چرا بانک مرکزی دلار می‌خرد و دوباره می‌فروشد؟

به گزارش بنکر ، افزایش ذخایر ارزی بانک مرکزی در ماه‌های اخیر این پرسش را مطرح کرده است که چرا این نهاد به‌جای عرضه تمام ارزهای مازاد و کمک به کاهش نرخ دلار، بخشی از ارز موجود در بازار را خریداری می‌کند. آیا بانک مرکزی به دنبال کسب سود از افزایش قیمت ارز است یا این اقدام با هدف مدیریت بازار و تأمین منابع دولت انجام می‌شود؟

مهدی دارابی، دستیار ارزی رئیس کل بانک مرکزی، در گفت‌وگو با خبرگزاری فارس توضیح داده است که خرید و فروش ارز بخشی از ابزارهای مداخله بانک مرکزی برای کنترل نوسانات بازار است. به گفته او، این نهاد در زمان افزایش عرضه ارز خرید می‌کند و هنگامی که بازار با کمبود عرضه روبه‌رو می‌شود، ارز را دوباره به بازار بازمی‌گرداند.

دارابی با اشاره به تغییر شرایط بازار ارز تجاری پس از اصلاح سیاست‌های ارزی در دی‌ماه ۱۴۰۴ گفته است که پیش از این اصلاحات، تقاضای روزانه ارز در این بازار به حدود ۶۰۰ میلیون دلار می‌رسید، در حالی که عرضه روزانه حدود ۵۰ تا ۶۰ میلیون دلار بود. به گفته او، پس از اصلاح سیاست‌ها، تقاضا به کمتر از ۱۰۰ میلیون دلار کاهش یافت و عرضه در برخی روزها از ۳۰۰ میلیون دلار فراتر رفت.

این تغییر باعث شد بازار از کمبود عرضه به مازاد عرضه برسد. در چنین شرایطی، بانک مرکزی بخشی از ارز مازاد را خریداری کرد و در روزهای بعد، هم‌زمان با افزایش تقاضا یا کاهش عرضه، دوباره به بازار فروخت.

دارابی همچنین گفته است بخشی از افزایش ذخایر ارزی به خرید ارزهای نفتی دولت مربوط می‌شود. به توضیح او، بانک مرکزی این ارزها را از دولت خریداری کرده، اما در مقاطعی که بازار ارز تجاری در تعادل بوده است، نیازی به عرضه فوری آن‌ها ندیده است.

آیا خرید ارز به معنای کسب سود یا افزایش تورم است؟

یکی از انتقادهای مطرح‌شده این است که بانک مرکزی ارز را با نرخ پایین خریداری می‌کند و در آینده با نرخ بالاتر می‌فروشد تا از این طریق برای دولت درآمد ایجاد کند. دارابی این برداشت را رد کرده و گفته است هدف بانک مرکزی کسب سود از معاملات ارزی نیست، بلکه کاهش نوسانات بازار و حفظ سطح موردنیاز ذخایر است.

او توضیح داده است که خرید و فروش ارز بانک مرکزی سه بخش اصلی دارد: مداخله در بازار ارز تجاری، خرید ارزهای دولت و مدیریت ذخایر اسکناس. به گفته دارابی، در بخش نخست، ارز خریداری‌شده در دوره‌های کوتاه‌مدت و هنگام نیاز بازار دوباره عرضه می‌شود؛ در بخش دوم، ارزهای خریداری‌شده از دولت برای تأمین نیازهای ارزی، از جمله کالاهای اساسی و دارو، به کار می‌روند.

درباره ذخایر اسکناس نیز دارابی گفته است بانک مرکزی باید سطح مشخصی از اسکناس ارزی را در اختیار داشته باشد. بنابراین ممکن است پس از فروش بخشی از ذخایر در یک دوره، در دوره‌ای دیگر برای بازگرداندن ذخایر به سطح موردنظر اقدام به خرید کند.

موضوع دیگر، آثار پولی خرید ارز است. خرید ارز از دولت در برابر پرداخت ریال انجام می‌شود و منتقدان معتقدند چنین اقدامی می‌تواند پایه پولی و نقدینگی را افزایش دهد و در نهایت به تورم منجر شود.

دارابی در پاسخ گفته است بانک مرکزی برای مدیریت آثار پولی این اقدام، نرخ ذخیره قانونی بانک‌ها را افزایش داده است. نرخ ذخیره قانونی، بخشی از منابع بانک‌هاست که باید نزد بانک مرکزی نگهداری شود و افزایش آن می‌تواند توان بانک‌ها برای گسترش تسهیلات‌دهی را محدود کند.

با این حال، توضیحات این مقام ارزی به‌تنهایی برای تعیین میزان اثر خرید ارز بر پایه پولی، نقدینگی و تورم کافی نیست. ارزیابی دقیق این آثار به داده‌های پولی، میزان ریال پرداخت‌شده، زمان‌بندی معاملات و نحوه مدیریت نقدینگی بانک مرکزی نیاز دارد.

فروش دلار به مردم و چشم‌انداز نرخ ارز

یکی دیگر از موضوعات مطرح‌شده در این گفت‌وگو، طرح امکان خرید سالانه تا ۱۰ هزار دلار برای هر ایرانی است. دارابی گفته است تعیین این سقف به معنای الزام به خرید این میزان ارز نیست و متقاضیان می‌توانند مبالغ کمتری خریداری کنند.

به گفته او، این سیاست با هدف پاسخ‌گویی به تقاضای احتیاطی مردم و مدیریت انتظارات در بازار اجرا شده است. تقاضای احتیاطی به خرید ارز از سوی افرادی گفته می‌شود که برای حفظ ارزش دارایی خود در برابر نوسانات احتمالی، بخشی از پس‌اندازشان را به ارز تبدیل می‌کنند.

دارابی همچنین ادعای تعیین کف برای نرخ دلار از طریق مداخله بانک مرکزی را رد کرده است. او با اشاره به تجربه سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹ و همچنین نوسانات اخیر بازار گفته است که در برخی مقاطع، نرخ ارز پس از مداخله بانک مرکزی به سطوح پایین‌تری رسیده است.

در بخش دیگری از این گفت‌وگو، دستیار ارزی رئیس کل بانک مرکزی با تثبیت دستوری نرخ ارز مخالفت کرده است. به گفته او، در شرایطی که تورم داخلی ادامه دارد، ثابت نگه‌داشتن نرخ ارز می‌تواند زمینه جهش‌های شدیدتر در آینده را فراهم کند.

او همچنین فاصله نرخ ارز تجاری و بازار غیررسمی را به محدودیت‌های ارزی و نااطمینانی‌های اقتصادی و سیاسی مرتبط دانسته است. از نگاه او، کاهش این فاصله به کاهش شوک‌های بیرونی و امکان تعدیل محدودیت‌های بازار ارز وابسته است.

دارابی در توضیح عوامل بلندمدت افزایش نرخ ارز، به تورم مزمن، کسری بودجه و مشکلات ساختاری اقتصاد اشاره کرده است. او ناترازی در تولید و مصرف فرآورده‌های نفتی را نیز یکی از عواملی دانسته که می‌تواند منابع ارزی کشور را کاهش دهد.

بر اساس توضیحات این مقام ارزی، بانک مرکزی تلاش می‌کند با خرید و فروش ارز، نوسانات کوتاه‌مدت بازار را مدیریت کند؛ اما کنترل پایدار روند نرخ ارز به عوامل گسترده‌تری مانند مهار تورم، اصلاح مشکلات ساختاری اقتصاد و کاهش نااطمینانی‌ها وابسته است.