پیروز مجتهدزاده کیست؟ بیوگرافی پژوهشگر جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک

به گزارش شهر بورس ، پیروز مجتهدزاده جغرافی‌دان، پژوهشگر جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک، نویسنده و تحلیلگر ایرانی بود که بخش مهمی از فعالیت علمی خود را به مطالعه مرزهای ایران، خلیج فارس، تنگه هرمز، دریای خزر و تحولات جغرافیای سیاسی ایران و آسیای غربی اختصاص داد. او در دانشگاه‌های ایران و بریتانیا تحصیل و پژوهش کرد و آثار متعددی به زبان فارسی و انگلیسی در زمینه مرزهای بین‌المللی و تاریخ سیاسی منطقه منتشر کرد.

شهرت مجتهدزاده بیش از همه با پژوهش‌های او درباره خلیج فارس، جزایر تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی، تنگه هرمز و مرزهای تاریخی ایران گره خورده است. کتاب‌هایی مانند «جغرافیای سیاسی تنگه هرمز»، «جزایر تنب و ابوموسی»، «جغرافیای تاریخی خلیج فارس»، «بازیگران کوچک در بازی بزرگ» و «سیاست‌های مرزی و مرزهای بین‌المللی ایران» از آثار شناخته‌شده او به شمار می‌روند.

مجتهدزاده علاوه بر فعالیت دانشگاهی، در رسانه‌ها نیز درباره سیاست خارجی، روابط منطقه‌ای و تاریخ سیاسی معاصر اظهار نظر می‌کرد و برخی دیدگاه‌های او، به‌ویژه درباره رویدادهای سیاسی تاریخ معاصر ایران، محل بحث و اختلاف نظر بود. او پس از مدتی بیماری در مهر ۱۴۰۵ در لندن درگذشت. به این ترتیب، برخلاف برخی معرفی‌های قدیمی که همچنان او را پژوهشگری فعال معرفی می‌کنند، آخرین وضعیت او در زمان تنظیم این مقاله، درگذشت در ۸۰ سالگی است. بیوگرافی پیروز مجتهدزاده را در ادامه متن بخوانید.

پیروز مجتهدزاده در ۲۰ بهمن ۱۳۲۴، برابر با ۹ فوریه ۱۹۴۶، در شهر نور استان مازندران متولد شد.

او روز ۲۳ مهر ۱۴۰۵، برابر با ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶، درگذشت و هنگام مرگ ۸۰ سال داشت؛ به بیان دیگر، در هشتاد و یکمین سال زندگی خود بود.

در منابع مختلف درباره روز دقیق درگذشت اختلافی دیده می‌شود. اطلاع‌رسانی خانوادگی و شماری از گزارش‌های اولیه، پنجشنبه ۲۳ مهر ۱۴۰۵ را روز درگذشت اعلام کرده‌اند، در حالی که برخی گزارش‌هایی که روز بعد منتشر شدند، تاریخ ۲۴ مهر را ذکر کرده‌اند. با توجه به اعلام نزدیکان او، تاریخ ۲۳ مهر ۱۴۰۵ مستندتر به نظر می‌رسد.

پیروز مجتهدزاده اهل کجاست؟

پیروز مجتهدزاده اهل شهر نور در استان مازندران بود؛ شهری که در خاطرات او با نام قدیمی «سولده» نیز از آن یاد شده است. دوران کودکی و بخش عمده تحصیلات مدرسه‌ای خود را در همین منطقه گذراند.

ارتباط او با نور تنها به محل تولد محدود نبود. مجتهدزاده در نوشته‌های autobiographical و خاطرات خود بارها از طبیعت، خانواده و فضای اجتماعی نور سخن گفته بود و تا سال‌های پایانی زندگی نیز بر هویت مازندرانی خود تأکید داشت.

او در دوره نوجوانی، به دلیل محدود بودن امکانات ادامه تحصیل در زادگاهش، همراه برادر بزرگ‌تر خود راهی تهران شد و سال پایانی دبیرستان را در پایتخت گذراند.

پدر پیروز مجتهدزاده، علی مجتهدزاده، از چهره‌های آموزشی و محلی شهرستان نور بود. در روایت‌های خانوادگی منتشرشده آمده است که او در تهران تحصیل کرده بود و پس از بازگشت به نور، در راه‌اندازی و مدیریت مدرسه داریوش نقش داشت. پیروز مجتهدزاده نیز تحصیلات ابتدایی خود را در همان مدرسه آغاز کرد.

نام مادر او نیره‌الملوک ملک‌محمدی نوری ذکر شده است. اطلاعات مربوط به والدین و خانواده مجتهدزاده در خاطرات شخصی او و نیز پیام‌های منتشرشده پس از درگذشتش آمده و از این جهت، نسبت به بسیاری از روایت‌های پراکنده اینترنتی مستندتر است.

مجتهدزاده دومین فرزند خانواده بود و چند خواهر و برادر داشت. او تا کلاس یازدهم در نور درس خواند و سپس برای تکمیل تحصیلات متوسطه به تهران رفت.

درباره وضعیت مالی یا شرایط تربیتی دوران کودکی او اطلاعاتی وجود ندارد که بتوان بر اساس آن از تعابیری مانند «کودکی سخت» یا «خانواده مرفه» با قطعیت استفاده کرد. بخش قابل اتکای روایت دوران کودکی او بیشتر به محیط فرهنگی خانواده، تحصیل در نور و علاقه تدریجی‌اش به تاریخ، جغرافیا و سیاست مربوط است.

مجتهدزاده پس از پایان دبیرستان وارد دانشگاه تهران شد و در رشته جغرافیای انسانی و اقتصادی تحصیل کرد. دوره کارشناسی او عمدتاً بین سال‌های ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۰ سپری شد.

او بعدها گفته بود که از همان دوران دانشجویی به جغرافیای سیاسی علاقه‌مند شد و در کنار درس‌های تخصصی جغرافیا، موضوعات تاریخی، سیاسی و اقتصادی را نیز دنبال می‌کرد. نتیجه این علاقه، حرکت تدریجی او به سوی پژوهش درباره مرزها و جغرافیای سیاسی ایران بود.

پس از پایان دوره کارشناسی و انجام خدمت سربازی ، با استفاده از بورس تحصیلی برای ادامه تحصیل به بریتانیا رفت. او در دانشگاه منچستر در رشته جغرافیای سیاسی تحصیل کرد و مدرک کارشناسی ارشد گرفت.

مرحله بعدی تحصیلات او با دانشگاه آکسفورد مرتبط است. در برخی زندگی‌نامه‌های قدیمی، از مدرک دکتری یا D.Phil دانشگاه آکسفورد برای او نام برده شده است، اما روایت شخصی خود مجتهدزاده با این معرفی تفاوت دارد. او نوشته بود که در سال ۱۳۵۵ برای دوره دکتری به آکسفورد رفت، اما پس از انقلاب ۱۳۵۷ و قطع بورس تحصیلی، ادامه آن دوره متوقف شد.

به روایت خود او، بعدتر به دانشگاه لندن بازگشت و دوره دکتری جغرافیای سیاسی را در آنجا تکمیل کرد. در منابع مختلف، سال پایان این دوره ۱۹۹۳ یا ۱۳۷۳ شمسی ذکر شده است که از نظر تبدیل تقویمی اختلاف جزئی ایجاد می‌کند. بنابراین، محتاطانه‌ترین جمع‌بندی این است که مجتهدزاده دوره پژوهشی دکتری را در آکسفورد آغاز کرد و مدرک دکتری خود را در اوایل دهه ۱۹۹۰ از دانشگاه لندن گرفت.

او همچنین گفته بود که در دوره حضور در آکسفورد از آموزش‌های ژان گاتمن، جغرافی‌دان شناخته‌شده فرانسوی-آمریکایی، بهره برده است.

آغاز فعالیت پژوهشی مجتهدزاده به سال‌های دانشجویی او در دانشگاه تهران برمی‌گردد. او هنوز تحصیلات کارشناسی خود را به پایان نرسانده بود که نخستین کتابش درباره شیخ‌نشین‌های خلیج فارس را نوشت.

کتاب «شیخ‌نشین‌های خلیج فارس» در سال ۱۳۴۹ منتشر شد. انتشار کتابی تخصصی درباره جغرافیای سیاسی خلیج فارس در دوران دانشجویی، نخستین نشانه جدی از مسیری بود که تقریباً تمام زندگی حرفه‌ای مجتهدزاده را تحت تأثیر قرار داد.

پس از انتشار این اثر، او فرصت یافت در یک سفر دانشگاهی از بخش‌هایی از جنوب خلیج فارس دیدن کند. این سفر در آغاز دهه ۱۳۵۰ و با حضور تعدادی از استادان و دانشجویان جغرافیا انجام شد و برای پژوهش‌های بعدی او درباره منطقه اهمیت داشت.

پس از خدمت سربازی، مجتهدزاده برای ادامه تحصیل و پژوهش به بریتانیا رفت و از آن پس فعالیت علمی او میان ایران و بریتانیا ادامه پیدا کرد.

فعالیت پژوهشی در بریتانیا

بخش مهمی از زندگی دانشگاهی پیروز مجتهدزاده در بریتانیا گذشت. او در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ در پروژه‌های مرتبط با جغرافیای سیاسی، مرزهای بین‌المللی و خلیج فارس فعالیت کرد.

مجتهدزاده از میانه دهه ۱۹۸۰ با بنیاد پژوهشی یوروسویک در لندن همکاری داشت و برای سال‌ها مدیریت آن را برعهده گرفت. در همین دوره، با مراکز پژوهشی فعال در زمینه ژئوپلیتیک و مرزهای بین‌المللی در دانشگاه لندن نیز همکاری کرد.

او در میانه دهه ۱۹۹۰ به‌عنوان مشاور پژوهشی با دانشگاه سازمان ملل متحد همکاری داشت. این بخش از فعالیت حرفه‌ای او عمدتاً به مطالعات مرزی، مسائل منطقه‌ای، آب‌های مشترک و تحولات ژئوپلیتیکی مربوط می‌شد.

حضور طولانی در بریتانیا همچنین امکان استفاده گسترده از آرشیوها و اسناد تاریخی این کشور را برای او فراهم کرد. استفاده از اسناد تاریخی و نقشه‌های آرشیوی بعدها به یکی از عناصر اصلی کتاب‌ها و استدلال‌های او درباره مرزهای ایران و مسائل خلیج فارس تبدیل شد.

بازگشت به دانشگاه‌های ایران

مجتهدزاده از دهه ۱۳۷۰ بار دیگر حضور پررنگ‌تری در محیط دانشگاهی ایران پیدا کرد. او در دانشگاه تهران، دانشگاه تربیت مدرس و شماری دیگر از مراکز آموزش عالی تدریس یا همکاری علمی داشت.

در پایان دهه ۱۳۷۰ و سال‌های نخست دهه ۱۳۸۰، نام او به‌ویژه با تدریس جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک در دانشگاه تربیت مدرس گره خورد. او همچنین به‌صورت مدعو در دانشگاه تهران و برخی دانشگاه‌های دیگر حضور داشت.

درباره زمان و چگونگی پایان همکاری او با دانشگاه تربیت مدرس روایت‌های متفاوتی منتشر شده است. مجتهدزاده شخصاً اعلام کرده بود که از سال ۱۳۹۰ دیگر ارتباطی با این دانشگاه ندارد و نسبت به نحوه پایان همکاری خود انتقاد داشت. برخی معرفی‌نامه‌های دیگر تاریخ‌های متفاوتی را برای پایان فعالیت او ذکر کرده‌اند. جزئیات اداری این موضوع به‌صورت یکدست و مستقل منتشر نشده است و نسبت دادن یک علت قطعی به پایان همکاری او با دانشگاه، بدون سند روشن، دقیق نیست.

او در سال تحصیلی ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۴ نیز دوره‌ای به‌عنوان استاد مدعو در گروه جغرافیای دانشگاه جورج واشنگتن در آمریکا فعالیت کرد.

پژوهش درباره خلیج فارس و تنگه هرمز

محور اصلی بخش بزرگی از آثار مجتهدزاده، جغرافیای سیاسی خلیج فارس بود. او از دوران دانشجویی تا دهه‌های پایانی زندگی به تاریخ این منطقه، مرزبندی‌های دریایی، موقعیت ژئوپلیتیکی تنگه هرمز و اختلاف‌های سرزمینی کشورهای ساحلی پرداخت.

کتاب «جغرافیای سیاسی تنگه هرمز» از آثار شاخص او در این حوزه است. این کتاب به جایگاه راهبردی تنگه هرمز، ویژگی‌های جغرافیایی آن و تأثیر این گذرگاه بر مناسبات سیاسی و امنیتی منطقه می‌پردازد.

مجتهدزاده همچنین مطالعات گسترده‌ای درباره نام تاریخی خلیج فارس انجام داد. نسخه توسعه‌یافته بخشی از پژوهش‌های او در سال ۱۳۹۲ با عنوان «جغرافیای تاریخی خلیج فارس؛ خلیج فارس نامی کهن‌تر از تاریخ» منتشر شد.

در نوشته‌ها و سخنرانی‌های او، بررسی نقشه‌های تاریخی، اسناد رسمی و متون جغرافیایی بخش مهمی از استدلال درباره نام خلیج فارس و تحولات تاریخی این منطقه بود.

پژوهش درباره جزایر تنب و ابوموسی

یکی دیگر از موضوعاتی که نام پیروز مجتهدزاده با آن شناخته می‌شود، پژوهش درباره تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی است.

او در آثار فارسی و انگلیسی خود اسناد تاریخی، نقشه‌ها، توافق‌های سیاسی و تحولات قرن نوزدهم و بیستم را بررسی می‌کرد و بر اساس آنها استدلال‌هایی در حمایت از موضع ایران درباره حاکمیت بر این جزایر ارائه می‌داد.

کتاب «جزایر تنب و ابوموسی» و نوشته‌های انگلیسی او درباره اختلاف ایران و امارات متحده عربی از مهم‌ترین آثار این بخش از کارنامه‌اش هستند.

مجتهدزاده در سخنرانی‌ها و مقالات عمومی نیز بارها درباره این موضوع اظهار نظر کرد و آن را نه صرفاً یک اختلاف روزمره سیاسی، بلکه مسئله‌ای مرتبط با تاریخ مرزها و جغرافیای سیاسی منطقه می‌دانست.

«بازیگران کوچک در بازی بزرگ» و مرزهای شرقی ایران

یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار بین‌المللی مجتهدزاده کتاب «بازیگران کوچک در بازی بزرگ» است که نسخه انگلیسی آن در سال ۲۰۰۴ از سوی راتلج منتشر شد.

موضوع اصلی این کتاب رقابت بریتانیا و روسیه در قرن نوزدهم، مشهور به «بازی بزرگ»، و تأثیر آن بر شکل‌گیری مرزهای شرقی ایران و افغانستان است.

مجتهدزاده در این کتاب تلاش کرد نقش قدرت‌های محلی را در کنار قدرت‌های بزرگ بررسی کند و توضیح دهد که رقابت‌های ژئوپلیتیکی قرن نوزدهم چگونه در شکل‌گیری جغرافیای سیاسی امروز ایران، افغانستان و بخش‌هایی از آسیای مرکزی تأثیر گذاشت.

نسخه فارسی این اثر نیز با عنوان «بازیگران کوچک در بازی بزرگ؛ استقرار مرزهای شرقی ایران و پیدایش افغانستان» منتشر شد و از آثار شناخته‌شده او در حوزه تاریخ مرزهای ایران است.

پژوهش درباره مرزهای بین‌المللی ایران

مرز برای مجتهدزاده فقط یک خط سیاسی روی نقشه نبود. بخش مهمی از فعالیت علمی او به تاریخ تشکیل مرزها، اختلاف‌های مرزی و تأثیر جغرافیا بر روابط ایران با همسایگان اختصاص داشت.

کتاب «سیاست‌های مرزی و مرزهای بین‌المللی ایران» از مهم‌ترین آثار او در این زمینه است. این اثر شکل‌گیری و تحول مرزهای ایران را در ارتباط با افغانستان، پاکستان، عراق، منطقه قفقاز، خلیج فارس و دریای خزر بررسی می‌کند.

اثر انگلیسی «Boundary Politics and International Boundaries of Iran» نیز در سال ۲۰۰۷ منتشر شد و همین موضوع را در سطحی گسترده‌تر برای مخاطبان انگلیسی‌زبان دنبال کرد.

او علاوه بر مرزهای زمینی، درباره رژیم حقوقی دریای خزر، مرزهای دریایی خلیج فارس و مسئله میادین مشترک انرژی نیز اظهار نظر و پژوهش می‌کرد.

مهم‌ترین آثار پیروز مجتهدزاده

آثار مجتهدزاده تنها به زبان فارسی محدود نبود و شماری از کتاب‌های او به زبان انگلیسی برای مخاطبان دانشگاهی بین‌المللی منتشر شدند.

«شیخ‌نشین‌های خلیج فارس» نخستین اثر مهم او بود و نقطه آغاز پژوهش چند دهه‌ای درباره منطقه خلیج فارس محسوب می‌شود.

«Political Geography of the Strait of Hormuz» درباره جغرافیای سیاسی تنگه هرمز، «The Islands of Tunb and Abu Musa» درباره جزایر سه‌گانه و «Security and Territoriality in the Persian Gulf» درباره امنیت و جغرافیای سیاسی دریایی خلیج فارس از آثار تخصصی او هستند.

«The Small Players of the Great Game» به مرزهای شرقی ایران و شکل‌گیری افغانستان می‌پردازد و «Boundary Politics and International Boundaries of Iran» تاریخ و پیامدهای مرزهای بین‌المللی ایران را بررسی می‌کند.

در میان کتاب‌های فارسی یا ترجمه‌شده آثار او نیز «جغرافیای تاریخی خلیج فارس»، «سیاست‌های مرزی و مرزهای بین‌المللی ایران»، «جزایر تنب و ابوموسی» و «بازیگران کوچک در بازی بزرگ» جایگاه مهمی دارند.

ویژگی اصلی کار پژوهشی مجتهدزاده پیوند دادن جغرافیا، تاریخ و سیاست بود. او مسائل سیاسی معاصر را معمولاً با مراجعه به تاریخ شکل‌گیری مرزها، نقشه‌های قدیمی و اسناد دیپلماتیک بررسی می‌کرد.

تمرکز بر «سرزمین» و «مرز» در بیشتر آثار او دیده می‌شود. از نظر او برای فهم روابط سیاسی کشورها، تنها بررسی تصمیم‌های دولت‌ها کافی نبود و باید جغرافیا، تاریخ و نحوه تشکیل مرزهای سیاسی نیز در نظر گرفته می‌شد.

ویژگی دیگر کار او استفاده گسترده از آرشیوهای بریتانیایی در موضوعات مرتبط با ایران و خلیج فارس بود. سال‌های طولانی اقامت و پژوهش در بریتانیا امکان دسترسی او به بخش قابل توجهی از این اسناد را فراهم کرد.

در فضای عمومی نیز لحن مجتهدزاده اغلب صریح بود. همین صراحت سبب می‌شد دیدگاه‌های او، به‌ویژه در موضوعات تاریخی و سیاسی محل مناقشه، موافقان و مخالفان جدی داشته باشد.

افتخارات و جایگاه دانشگاهی

مجتهدزاده طی چند دهه در دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی ایران و خارج از کشور فعالیت کرد و کتاب‌های او از سوی ناشران دانشگاهی و بین‌المللی منتشر شدند.

او همچنین در برخی مجامع مرتبط با مطالعات ایران و جغرافیای سیاسی عضویت یا همکاری داشت و برای سخنرانی و تدریس به دانشگاه‌ها و محافل علمی کشورهای مختلف دعوت می‌شد.

با این حال، درباره دریافت مجموعه مشخصی از جوایز رسمی ملی یا بین‌المللی توسط او اطلاعات یکدست و قابل اتکایی در دست نیست. برخی رسانه‌ها عناوینی افتخاری برای او به کار برده‌اند، اما همه این عناوین دارای سند روشن رسمی نیستند و نباید آنها را با جایزه دانشگاهی یا دولتی قطعی اشتباه گرفت.

بنابراین مهم‌ترین شاخص‌های حرفه‌ای کارنامه او را باید انتشار آثار تخصصی، سابقه تدریس و پژوهش و حضور در حوزه مطالعات مرزی و ژئوپلیتیک دانست، نه فهرستی از جوایز غیرمستند.

زندگی شخصی پیروز مجتهدزاده

پیروز مجتهدزاده متأهل بود. او در خاطرات خود نوشته است که در آبان ۱۳۶۳، برابر با سال ۱۹۸۴، با ناهید اسلامی دهکردی در لندن ازدواج کرد.

این زوج دو دختر به نام‌های توسکا و الیکا داشتند. مجتهدزاده در نوشته‌های شخصی خود درباره زندگی خانوادگی و تحصیل فرزندانش نیز مطالبی منتشر کرده بود.

خانواده او سال‌ها در بریتانیا زندگی کردند و لندن یکی از مراکز اصلی زندگی حرفه‌ای و خانوادگی مجتهدزاده بود. با این حال، او ارتباط خود را با ایران حفظ کرد و در دوره‌های مختلف برای تدریس، سخنرانی و فعالیت علمی به ایران رفت‌وآمد داشت.

جزئیات بیشتر روابط خانوادگی او ارتباط مستقیمی با کارنامه حرفه‌ای‌اش ندارد و بخش بزرگی از زندگی خصوصی این خانواده نیز خارج از حوزه عمومی باقی مانده است.

دیدگاه‌های بحث‌برانگیز درباره تاریخ معاصر

مجتهدزاده علاوه بر جغرافیای سیاسی، در سال‌های مختلف درباره تاریخ سیاسی معاصر ایران نیز اظهارنظر می‌کرد.

یکی از موضوعات بحث‌برانگیز در سخنان او ارزیابی دولت محمد مصدق و رخداد ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بود. مجتهدزاده با برخی روایت‌های رایج درباره این دوره موافق نبود و در مصاحبه‌ها ارزیابی انتقادی و گاه بسیار تندی از عملکرد مصدق ارائه می‌کرد.

بحث درباره ماهیت رویداد ۲۸ مرداد و نقش بازیگران داخلی و خارجی از موضوعات مورد اختلاف در تاریخ‌نگاری معاصر ایران است و دیدگاه مجتهدزاده نیز یکی از روایت‌های موجود در این مناقشه به شمار می‌رفت، نه نتیجه‌ای که مورد توافق همه پژوهشگران باشد.

او در سال‌های پایانی زندگی نیز در گفت‌وگوها و مناظره‌های رسانه‌ای درباره انقلاب ۱۳۵۷، سیاست خارجی ایران و نقش جغرافیا در قدرت منطقه‌ای کشور صحبت می‌کرد.

پایان همکاری مجتهدزاده با دانشگاه تربیت مدرس در سال‌های بعد به یکی از موضوعات مورد اعتراض او تبدیل شد.

خود مجتهدزاده در نوشته‌های عمومی‌اش از روند پایان فعالیتش در این دانشگاه انتقاد کرد و مدعی بود با او برخوردی غیرمنصفانه شده است. درباره جزئیات این ماجرا روایت‌های مختلفی منتشر شده و حتی تاریخ دقیق پایان همکاری او در منابع یکسان نیست.

از آنجا که بخش‌هایی از این اختلاف شامل ادعاهای متقابل و ارزیابی‌های شخصی است، نمی‌توان بدون مدارک اداری کامل درباره علت قطعی پایان همکاری او داوری کرد. آنچه روشن است این است که مجتهدزاده از اوایل دهه ۱۳۹۰ دیگر خود را وابسته به دانشگاه تربیت مدرس نمی‌دانست.

ماجرای درگیری در خرداد ۱۴۰۴

یکی از مهم‌ترین اتفاقات عمومی سال‌های پایانی زندگی مجتهدزاده در خرداد ۱۴۰۴ رخ داد.

در آن زمان گزارش شد که او و همسرش برای پیگیری وضعیت ملکی متعلق به خانواده همسرش به منطقه جماران تهران مراجعه کرده‌اند و در جریان اختلاف بر سر ملک، مجتهدزاده با درگیری فیزیکی مواجه شده است.

خود او نیز در گفت‌وگویی درباره این ماجرا توضیحاتی ارائه کرد. گزارش‌های منتشرشده از انتقال او برای رسیدگی پزشکی و پیگیری پرونده و ارجاع موضوع به پزشکی قانونی خبر می‌دادند.

درباره طرف‌های اختلاف، مالکیت ملک و نتیجه نهایی فرایند قضایی اطلاعات کامل و قابل اتکایی به‌صورت عمومی منتشر نشده است. بنابراین، فراتر از اصل گزارش درگیری و پیگیری قضایی، نمی‌توان درباره مسئولیت حقوقی افراد یا نتیجه نهایی پرونده با قطعیت اظهار نظر کرد.

فعالیت‌های سال‌های پایانی

با وجود کاهش فعالیت دانشگاهی رسمی، مجتهدزاده تا سال‌های پایانی زندگی همچنان در فضای عمومی درباره موضوعات سیاسی و ژئوپلیتیکی اظهارنظر می‌کرد.

در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ مصاحبه‌هایی از او درباره برنامه هسته‌ای ایران، سیاست خارجی، روابط قدرت‌های منطقه‌ای و جایگاه جغرافیایی ایران منتشر شد.

در اسفند ۱۴۰۳ و مارس ۲۰۲۵ نیز مناظره و گفت‌وگویی با حضور او درباره انقلاب ۱۳۵۷ و ارزیابی نظام سیاسی پیش از انقلاب منتشر شد. این حضور نشان می‌داد که با وجود بیماری، همچنان در بحث‌های تاریخی و سیاسی مشارکت رسانه‌ای داشت.

در سال ۱۴۰۴ اما اخبار مربوط به بیماری و ماجرای درگیری بر سر ملک بیش از فعالیت علمی تازه او بازتاب پیدا کرد. مدرک قابل اتکایی از انتشار کتاب مهم جدیدی در ماه‌های پایانی زندگی او در دست نیست.

خبر درگذشت پیروز مجتهدزاده در ۲۴ مهر ۱۴۰۵ منتشر شد. یکی از نزدیکان او در اطلاع‌رسانی اولیه اعلام کرد که مجتهدزاده روز پنجشنبه ۲۳ مهر، پس از مدتی بیماری، در خارج از ایران درگذشته است.

محل درگذشت او در گزارش‌های متعدد لندن ذکر شده است؛ شهری که بخش بزرگی از زندگی دانشگاهی و خانوادگی خود را در آن گذرانده بود.

برخی خبرها که در روز جمعه ۲۴ مهر منتشر شدند، همان روز را به‌عنوان تاریخ درگذشت نوشتند. با این حال، اعلام خانوادگی تاریخ ۲۳ مهر را مشخص کرده بود و به همین دلیل، ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ تاریخ دقیق‌تر درگذشت او محسوب می‌شود.

با توجه به تولد در ۹ فوریه ۱۹۴۶، مجتهدزاده هنگام مرگ ۸۰ ساله بود. عنوان «۸۱ سالگی» که در بعضی گزارش‌ها آمده، به قرار داشتن او در هشتاد و یکمین سال زندگی اشاره دارد و سن کامل‌شده او ۸۰ سال بود.

آخرین وضعیت پیروز مجتهدزاده

تا ۲۴ مهر ۱۴۰۵، برابر با ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶، آخرین وضعیت پیروز مجتهدزاده درگذشت او در لندن است.

او تا سال‌های پایانی عمر همچنان به‌عنوان پژوهشگر و تحلیلگر مسائل ژئوپلیتیک شناخته می‌شد، اما بیماری باعث کاهش فعالیت‌های عمومی او شده بود. از آخرین حضورهای قابل تأیید او در فضای رسانه‌ای، گفت‌وگوها و مناظره‌هایی در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ درباره تاریخ معاصر و سیاست خارجی ایران است.

آخرین خبر مهم درباره زندگی او پیش از درگذشت، بیماری و ماجرای درگیری خرداد ۱۴۰۴ بود. در مهر ۱۴۰۵ نیز خبر مرگ او پس از یک دوره بیماری منتشر شد.

جمع‌بندی؛ پیروز مجتهدزاده کیست؟

پیروز مجتهدزاده، متولد ۲۰ بهمن ۱۳۲۴ در نور مازندران، پژوهشگر جغرافیای سیاسی، ژئوپلیتیک و تاریخ مرزهای ایران بود. او تحصیلات دانشگاهی خود را در دانشگاه تهران آغاز کرد، در منچستر جغرافیای سیاسی خواند و مطالعات دکتری خود را در بریتانیا ادامه داد. درباره جزئیات مدرک آکسفورد در منابع اختلاف وجود دارد، اما روایت شخصی او نشان می‌دهد دوره دکتری آکسفورد ناتمام ماند و دکتری خود را بعدها در دانشگاه لندن تکمیل کرد.

فعالیت علمی مجتهدزاده از دوران دانشجویی و انتشار «شیخ‌نشین‌های خلیج فارس» آغاز شد. خلیج فارس، تنگه هرمز، جزایر تنب و ابوموسی، دریای خزر و مرزهای شرقی و غربی ایران مهم‌ترین موضوعات پژوهش‌های چند دهه‌ای او بودند.

او بخشی از فعالیت دانشگاهی خود را در بریتانیا گذراند و بعدها در دانشگاه‌های ایران، به‌ویژه دانشگاه تهران و تربیت مدرس، به تدریس و پژوهش پرداخت. «بازیگران کوچک در بازی بزرگ»، «سیاست‌های مرزی و مرزهای بین‌المللی ایران»، «جغرافیای سیاسی تنگه هرمز» و «جغرافیای تاریخی خلیج فارس» از آثار مهم او هستند.

مجتهدزاده در کنار پژوهش دانشگاهی، به‌عنوان تحلیلگر سیاسی نیز در رسانه‌ها حضور داشت. دیدگاه‌های صریح او درباره تاریخ معاصر، محمد مصدق، انقلاب ۱۳۵۷ و سیاست خارجی ایران گاه بحث‌برانگیز بود و باید آنها را به‌عنوان دیدگاه شخصی و پژوهشی او در موضوعاتی اختلافی در نظر گرفت.

پیروز مجتهدزاده سرانجام در ۲۳ مهر ۱۴۰۵، برابر با ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶، پس از مدتی بیماری در لندن درگذشت. او هنگام مرگ ۸۰ سال داشت. کارنامه او بیش از هر چیز با پژوهش درباره مرزهای ایران و جغرافیای سیاسی خلیج فارس شناخته می‌شود؛ حوزه‌ای که از نخستین سال‌های فعالیت علمی تا پایان زندگی محور اصلی نوشته‌ها، تدریس و اظهارنظرهای او باقی ماند.