چرا دلار هر کاری می‌کنیم ارزان نمی‌شود؟

به گزارش بنکر ، این روزها بازار ارز دوباره ملتهب است. بانک مرکزی دلار تزریق می‌کند، صرافی‌ها زیر ذره‌بین نظارت‌اند و معاملات محدود شده‌اند. اما قیمت دلار پایین نمی‌آید. چرا؟

پاسخ کوتاه است: چون مشکل فقط سمت عرضه نیست. در کنار محدودیت منابع ارزی، رشد نقدینگی و کاهش قدرت خرید ریال، تقاضا برای دلار و طلا را بالا برده است. به زبان ساده، وقتی پول در اقتصاد زیاد می‌شود و ارزش ریال کم، مردم به دارایی‌های دیگر پناه می‌برند.

هر زمان درآمدهای نفتی و صادراتی کاهش پیدا می‌کند، عرضه ارز تحت فشار قرار می‌گیرد. اما مشکل وقتی تشدید می‌شود که همزمان حجم نقدینگی بالا رفته و تقاضا برای تبدیل ریال به دلار و طلا زیاد شود. در این شرایط، تزریق ارز فقط برای مدتی کوتاه سرعت گرانی را کم می‌کند. تا زمانی که رشد نقدینگی از ظرفیت تولید و نیاز واقعی اقتصاد فراتر باشد، فشار بر بازار ارز ادامه دارد.

بانک‌های ناتراز، پول‌ساز می‌شوند

یکی از مهم‌ترین عوامل رشد نقدینگی، عملکرد بانک‌هایی است که بیش از ظرفیت مالی خود تسهیلات می‌دهند. این بانک‌ها وقتی منابع کم می‌آورند، به اضافه‌برداشت از بانک مرکزی متوسل می‌شوند. یعنی چه؟ یعنی بانک مرکزی پول جدید خلق می‌کند تا خلأ بانک را پر کند.

این اقدام پایه پولی را بالا می‌برد و از مسیر رشد نقدینگی، فشار تورمی ایجاد می‌کند. با افزایش حجم پول و کاهش اعتماد به ریال، بخشی از منابع به بازار ارز، طلا و سایر دارایی‌ها حرکت می‌کند. بنابراین کنترل ترازنامه بانک‌ها، محدودکردن اضافه‌برداشت‌ها و اصلاح بانک‌های ناتراز، از راهکارهای مهم کاهش فشار پولی بر بازار ارز است.

عامل مهم دیگر، کسری بودجه دولت است. کاهش درآمدهای صادراتی در کنار افزایش هزینه‌های جاری، دولت را با کمبود منابع روبه‌رو می‌کند. اگر این کسری از مسیرهایی تأمین شود که پایه پولی و نقدینگی را بالا ببرد، فشار تورمی تشدید می‌شود. کارشناسان می‌گویند کاهش هزینه‌های غیرضروری، اصلاح ساختار بودجه و جلوگیری از تأمین مالی تورم‌زا می‌تواند به ثبات اقتصادی کمک کند.

چطور نقدینگی را از بازار دلار دور کنیم؟

یک راه، جذاب‌کردن دارایی‌های ریالی است. انتشار اوراق مالی با بازدهی متناسب با تورم، ایجاد ابزارهای مطمئن پس‌انداز و تقویت بازار سرمایه می‌تواند بخشی از نقدینگی را به سمت سرمایه‌گذاری هدایت کند. اما افزایش نرخ سود بدون توجه به هزینه تأمین مالی تولید و وضعیت بانک‌ها هم پیامد منفی دارد. بنابراین سیاست پولی باید با اصلاحات بانکی و مالی همراه شود.

حالا سؤال این است که آیا کنترل نقدینگی برای کاهش قیمت دلار کافی است؟ نه. مهار رشد نقدینگی فشار تقاضا را کم می‌کند، اما قیمت دلار فقط به عوامل پولی وابسته نیست. میزان صادرات نفت، دسترسی به درآمدهای ارزی، محدودیت‌های تجاری، انتظارات تورمی و تحولات سیاسی هم در تعیین نرخ ارز نقش دارند.

در عمل، کنترل خلق پول به‌تنهایی تضمین‌کننده کاهش قیمت دلار نیست. اما یکی از پایه‌های اصلی جلوگیری از جهش‌های مکرر ارزی است. تجربه نوسانات بازار ارز نشان می‌دهد برخوردهای مقطعی و تزریق منابع، بدون اصلاح عوامل بنیادی، ثبات بلندمدت ایجاد نمی‌کند.

مهار اضافه‌برداشت بانک‌ها، کنترل کسری بودجه، کاهش رشد نقدینگی و تقویت اعتماد به دارایی‌های ریالی، مهم‌ترین اقداماتی هستند که می‌توانند فشار بر بازار دلار را کم کنند. در نهایت، ثبات پایدار نرخ ارز نیازمند مجموعه‌ای هماهنگ از سیاست‌های پولی، مالی و ارزی است؛ سیاست‌هایی که همزمان عرضه ارز، تقاضای نقدینگی و انتظارات فعالان اقتصادی را مدیریت کنند.