احسان رنجبران_ پایگاه خبری « معدن نامه »: دو خبر منتشرشده از سودان و نیجریه، تصویری متفاوت اما به‌هم‌پیوسته از وضعیت معادن طلای سنتی در آفریقا ارائه می‌کنند: در سودان یک معدن طلا در میانه جنگ داخلی هدف حمله پهپادی قرار می‌گیرد و در نیجریه هزاران کارگر معدن از یک معدن غیرقانونی در دل پارک ملی با پشتیبانی ارتش بیرون رانده می‌شوند. در هر دو مورد طلا فراتر از یک ماده معدنی ظاهر می‌شود، منبعی برای معیشت جوامع محلی که در شرایط بی‌ثباتی سیاسی، امنیتی و اقتصادی به عاملی برای تشدید مناقشه تبدیل شده است.
معدن طلای سودان زیر آتش جنگ
اهمیت اقتصادی طلا در سودان باعث شده است معادن سنتی این کشور در جریان جنگ داخلی نیز از تبعات درگیری‌ها در امان نباشند. تازه‌ترین نمونه حمله پهپادی نیروهای واکنش سریع به بازار معدن طلای «باجون» در ایالت کردفان جنوبی است که بر اساس اعلام شرکت منابع معدنی سودان، چهار مجتمع فرآوری سنگ معدن را هدف قرار داده و خسارت مادی سنگینی بر جای گذاشته است.
این حمله در ۱۷ اکتبر انجام شد و دومین حمله به این معدن در کمتر از یک هفته بود. خوشبختانه به دلیل تعطیلی روز جمعه و حضور نداشتن کارگران، گزارشی از کشته یا زخمی شدن کارگران منتشر نشده است. بااین‌حال تکرار حمله نشان می‌دهد که تأسیسات فرآوری طلا در مناطق درگیر جنگ دیگر صرفاً زیرساخت اقتصادی محسوب نمی‌شوند و می‌توانند بخشی از معادلات امنیتی و نظامی جنگ باشند.
منطقه شرقی کردفان جنوبی محل فعالیت هزاران کارگر سنتی معدن در محدوده‌های قدیر، اللری و تالودی است. قرار گرفتن این محدوده‌ها در نزدیکی مناطقی که تحت کنترل جنبش خلق برای آزادی سودان-شمال قرار دارند، بر پیچیدگی وضعیت افزوده است. اهمیت موضوع زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم طلا یکی از منابع مهم درآمد سودان در شرایط جنگی است و بخش قابل‌توجهی از تولید طلای این کشور از مسیرهای غیررسمی از کشور خارج می‌شود.
چهار هزار کارگر معدن در پارک ملی
در فاصله هزاران کیلومتری سودان، در نیجریه مسئله معدنکاری طلا شکل متفاوتی پیدا کرده است. در ماه ژوئیه یک عملیات با پشتیبانی ارتش نیجریه برای تعطیلی معدن طلای «کیلا» در پارک ملی گاشاکا-گومتی انجام شد. بر اساس اعلام بنیاد Africa Nature Investors، بیش از چهار هزار کارگر سنتی معدن از این محدوده خارج شدند و تجهیزات سنگین برای پرکردن گودال‌ها و چاه‌های معدن به کار گرفته شد.
معدن کیلا در محدوده‌ای قرار داشت که از نظر زیست‌محیطی اهمیت بالایی دارد. پارک ملی گاشاکا-گومتی با وسعت حدود ۶۷۳۱ کیلومتر مربع، یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های نیجریه و زیستگاه شامپانزه نیجریه-کامرون است. بیش از هزار گونه گیاهی و صدها گونه پرنده و پروانه نیز در این منطقه شناسایی شده‌اند. گسترش فعالیت‌های استخراج طلا در چنین محدوده‌ای، فشار قابل‌توجهی بر زیست‌بوم وارد کرده بود. اما تعطیلی معدن، پایان مسئله نبود.
معدن کیلا برای هزاران نفر فقط محل استخراج طلا نبود. فعالیت معدن، زنجیره‌ای از مشاغل جانبی شامل فروش مواد غذایی، تجارت، حمل‌ونقل و خدمات را نیز شکل داده بود. با تعطیلی معدن، بخشی از کارگران معدن به کشاورزی و حمل‌ونقل موتورسیکلت روی آورده‌اند و گروهی نیز به مناطق معدنی دیگر در نیجریه یا حتی کامرون رفته‌اند. برخی نیز عملاً بدون شغل مانده‌اند.
مسئولان حفاظت از پارک نیز اذعان دارند که بیرون راندن معدنکاران به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل را حل کند. نگرانی اصلی این است که اگر فرصت‌های اقتصادی جایگزین ایجاد نشود، معدنکاران دوباره به منطقه بازگردند یا فعالیت استخراج طلا از پارک به محدوده دیگری منتقل شود.
در واقع مسئله کیلا نمونه‌ای از چالشی گسترده‌تر در بخش معدن سنتی آفریقاست: وقتی استخراج غیرقانونی به یکی از معدود منابع درآمد یک جامعه تبدیل می‌شود، برخورد نظامی و امنیتی می‌تواند فعالیت معدن را متوقف کند، اما لزوماً انگیزه اقتصادی برای بازگشت به معدن را از بین نمی‌برد.
مقایسه سودان و نیجریه نشان می‌دهد که معدنکاری سنتی طلا در بخش‌هایی از آفریقا در نقطه تلاقی سه مسئله معیشت، حاکمیت و امنیت قرار گرفته است.
در نیجریه دولت برای حفاظت از یک منطقه طبیعی ناچار شده است از نیروهای نظامی برای تعطیلی معدن استفاده کند. در سودان همین فعالیت معدنی در فضای جنگ داخلی به هدف حملات پهپادی تبدیل شده است. در یک کشور مسئله اصلی جلوگیری از ورود معدنکاران به یک پارک ملی است و در دیگری، تأسیسات فرآوری طلا در منطقه‌ای جنگ‌زده مورد حمله قرار می‌گیرد.
وجه مشترک هر دو پرونده، نقش پررنگ استخراج سنتی و غیررسمی طلا است. این بخش از صنعت معدن سرمایه‌گذاری محدود، نظارت ضعیف و وابستگی شدید به اقتصاد محلی دارد و همین ویژگی‌ها باعث می‌شود کنترل آن برای دولت‌ها دشوار باشد و در مناطق فقیر یا بی‌ثبات، فعالیت معدن به سرعت با مسائل دیگری همچون قاچاق، ناامنی، تخریب محیط‌زیست و درگیری بر سر منابع پیوند بخورد.
طلا: فرصت اقتصادی یا منبع بی‌ثباتی؟
تجربه دو معدن در سودان و نیجریه نشان می‌دهد که مسئله طلای آفریقا را نمی‌توان صرفاً با دوگانه «استخراج قانونی و غیرقانونی» توضیح داد. پشت بسیاری از این معادن، جوامعی قرار دارند که برای تأمین درآمد خود به طلا وابسته شده‌اند.
در کیلا معدنکاران سابق به Mongabay گفته‌اند که به دلیل نبود فرصت‌های شغلی مناسب وارد معدن شده‌اند. در سودان نیز هزاران کارگر سنتی معدن در مناطق طلاخیز کردفان جنوبی مشغول فعالیت هستند. بنابراین حذف فعالیت معدن بدون ایجاد جایگزین اقتصادی می‌تواند تنها جغرافیای مسئله را تغییر دهد.
از سوی دیگر ادامه فعالیت بدون نظارت نیز هزینه‌های سنگینی دارد که از جمله آن‌ها می‌شود به تخریب زیست‌بوم‌های حساس، گسترش استخراج غیرقانونی و تبدیل طلا به منبع تأمین مالی گروه‌های مسلح اشاره کرد.
دو رویداد اخیر در سودان و نیجریه به همین دلیل اهمیت دارند. یکی نشان می‌دهد جنگ چگونه به سراغ معدن طلا می‌آید و دیگری نشان می‌دهد دولت چگونه برای بیرون راندن معدنکاران از یک منطقه حساس زیست‌محیطی وارد عمل می‌شود. در هر دو حالت اما یک سؤال همچنان پابرجاست: وقتی هزاران نفر برای ادامه زندگی به استخراج طلا وابسته‌اند، پس از تعطیلی یا تخریب معدن، قرار است چه چیزی جای آن را بگیرد؟
اگر پاسخ این سؤال پیدا نشود طلای آفریقا همچنان می‌تواند هم‌زمان منبع ثروت، معیشت، مناقشه و بی‌ثباتی باقی بماند.
نظرات کاربران