مس با رشد خودروهای برقی، هوش مصنوعی و زیرساخت‌های برق به فلزی راهبردی تبدیل شده است؛ اما محدودیت تولید و دشواری توسعه معادن، رقابت جهانی برای تأمین این فلز را تشدید کرده است.
*** مس؛ فلزی که اقتصاد آینده به آن وابسته است
به گزارش صنایع، مس به دلیل رسانایی الکتریکی بالا، مقاومت در برابر خوردگی، قابلیت شکل‌دهی و امکان بازیافت، جایگاهی اساسی در صنایع مدرن دارد.
از سیم‌کشی ساختمان‌ها و موتورهای صنعتی گرفته تا تجهیزات مخابراتی، خودروهای برقی، توربین‌های بادی و سامانه‌های انتقال برق، این فلز در بخش‌های مختلف اقتصاد حضور دارد.
اهمیت مس با گسترش هوش مصنوعی نیز بیشتر شده است.
مراکز داده برای تأمین برق، سامانه‌های خنک‌کننده و تجهیزات ارتباطی به زیرساخت‌های گسترده‌ای نیاز دارند که بخش مهمی از آنها به مس وابسته است بنابراین، رشد تقاضا فقط از مسیر خودروهای برقی و انرژی‌های تجدیدپذیر اتفاق نمی‌افتد؛ توسعه شبکه برق، دیجیتالی‌شدن اقتصاد و سرمایه‌گذاری زیرساختی نیز در این روند نقش دارند.
با این حال، نباید تصور کرد که رشد فناوری به‌طور خودکار کمبود مس ایجاد می‌کند.
سرعت توسعه اقتصاد جهانی، وضعیت ساخت‌وساز در چین، قیمت انرژی، میزان بازیافت و سیاست‌های تجاری کشورها همگی می‌توانند مسیر تقاضا را تغییر دهند.
*** نقشه تولید جهان؛ چرا شیلی و کنگو اهمیت دارند؟
تولید معدنی مس در جهان به‌شدت به چند کشور وابسته است. براساس برآوردهای سال ۲۰۲۵، شیلی با تولید حدود ۵.۳ میلیون تن مس محتوی، بزرگ‌ترین تولیدکننده معدنی جهان بوده است.
جمهوری دموکراتیک کنگو با حدود ۳.۲ میلیون تن و پرو با حدود ۲.۷ میلیون تن در رتبه‌های بعدی قرار داشته‌اند.
مجموع تولید معدنی جهان در این برآوردها حدود ۲۳ میلیون تن بوده است.
تولید معدنی به میزان مس موجود در محصول استخراج‌شده اشاره دارد و با تولید مس تصفیه‌شده یکسان نیست.
این تمرکز جغرافیایی به آن معناست که اختلال در یک معدن بزرگ، اعتصاب کارگری، محدودیت آب، حادثه عملیاتی یا تغییر سیاست‌های صادراتی می‌تواند بر بازار جهانی اثر بگذارد.
در کشورهایی مانند شیلی و پرو، شرایط زمین‌شناسی، دسترسی به آب و هزینه توسعه معادن از عوامل تعیین‌کننده تولید هستند.
در جمهوری دموکراتیک کنگو نیز شرایط زیرساختی و محیط سرمایه‌گذاری بر روند توسعه پروژه‌ها تأثیر می‌گذارد.
به همین دلیل، امنیت عرضه مس تنها به میزان ذخایر زیرزمینی وابسته نیست؛ توانایی استخراج اقتصادی، انتقال مواد معدنی و تبدیل آنها به محصول قابل مصرف نیز اهمیت دارد.
*** تناقض بازار؛ قیمت بالا، اما تولید دشوارتر
یکی از مهم‌ترین چالش‌های صنعت مس این است که افزایش قیمت لزوماً به معنای رشد سریع تولید نیست.
راه‌اندازی یک معدن جدید به سرمایه‌گذاری سنگین، مطالعات زمین‌شناسی، زیرساخت آب و انرژی، مجوزهای محیط‌زیستی و سال‌ها فعالیت اجرایی نیاز دارد. ازاین‌رو، واکنش عرضه به افزایش قیمت معمولاً با تأخیر همراه است.
در کنار این مسئله، افت عیار برخی ذخایر معدنی باعث می‌شود برای تولید مقدار مشخصی مس، سنگ بیشتری استخراج و فرآوری شود.
این موضوع می‌تواند مصرف انرژی، هزینه حمل‌ونقل و حجم باطله را افزایش دهد.
اختلال در معادن بزرگ نیز آسیب‌پذیری بازار را آشکار کرده است.
آژانس بین‌المللی انرژی در تحلیل خود از بازار مس، از محدودیت‌های عرضه، افت هزینه‌های دریافتی ذوب‌کنندگان برای فرآوری کنسانتره و افزایش اهمیت امنیت زنجیره تأمین سخن گفته است.
این شرایط یک تناقض اقتصادی ایجاد می‌کند: مصرف‌کنندگان به مس بیشتری نیاز دارند، اما افزایش ظرفیت تولید به همان سرعت امکان‌پذیر نیست.
نتیجه می‌تواند افزایش نوسان قیمت، تشدید رقابت برای خرید مواد اولیه و دشوارتر شدن برنامه‌ریزی برای صنایع پایین‌دستی باشد.
*** چین؛ قدرت اصلی در حلقه فرآوری
در صنعت مس، استخراج تنها بخشی از معادله است. سنگ معدن پس از استخراج باید به کنسانتره و سپس، بسته به مسیر فرآوری، به مس تصفیه‌شده تبدیل شود.
ظرفیت ذوب و پالایش در این میان نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.
چین علاوه بر مصرف گسترده مس، جایگاهی مسلط در فرآوری آن پیدا کرده است.
آژانس بین‌المللی انرژی گزارش داده که این کشور از سال ۲۰۰۵ بیش از ۹۰ درصد رشد ظرفیت جهانی ذوب مس را به خود اختصاص داده و سهمش از ظرفیت جهانی این بخش تا سال ۲۰۲۵ به حدود نیمی از کل رسیده است.
این تمرکز به معنای آن نیست که چین تمام معادن جهان را در اختیار دارد؛ بلکه نشان می‌دهد قدرت در زنجیره مس میان بخش‌های مختلف تقسیم شده است.
کشورهای معدنی ممکن است ماده خام تولید کنند، اما کشورهایی که ظرفیت فرآوری، فناوری و صنایع مصرف‌کننده گسترده‌تری دارند، می‌توانند سهم بیشتری از ارزش افزوده را به دست آورند.
در عین حال، افزایش ظرفیت ذوب بدون رشد متناسب عرضه کنسانتره می‌تواند رقابت میان کارخانه‌ها را تشدید کند و سودآوری آنها را کاهش دهد.
طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، هزینه‌های قراردادی فرآوری کنسانتره در سال ۲۰۲۶ به سطحی کم‌سابقه رسیده است؛ نشانه‌ای از فشار بر حلقه میانی زنجیره تأمین.
*** آیا مس همیشه گران‌تر خواهد شد؟
افزایش تقاضای بلندمدت، محدودیت توسعه معادن و اختلالات تولیدی می‌توانند از قیمت مس حمایت کنند؛ اما پیش‌بینی رشد دائمی قیمت، تحلیل دقیقی نیست.
بازار این فلز تحت تأثیر چرخه‌های اقتصادی قرار دارد و کاهش فعالیت صنعتی، افت ساخت‌وساز یا کند شدن سرمایه‌گذاری می‌تواند تقاضا را محدود کند.
چشم‌انداز کوتاه‌مدت نیز لزوماً با پیش‌بینی بلندمدت یکسان نیست.
گروه بین‌المللی مطالعات مس در پیش‌بینی آوریل ۲۰۲۶، برای بازار مس تصفیه‌شده در همان سال مازاد حدود ۹۶ هزار تن و برای سال ۲۰۲۷ مازاد حدود ۳۷۷ هزار تن را برآورد کرد.
این ارقام پیش‌بینی‌اند، نه نتیجه قطعی؛ خود این نهاد نیز تأکید کرده است که اختلالات تجاری، تحولات ژئوپلیتیکی و تغییر میزان مصرف می‌توانند توازن بازار را دگرگون کنند.
بنابراین، حتی در بازاری با چشم‌انداز تقاضای بلندمدت قوی، ممکن است دوره‌هایی از مازاد عرضه یا کاهش قیمت رخ دهد.
سرمایه‌گذاران و تولیدکنندگان باید میان روند بلندمدت مصرف و شرایط کوتاه‌مدت بازار تفاوت قائل شوند.
*** بازیافت؛ راهی برای کاهش فشار بر معادن
بازیافت یکی از ابزارهای مهم برای تقویت امنیت عرضه مس است. این فلز را می‌توان از کابل‌ها، تجهیزات الکتریکی، ماشین‌آلات و محصولات فرسوده بازیابی کرد.
استفاده از قراضه می‌تواند بخشی از نیاز به استخراج مواد اولیه را کاهش دهد و به استفاده بهتر از منابع موجود کمک کند.
با این حال، بازیافت به‌تنهایی جایگزین معادن جدید نخواهد شد.
بخشی از مس مصرف‌شده در ساختمان‌ها، شبکه‌های برق و زیرساخت‌ها برای چندین دهه در حال استفاده باقی می‌ماند؛ بنابراین، در دوره‌های رشد سریع تقاضا، حجم قراضه قابل بازیابی ممکن است پاسخگوی تمام نیاز بازار نباشد.
آژانس بین‌المللی انرژی افزایش نقش عرضه ثانویه از محل بازیافت را در سال‌های آینده محتمل می‌داند، اما تحقق این ظرفیت به سرمایه‌گذاری در جمع‌آوری، تفکیک، فرآوری و ایجاد بازار مناسب برای مس بازیافتی وابسته است.
در کنار بازیافت، افزایش بهره‌وری مصرف، کاهش ضایعات تولید و طراحی تجهیزاتی که تعمیر و بازیابی آنها آسان‌تر باشد نیز می‌تواند فشار بر منابع معدنی را کاهش دهد.
*** آینده صنعت مس؛ رقابت بر سر ارزش افزوده
آینده صنعت مس تنها به این پرسش وابسته نیست که چه کشوری ذخایر بیشتری در اختیار دارد؛ بلکه به این بستگی دارد که کدام کشورها بتوانند استخراج پایدار، فرآوری رقابتی، فناوری پیشرفته و صنایع پایین‌دستی را در کنار هم توسعه دهند.
کشورهای تولیدکننده مواد خام برای بهره‌گیری بیشتر از این بازار باید به کاهش هزینه‌های تولید، تأمین پایدار آب و انرژی، توسعه زیرساخت حمل‌ونقل، ارتقای فناوری و مدیریت پیامدهای زیست‌محیطی توجه کنند.
توسعه صنایع سیم و کابل، قطعات الکتریکی و تجهیزات مرتبط نیز می‌تواند سهم بیشتری از ارزش افزوده را در داخل کشور نگه دارد؛ البته مشروط به رقابت‌پذیری اقتصادی و دسترسی به بازار.
در سوی دیگر، مصرف‌کنندگان بزرگ برای کاهش آسیب‌پذیری زنجیره تأمین به تنوع‌بخشی منابع، قراردادهای بلندمدت، بازیافت و سرمایه‌گذاری در ظرفیت‌های فرآوری توجه می‌کنند.
این روند نشان می‌دهد که مس به‌تدریج از یک کالای صنعتی معمولی به بخشی از محاسبات امنیت اقتصادی کشورها تبدیل شده است.
نظرات کاربران