباید پشت عنوان «دلار دیجیتال» پنهان بمانند

تتر با وجود پیوند قیمتی با دلار، معادل نگهداری اسکناس دلار نیست. ارزش آن به سازوکار صادرکننده و امکان حفظ برابری با دلار وابسته است و نگهداری آن در حساب یک کسب‌وکار یا کیف پول دیجیتال، ریسک‌های متفاوتی ایجاد می‌کند.

یکی از این ریسک‌ها، امکان مسدودشدن برخی آدرس‌های تتر است. گزارش‌های منتشرشده در ایران درباره مسدودسازی آدرس‌های مرتبط با کاربران ایرانی نیز نشان داده‌اند که دارایی دیجیتال ممکن است در شرایط خاص با محدودیت مواجه شود. بنابراین، ماهیت دیجیتال یک دارایی لزوماً به معنای مصون‌بودن آن از محدودیت‌های حقوقی و تحریمی نیست.

از سوی دیگر، ریسک نگهداری دارایی در حساب یک صرافی با ریسک نگهداری آن در کیف پول شخصی یکسان نیست. کاربران باید علاوه بر نوسانات بازار، به امنیت حساب، امکان برداشت، نحوه نگهداری کلیدهای دسترسی و اعتبار طرفی که دارایی را نزد او نگه می‌دارند توجه کنند.

رضانسب نیز بر ضرورت توجه به تفاوت ابزارهای مالی دیجیتال تأکید دارد و معتقد است:

نباید تتر، رمزارزهای نوسانی و محصولات دیجیتال مبتنی بر طلا را یکسان در نظر گرفت؛ زیرا پشتوانه، سازوکار قیمت‌گذاری و ریسک هرکدام متفاوت است.

چشم‌انداز بازار؛ وابسته به دلار و متغیرهای جهانی

برای تحلیل بازار رمزارز باید هم تحولات نرخ دلار در ایران و هم شاخص‌های جهانی این بازار را بررسی کرد. باید به شاخص‌هایی مانند ارزش کل بازار رمزارزها، سهم بیت‌کوین از بازار و قیمت خود این دارایی نگاه کرد. با این حال، افزایش نرخ دلار به‌تنهایی نمی‌تواند رشد همه رمزارزها را تضمین کند. قیمت بیت‌کوین و دیگر دارایی‌های دیجیتال علاوه بر نرخ تبدیل دلار به تومان، از شرایط بازار جهانی، میزان تقاضا، نقدینگی و تحولات اقتصادی بین‌المللی تأثیر می‌پذیرد. به همین دلیل، پیش‌بینی قطعی مسیر بازار بر اساس یک شاخص یا متغیر، تصویر کاملی از ریسک سرمایه‌گذاری ارائه نمی‌دهد.

در نهایت، رشد بازار تتر و رمزارز در ایران را باید در پیوند با شرایط اقتصادی خانوارها، نوسانات ارز، محدودیت‌های دسترسی به بازارهای مالی بین‌المللی و گسترش خدمات دیجیتال بررسی کرد. تتر برای بخشی از مردم به ابزاری برای نگهداری دارایی با ارزش دلاری تبدیل شده، اما جایگزین بی‌ریسکی برای پول ملی یا دارایی‌های سنتی نیست.

چالش اصلی اکنون فقط رشد بازار رمزارز نیست؛ بلکه ایجاد چارچوبی شفاف برای فعالیت کسب‌وکارها، حفاظت از دارایی کاربران و انتشار داده‌های قابل اتکاست. بدون چنین شفافیتی، افزایش استقبال از تتر می‌تواند هم‌زمان با گسترش بازار، نگرانی درباره امنیت سرمایه مردم و اثرات آن بر اقتصاد ایران را نیز بیشتر کند.