بانک چیست؟

بانک نهادی مالی است که مجوز دارد از مردم و کسب‌وکارها سپرده بپذیرد و با همین منابع به دیگران وام بدهد؛ در اصطلاح بانکی ایران به این وام‌ها «تسهیلات» می‌گویند. بانک‌ها افزون بر نگهداری پول و وام‌دادن، خدماتی مانند انتقال وجه، صدور کارت، خرید و فروش ارز و اجارهٔ صندوق امانات هم ارائه می‌کنند. درآمد اصلی بانک از تفاوت سودی است که از وام‌گیرندگان می‌گیرد با سودی که به سپرده‌گذاران می‌پردازد.

نکات کلیدی

• بانک سپرده می‌پذیرد، وام می‌دهد و از تفاوت نرخ سود این دو، به‌علاوهٔ کارمزد خدمات، درآمد کسب می‌کند.
• بانک‌ها را معمولاً در سه گروه بانک خرد، بانک تجاری (شرکتی) و بانک سرمایه‌گذاری جای می‌دهند. بانک مرکزی جدا از این سه گروه است: به‌طور مستقیم به مردم خدمت نمی‌دهد و سیاست پولی کشور را اداره می‌کند.
• در بیشتر کشورها بانک مرکزی یا نهادهای ناظر دولتی بر بانک‌ها نظارت دارند؛ در ایران این وظیفه بر عهدهٔ بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران است.
• بیمهٔ سپرده از پول سپرده‌گذاران در برابر ورشکستگی بانک محافظت می‌کند؛ برای نمونه، سقف این بیمه در آمریکا ۲۵۰ هزار دلار برای هر سپرده‌گذار، در هر بانک و برای هر نوع مالکیت حساب است.
• بانک جهانی در گزارش سال ۲۰۲۵ خود اعلام کرد ۷۹٪ بزرگسالان جهان در سال ۲۰۲۴ حساب مالی داشتند؛ با این حال ۱٫۳ میلیارد بزرگسال هنوز هیچ حسابی ندارند.
• بانکداری به‌سرعت به تلفن همراه منتقل می‌شود و بانک‌های مرکزی طرح‌هایی مانند توکن‌سازی دارایی‌ها و پول دیجیتال رسمی را پیش می‌برند.

بانک چگونه کار می‌کند؟

کار اصلی بانک «واسطه‌گری مالی» است: پول کسانی را که فعلاً به آن نیاز ندارند جمع می‌کند و در اختیار کسانی می‌گذارد که به پول نیاز دارند. مردم و کسب‌وکارها پولشان را در بانک نگه می‌دارند، چون این کار هم از نگهداری پول نقد در خانه امن‌تر است و هم پرداخت‌ها را آسان می‌کند. بانک بخشی از این سپرده‌ها را به شکل وام خودرو، کارت اعتباری، وام مسکن و وام تجاری به دیگران می‌دهد.

وام‌گیرندگان پولی را که قرض گرفته‌اند خرج می‌کنند و این پول دوباره به حساب فروشندگان و کارکنان در بانک‌ها بازمی‌گردد. به این ترتیب پول در اقتصاد می‌چرخد و بانک از وام‌هایی که داده است سود می‌گیرد. وقتی بانک وام می‌دهد، در عمل سپردهٔ تازه‌ای در حساب وام‌گیرنده پدید می‌آورد. به همین دلیل بانک‌های تجاری در «خلق پول» نقش مهمی دارند و بانک مرکزی این فرایند را با ابزارهایی مانند نرخ سود و نسبت ذخیرهٔ قانونی کنترل می‌کند.

بانک از کجا سود می‌برد؟

بانک هم مانند هر کسب‌وکار دیگری به دنبال سود است و مالکان بیشتر بانک‌ها سهامداران آن‌ها هستند. منبع اصلی درآمد بانک، تفاوت نرخ سودی است که از وام‌گیرندگان می‌گیرد با نرخی که به سپرده‌گذاران می‌پردازد. به این تفاوت «اسپرد» (Spread) یا «شکاف نرخ سود» می‌گویند. منبع دوم درآمد، کارمزد خدماتی مانند انتقال وجه، صدور کارت، نگهداری حساب و صدور ضمانت‌نامه است.

مثال فرضی: بانکی ۱۰۰ میلیون دلار سپرده با سود سالانهٔ ۱٪ جذب می‌کند؛ پس هر سال ۱ میلیون دلار به سپرده‌گذاران می‌پردازد. اگر برای ساده‌سازی فرض کنیم همهٔ این پول را به‌صورت وام مسکن با نرخ ۶٪ بدهد، سالانه ۶ میلیون دلار درآمد سود به دست می‌آورد. اختلاف این دو رقم، یعنی ۵ میلیون دلار (۵ واحد درصد)، هنوز سود خالص بانک نیست. حقوق کارکنان، هزینهٔ شعبه‌ها و سامانه‌ها، زیان وام‌هایی که بازپرداخت نمی‌شوند و مالیات باید از این رقم کم شود.

شاخصی که این توان درآمدزایی را برای کل بانک می‌سنجد، «حاشیهٔ خالص بهره» (Net Interest Margin) نام دارد: درآمد خالص بهره، یعنی سودی که بانک از وام‌ها می‌گیرد منهای سودی که به سپرده‌ها می‌پردازد، تقسیم بر دارایی‌های درآمدزا. به گزارش شرکت بیمهٔ سپردهٔ فدرال آمریکا (FDIC) در ۲۵ اوت ۲۰۲۶، حاشیهٔ خالص بهرهٔ صنعت بانکداری این کشور در سه‌ماههٔ دوم ۲۰۲۶ به ۳٫۳۲٪ رسید. بانک‌ها و مؤسسه‌های پس‌انداز بیمه‌شده نزد این نهاد در همین سه‌ماهه روی‌هم ۹۰٫۱ میلیارد دلار سود خالص به دست آوردند.

تاریخچهٔ کوتاه بانکداری

امانت‌داری پول و وام‌دادن قدمتی چندهزارساله دارد، اما بانکداری به شکل امروزی در شهرهای تجاری ایتالیا در قرن‌های چهاردهم و پانزدهم میلادی شکل گرفت. بانک خاندان مدیچی که در سال ۱۳۹۷ میلادی در فلورانس تأسیس شد، از نامدارترین نمونه‌های آن دوره است. الگوی اصلی کسب‌وکار بانک از آن زمان چندان تغییر نکرده، اما دامنهٔ محصولات و خدمات بانکی بسیار گسترده‌تر شده است.

خدمات پایهٔ بانکی

بانک‌ها هم برای نگهداری پول و هم برای قرض‌گرفتن، راه‌های گوناگونی پیش پای مشتریان می‌گذارند.

حساب جاری

حساب جاری برای کارهای روزمره است: واریز حقوق، پرداخت قبض‌ها، خرید با کارت و برداشت پول نقد. این حساب‌ها سود کمی دارند یا اصلاً سودی ندارند و در بسیاری از کشورها کارمزد ماهانه، کارمزد استفاده یا هر دو را در پی دارند. امروزه حقوق و بیشتر دریافتی‌های منظم افراد به‌طور خودکار به همین حساب‌ها واریز می‌شود. در ایران، دسته‌چک هم روی حساب جاری صادر می‌شود.

حساب پس‌انداز و گواهی سپرده

حساب پس‌انداز به سپرده‌گذار سود می‌پردازد. کسی که می‌خواهد پولش را مدت طولانی‌تری در بانک نگه دارد، می‌تواند به‌جای حساب پس‌انداز معمولی که سود کمی دارد، «گواهی سپرده» (CD) بخرد که سود بیشتری می‌پردازد. مدت گواهی سپرده از چند ماه تا پنج سال یا بیشتر است و اگر پول پیش از سررسید برداشت شود، معمولاً بخشی از سود از دست می‌رود.

در نظام بانکی ایران، نزدیک‌ترین معادل این حساب‌ها «سپردهٔ سرمایه‌گذاری کوتاه‌مدت» و «سپردهٔ سرمایه‌گذاری بلندمدت» است و بانک‌ها گواهی سپرده هم منتشر می‌کنند. حساب «قرض‌الحسنهٔ پس‌انداز» سودی ندارد و بانک از منابع آن وام قرض‌الحسنه می‌دهد.

وام و تسهیلات

بانک‌ها به خانوارها و کسب‌وکارها وام می‌دهند: وام مسکن، وام خودرو، وام شخصی، کارت اعتباری و وام‌های تجاری برای سرمایهٔ در گردش یا توسعهٔ کسب‌وکار. نرخ سود وام‌ها از نرخ سود سپرده‌ها بیشتر است و همین تفاوت، چنان‌که گفته شد، منبع اصلی درآمد بانک است.

بانک‌های ایران بر پایهٔ «قانون عملیات بانکی بدون ربا» (مصوب ۱۳۶۲) کار می‌کنند. به همین دلیل، این بانک‌ها به‌جای «وام با بهره»، «تسهیلات» را در قالب عقودی مانند فروش اقساطی، مشارکت مدنی و مرابحه پرداخت می‌کنند و به‌جای «بهره» از «سود» سخن می‌گویند.

خدمات دیگر

بانک‌ها خدمات دیگری هم دارند: انتقال وجه و حوالهٔ بانکی، صدور کارت بدهی و اعتباری، خرید و فروش ارز، اجارهٔ صندوق امانات، صدور ضمانت‌نامه و گشایش اعتبار اسنادی برای تجارت خارجی. در آمریکا بانک‌ها «حساب بازنشستگی انفرادی» (IRA) هم عرضه می‌کنند؛ صاحب این حساب برای دوران بازنشستگی پس‌انداز می‌کند و از مزایای مالیاتی بهره می‌برد.

انواع بانک

بیشتر بانک‌ها را می‌توان در یکی از سه گروه بانک خرد، بانک تجاری (شرکتی) و بانک سرمایه‌گذاری جای داد. بانک‌های بزرگ جهانی اغلب برای هر یک از این گروه‌ها بخش جداگانه‌ای دارند. بانک مرکزی و اتحادیه‌های اعتباری هم دو نهاد مهم دیگرند که باید آن‌ها را از بانک‌های معمولی جدا کرد.

نوع	مشتریان اصلی	خدمات شاخص
بانک خرد	عموم مردم	حساب جاری و پس‌انداز، وام شخصی و مسکن، کارت بانکی
بانک تجاری (شرکتی)	کسب‌وکارها، از کوچک تا بزرگ	اعتبار تجاری، مدیریت نقدینگی، تأمین مالی تجارت
بانک سرمایه‌گذاری	شرکت‌های بزرگ، دولت‌ها و صندوق‌ها	تعهد پذیره‌نویسی اوراق بهادار، مشاورهٔ ادغام و تملیک
بانک مرکزی	دولت و بانک‌ها	سیاست پولی، انتشار پول، نظارت بر بانک‌ها
اتحادیهٔ اعتباری	اعضا	خدمات پایهٔ بانکی با مالکیت خود اعضا

بانک خرد

بانک خرد یا خرده‌فروشی (Retail Bank) به عموم مردم خدمت می‌کند و معمولاً افزون بر دفتر مرکزی، شعبه‌های متعددی دارد تا مشتریان راحت‌تر به آن دسترسی داشته باشند. خدمات این بانک‌ها گسترده است: حساب جاری و پس‌انداز، وام شخصی و وام مسکن، وام خرید خودرو، وام‌های کوتاه‌مدت مانند پوشش «اضافه‌برداشت» (برداشت بیش از موجودی حساب) و در بسیاری موارد کارت اعتباری.

بانک‌های خرد امکان سرمایه‌گذاری در گواهی سپرده، صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک و حساب بازنشستگی انفرادی را هم فراهم می‌کنند. بانک‌های خرد بزرگ‌تر برای مشتریان پردارایی، خدمات ویژه‌ای مانند بانکداری خصوصی و مدیریت ثروت دارند. تی‌دی بانک (TD Bank) و سیتی‌بانک (Citibank) از نمونه‌های بانک خرد در آمریکا هستند.

بانک تجاری یا شرکتی

بانک تجاری یا شرکتی (Commercial Bank) خدماتش را برای مشتریان تجاری، از صاحبان کسب‌وکارهای کوچک تا شرکت‌های بزرگ، طراحی می‌کند. این بانک‌ها افزون بر خدمات بانکی روزمرهٔ شرکت‌ها، اعتبار تجاری، مدیریت نقدینگی، خدمات مربوط به املاک تجاری، خدمات پرداخت حقوق کارکنان و تأمین مالی تجارت را هم ارائه می‌کنند. جی‌پی‌مورگان چیس (JPMorgan Chase) و بانک آو امریکا (Bank of America) نمونه‌هایی از بانک‌های تجاری‌اند، هرچند هر دو بخش بزرگی برای بانکداری خرد هم دارند.

در قوانین و ادبیات بانکی ایران، «بانک تجاری» معمولاً در برابر «بانک تخصصی» به کار می‌رود. بانک‌های تجاری به عموم مردم و کسب‌وکارها خدمت می‌کنند، اما بانک‌های تخصصی مانند بانک مسکن، بانک کشاورزی، بانک صنعت و معدن و بانک توسعهٔ صادرات برای تأمین مالی بخش خاصی از اقتصاد تأسیس شده‌اند.

بانک سرمایه‌گذاری

بانک سرمایه‌گذاری (Investment Bank) بر خدمات پیچیدهٔ مالی و معاملات بزرگ برای مشتریان شرکتی و نهادی تمرکز دارد؛ از جمله «تعهد پذیره‌نویسی»، یعنی تضمین فروش سهام و اوراق تازه‌انتشار یک شرکت، و مشاوره در ادغام و تملیک شرکت‌ها (M&A). این بانک‌ها در چنین معاملاتی بیشتر نقش واسطهٔ مالی را دارند.

مشتریان بانک‌های سرمایه‌گذاری شرکت‌های بزرگ، دیگر نهادهای مالی، صندوق‌های بازنشستگی، دولت‌ها و صندوق‌های پوشش ریسک (Hedge Fund) هستند. مورگان استنلی (Morgan Stanley) و گلدمن ساکس (Goldman Sachs) از بزرگ‌ترین بانک‌های سرمایه‌گذاری آمریکا به شمار می‌روند. در بازار سرمایهٔ ایران، شرکت‌های تأمین سرمایه نقشی مشابه دارند.

بانک مرکزی

بانک مرکزی برخلاف بانک‌های دیگر با عموم مردم دادوستد نمی‌کند. این نهاد عمومی به حکم قانون مأموریت دارد عرضهٔ پول و سیاست پولی کشور را مدیریت کند و در بسیاری از کشورها در تصمیم‌گیری‌هایش درجه‌ای از استقلال دارد. بانک مرکزی مسئول ثبات پول ملی و سلامت نظام مالی است و الزامات سرمایه و ذخیرهٔ قانونی بانک‌ها را هم تعیین می‌کند.

فدرال رزرو (Federal Reserve) بانک مرکزی آمریکاست. بانک مرکزی اروپا، بانک انگلستان، بانک ژاپن، بانک ملی سوئیس و بانک خلق چین از همتایان آن در دیگر کشورها هستند. در ایران، بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران این نقش را بر عهده دارد.

بانک در برابر اتحادیهٔ اعتباری

اتحادیهٔ اعتباری (Credit Union) هم خدمات بانکی ارائه می‌کند، اما برخلاف بانک، نهادی غیرانتفاعی است که اعضایش آن را تأسیس می‌کنند، مالکش هستند و اداره‌اش می‌کنند. مشتریان اتحادیهٔ اعتباری «عضو» نامیده می‌شوند. اعضا سهم اتحادیه را می‌خرند و پولی که به این شکل جمع می‌شود، منبع وام‌های اتحادیه است.

اتحادیه‌های اعتباری در آمریکا معمولاً از مالیات معاف‌اند. این نهادها در مقایسه با بانک‌ها خدمات محدودتری دارند و شعبه‌ها و دستگاه‌های خودپرداز (ATM) آن‌ها هم کمتر است. عضویت در آن‌ها معمولاً به کسانی محدود است که کارفرما، اتحادیهٔ کارگری، محل زندگی یا حرفهٔ مشترکی دارند.

بانک‌های حضوری و بانک‌های اینترنتی

بانک‌ها از نهادهای کوچک محلی تا بانک‌های تجاری جهانی را در بر می‌گیرند. برای نمونه، گزارش فصلی شرکت بیمهٔ سپردهٔ فدرال آمریکا که ۲۵ اوت ۲۰۲۶ منتشر شد، بر پایهٔ اطلاعات ۴٬۲۳۸ بانک تجاری و مؤسسهٔ پس‌انداز بیمه‌شده در این کشور تهیه شده است. به بیان دیگر، تنها در آمریکا بیش از چهار هزار بانک و مؤسسهٔ پس‌انداز بیمه‌شده فعالیت می‌کنند.

بانک‌های سنتی امروز هم شعبهٔ حضوری دارند و هم خدمات اینترنتی و موبایلی. نخستین بانک‌های تمام‌اینترنتی در نیمهٔ دههٔ ۱۹۹۰ میلادی پدید آمدند و بانک‌های دیجیتال یا «نئوبانک‌ها» که فقط از راه اپلیکیشن خدمت می‌دهند، در دههٔ ۲۰۱۰ رواج یافتند.

رفتار مشتریان هم تغییر کرده است. شرکت بیمهٔ سپردهٔ فدرال آمریکا در گزارش نظرسنجی سال ۲۰۲۳ از خانوارها، که صفحهٔ آن آخرین بار در نوامبر ۲۰۲۴ به‌روز شده است، اعلام کرد بانکداری موبایلی در آن سال برای تقریباً نیمی از خانوارهای دارای حساب بانکی، روش اصلی دسترسی به حساب بوده است. به گزارش همین نهاد، سهم خانوارهایی که بانکداری موبایلی روش اصلی‌شان بود، در یک دههٔ گذشته نزدیک به نُه برابر شد؛ در مقابل، استفاده از باجهٔ بانک بیش از نصف کاهش یافت.

مشتریان معمولاً بانک را بر پایهٔ عواملی مانند نرخ سود، کارمزدها، کیفیت خدمات دیجیتال و نزدیکی شعبه‌ها انتخاب می‌کنند.

نظارت بر بانک‌ها

بانک‌ها با پول مردم کار می‌کنند و ورشکستگی یک بانک بزرگ می‌تواند به کل اقتصاد آسیب بزند؛ از این رو تقریباً در همهٔ کشورها زیر نظارت دقیق دولت یا بانک مرکزی هستند. ناظران معمولاً بر حداقل سرمایهٔ بانک، کیفیت دارایی‌ها (به‌ویژه وام‌ها)، نقدشوندگی، نرخ‌های سود و رفتار بانک با مشتریان نظارت می‌کنند.

در سطح بین‌المللی، کمیتهٔ نظارت بانکی بازل (Basel Committee on Banking Supervision) استانداردهایی مانند «بازل ۳» را برای کفایت سرمایه و نقدینگی بانک‌ها تدوین کرده است و کشورها این استانداردها را در قوانین و مقررات خود به کار می‌گیرند.

نمونهٔ آمریکا

نظارت بر بانک‌های آمریکا پس از بحران مالی جهانی ۲۰۰۸ به‌طور محسوسی سخت‌تر شد. بانک‌های این کشور، بسته به ساختار و نوع مجوزشان، ممکن است در سطح ایالتی، ملی یا هر دو زیر نظارت باشند. بانک‌های ایالتی زیر نظر ادارهٔ بانکداری یا ادارهٔ نهادهای مالی هر ایالت هستند. این اداره معمولاً فعالیت‌های مجاز و سقف نرخ سودی را که بانک می‌تواند بگیرد تعیین می‌کند و بانک‌ها را حسابرسی و بازرسی می‌کند.

بانک‌های دارای مجوز ملی زیر نظر «ادارهٔ کنترل‌کنندهٔ پول» (OCC) هستند که به وزارت خزانه‌داری آمریکا وابسته است. مقررات این اداره بیشتر به سطح سرمایه، کیفیت دارایی‌ها و نقدینگی بانک‌ها می‌پردازد. بانک‌هایی که سپرده‌هایشان بیمه شده است، زیر نظارت شرکت بیمهٔ سپردهٔ فدرال هم هستند و فدرال رزرو نیز بر شرکت‌های مادر بانکی و بانک‌های بزرگ نظارت می‌کند.

قانون اصلاح وال‌استریت و حمایت از مصرف‌کننده، معروف به قانون «داد-فرانک» (Dodd-Frank)، در سال ۲۰۱۰ و پس از بحران مالی با هدف کاهش ریسک در نظام مالی آمریکا تصویب شد. بر پایهٔ این قانون، بانک‌های بزرگ باید به‌طور منظم در «آزمون استرس» (Stress Test) شرکت کنند؛ آزمونی سالانه که می‌سنجد آیا سرمایهٔ بانک برای ادامهٔ فعالیت در یک رکود فرضی شدید کافی است یا نه.

فدرال رزرو نتایج آزمون استرس سال ۲۰۲۶ را در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶ منتشر کرد: هر ۳۲ بانکی که آزموده شدند، در سناریوی رکود فرضی بالاتر از حداقل الزامات سرمایهٔ اصلی (CET1) خود باقی ماندند. در این سناریو نرخ بیکاری تا ۱۰٪ بالا می‌رفت، قیمت مسکن ۳۰٪ و قیمت املاک تجاری ۳۹٪ سقوط می‌کرد. به گزارش فدرال رزرو، بانک‌ها با وجود تحمل بیش از ۷۰۸ میلیارد دلار زیان فرضی، در مجموع تنها ۱٫۶ واحد درصد از نسبت سرمایهٔ خود را از دست دادند.

نظارت بانکی در ایران

در ایران، بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران مجوز تأسیس بانک‌ها و مؤسسه‌های اعتباری را صادر می‌کند و بر فعالیت آن‌ها نظارت دارد. تعیین نرخ ذخیرهٔ قانونی و الزامات کفایت سرمایه از ابزارهای این نظارت است و سقف نرخ سود سپرده‌ها و تسهیلات را هم شورای پول و اعتبار تعیین می‌کند.

پول ما در بانک چقدر امن است؟

اگر سپرده‌گذاران به سلامت بانکی شک کنند و هم‌زمان برای برداشت پول هجوم بیاورند، حتی بانکی سالم هم ممکن است با کمبود نقدینگی روبه‌رو شود، چون بخش بزرگی از سپرده‌ها را وام داده است. به این پدیده «هجوم بانکی» می‌گویند. «بیمهٔ سپرده» برای جلوگیری از همین وضعیت طراحی شده است: دولت یا نهادی عمومی تضمین می‌کند که سپرده‌ها تا سقف معینی، حتی در صورت ورشکستگی بانک، پرداخت شود.

در آمریکا شرکت بیمهٔ سپردهٔ فدرال نهادی مستقل است که کنگره برای حفظ ثبات و اعتماد عمومی به نظام مالی ایجاد کرده است. این نهاد بر بانک‌ها نظارت می‌کند و سپرده‌ها را تا سقف ۲۵۰ هزار دلار برای هر سپرده‌گذار، در هر بانک بیمه‌شده و برای هر نوع مالکیت حساب (مثلاً حساب انفرادی یا مشترک) بیمه می‌کند. حساب جاری، حساب پس‌انداز و گواهی سپرده همه زیر این پوشش هستند.

لازم نیست این بیمه را جداگانه بخرید؛ کسی که در بانکی بیمه‌شده حساب باز کند، خودبه‌خود زیر پوشش قرار می‌گیرد. ابزار جست‌وجوی بانک‌ها در وب‌سایت این نهاد (BankFind) نشان می‌دهد کدام بانک‌ها و شعبه‌ها بیمه شده‌اند. بیمهٔ سپرده فقط سپرده‌ها را پوشش می‌دهد؛ سهام، اوراق قرضه، صندوق‌های سرمایه‌گذاری، بیمه‌نامهٔ عمر، دارایی‌های رمزنگاری‌شده و محتوای صندوق امانات، حتی اگر از همان بانک خریده یا در همان بانک نگهداری شوند، بیمه نیستند.

در آمریکا نهاد جداگانه‌ای به نام ادارهٔ ملی اتحادیه‌های اعتباری (NCUA) سپرده‌های بیشتر اتحادیه‌های اعتباری را تا همین سقف بیمه می‌کند. در ایران نیز «صندوق ضمانت سپرده‌ها» با هدف حمایت از سپرده‌گذاران در برابر ورشکستگی بانک‌ها و مؤسسه‌های اعتباری تشکیل شده است.

آیا حساب‌های غیربانکی هم بیمه می‌شوند؟

پولی که نزد شرکت‌های کارگزاری نگه داشته می‌شود، سپردهٔ بانکی به شمار نمی‌رود. در آمریکا «شرکت حمایت از سرمایه‌گذاران اوراق بهادار» (SIPC) از این دارایی‌ها حمایت می‌کند. کنگره این شرکت غیرانتفاعی را در سال ۱۹۷۰ ایجاد کرد و مأموریتش بازگرداندن پول نقد و اوراق بهادار مشتریان در صورت ورشکستگی یک کارگزاری عضو است.

پوشش این شرکت سهام، اوراق قرضه و پول نقدی را که کارگزاری‌های عضو برای مشتریان نگه می‌دارند در بر می‌گیرد. کارگزاری‌ها به‌ندرت ورشکست یا ناگهان تعطیل می‌شوند؛ اما اگر چنین شود، این شرکت به تصفیهٔ کارگزاری کمک می‌کند و با رسیدگی به ادعاها، دارایی سرمایه‌گذاران را بازمی‌گرداند.

سقف این حمایت برای هر مشتری ۵۰۰ هزار دلار است که ۲۵۰ هزار دلار آن به پول نقد اختصاص دارد. این حمایت زیان ناشی از افت قیمت سهام و اوراق را جبران نمی‌کند.

تحولات بانکداری در یکی دو سال اخیر

حساب مالی برای بیشتر مردم جهان

بانک جهانی در گزارش «فایندکس جهانی ۲۰۲۵» (Global Findex) که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، اعلام کرد سهم بزرگسالانی که نزد بانک، نهادی مالی مشابه یا سرویس پول همراه حساب دارند، در سال ۲۰۲۴ به ۷۹٪ رسیده است. این سهم در سال ۲۰۲۱ برابر ۷۴٪ و در سال ۲۰۱۱ تنها ۵۱٪ بود. در کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط نیز این سهم از ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴، ۶ واحد درصد بالا رفت و به ۷۵٪ رسید.

به گفتهٔ بانک جهانی، حساب‌های «پول همراه» (Mobile Money) موتور اصلی این رشد بوده‌اند. این حساب‌ها را اغلب شرکت‌های مخابراتی از راه تلفن همراه و مستقل از بانک‌های سنتی ارائه می‌کنند. با این حال، هنوز ۱٫۳ میلیارد بزرگسال در جهان هیچ حسابی ندارند.

رقابت نهادهای مالی غیربانکی

بانک‌ها دیگر تنها بازیگر بزرگ نظام مالی نیستند. هیئت ثبات مالی (FSB) در گزارشی که ۱۶ دسامبر ۲۰۲۵ منتشر کرد، اعلام کرد دارایی‌های «واسطه‌های مالی غیربانکی»، یعنی نهادهایی مانند صندوق‌های سرمایه‌گذاری، شرکت‌های بیمه و صندوق‌های بازنشستگی، در سال ۲۰۲۴ با رشد ۹٫۴٪ دو برابر سریع‌تر از بخش بانکی افزایش یافت. در همین سال ۵۱٪ کل دارایی‌های مالی جهان در اختیار این نهادها بود که دومین سهم بالای ثبت‌شده است.

توکن‌سازی، استیبل‌کوین‌ها و پول دیجیتال بانک مرکزی

بانک تسویهٔ بین‌المللی (BIS) در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۵ و در معرفی گزارش اقتصادی سالانهٔ خود پیشنهاد کرد نسل بعدی نظام پولی و مالی بر پایهٔ یک «دفتر کل یکپارچهٔ توکنی» ساخته شود. توکن‌سازی (Tokenisation) یعنی نمایش دیجیتال دارایی‌ها روی بسترهای برنامه‌پذیر. در طرح این نهاد، پول بانک مرکزی، سپرده‌های بانک‌های تجاری و اوراق دولتی به شکل توکن روی یک بستر مشترک کنار هم قرار می‌گیرند.

همین نهاد دربارهٔ استیبل‌کوین‌ها، یعنی رمزارزهایی که ارزششان به پولی مانند دلار گره خورده است، هشدار داد که این رمزارزها سه ویژگی بنیادی پول سالم را ندارند: یکتایی (پذیرفته‌شدن در پرداخت‌ها به ارزش اسمی)، کِشسانی (توان تسویهٔ به‌موقع بدهی‌ها و جلوگیری از گره‌خوردن پرداخت‌ها) و سلامت (محافظت در برابر جرائم مالی). به ارزیابی این نهاد، استیبل‌کوین‌ها در صورت قانون‌گذاری مناسب شاید نقشی جانبی پیدا کنند، اما نقش آینده‌شان، جز دروازه‌ای برای ورود به دنیای رمزارزها، نامشخص است.

بانک‌های مرکزی هم به‌سوی پول دیجیتال رسمی حرکت می‌کنند. بانک مرکزی اروپا در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۵ اعلام کرد پروژهٔ «یوروی دیجیتال» را وارد مرحلهٔ بعد کرده است. به گفتهٔ این بانک، اگر قانون مربوط در طول سال ۲۰۲۶ تصویب شود، اجرای آزمایشی آن می‌تواند از میانهٔ ۲۰۲۷ آغاز شود و یوروسیستم، یعنی نظام بانک‌های مرکزی منطقهٔ یورو، باید برای انتشار احتمالی نخستین یوروی دیجیتال در سال ۲۰۲۹ آماده باشد. تصمیم نهایی دربارهٔ انتشار آن و زمانش فقط پس از تصویب قانون گرفته می‌شود.

چگونه بانک مناسب را انتخاب کنیم؟

نخست روشن کنید که می‌خواهید حساب‌های شخصی و کاری خود را در یک بانک نگه دارید یا در بانک‌های جداگانه. برای کارهای روزمره، بانک خردی که خدمات پایه را خوب ارائه می‌دهد مناسب‌ترین گزینه است. اگر به مراجعهٔ حضوری نیازی ندارید، بانک‌های دیجیتال هم گزینهٔ خوبی‌اند و اگر شرایط عضویت را دارید، اتحادیهٔ اعتباری را هم در نظر بگیرید. این عوامل را هم بسنجید:

• اندازهٔ بانک: بانک‌های بزرگ شعبه‌ها و خودپردازهای بیشتری در سراسر کشور دارند. این برای کسی که زیاد برای کار یا تفریح سفر می‌کند مزیت است، چون همه‌جا به پولش دسترسی دارد و شاید کارمزد خودپرداز بانک‌های دیگر را هم نپردازد. در مقابل، بانک‌های کوچک‌تر و محلی که سپرده را از همان منطقه جذب می‌کنند و همان‌جا وام می‌دهند، اغلب خدمات شخصی‌تر و رابطهٔ نزدیک‌تری با مشتری دارند.
• دسترسی به شعبه: اگر بانکی با شعبهٔ حضوری انتخاب می‌کنید، شعبه‌ای نزدیک خانه یا محل کار داشته باشد تا در شرایط اضطراری برای گرفتن پول نقد راه دوری نروید.
• تنوع خدمات: بررسی کنید بانک خدماتی مانند کارت اعتباری، وام، صندوق امانات و اپلیکیشن موبایل کارآمد دارد یا نه.
• کارمزدها: کارمزد نگهداری ماهانهٔ حساب، کارمزد اضافه‌برداشت، کارمزد حواله و هزینه‌های وام را پیش از افتتاح حساب مقایسه کنید.
• ایمنی سپرده: مطمئن شوید بانک مجوز رسمی دارد و سپرده‌هایش زیر پوشش نظام بیمه یا ضمانت سپرده است.

پرسش‌های متداول

تفاوت بانک با اتحادیهٔ اعتباری چیست؟

بانک معمولاً شرکتی انتفاعی است که به سهامدارانش تعلق دارد، اما اتحادیهٔ اعتباری نهادی غیرانتفاعی است که اعضایش مالک آن هستند. اتحادیه‌های اعتباری معمولاً خدمات و شعبه‌های کمتری دارند و در آمریکا اغلب از مالیات معاف‌اند.

آیا می‌توان در بانک مرکزی حساب باز کرد؟

به‌طور معمول خیر. مشتریان بانک مرکزی دولت و بانک‌ها هستند و مردم از راه بانک‌های خرد و تجاری به خدمات بانکی دسترسی پیدا می‌کنند.

اگر بانکی ورشکست شود، چه بر سر سپرده‌ها می‌آید؟

در کشورهایی که نظام بیمهٔ سپرده دارند، سپرده‌ها تا سقف تعیین‌شده بازپرداخت می‌شوند؛ برای نمونه، این سقف در آمریکا ۲۵۰ هزار دلار برای هر سپرده‌گذار، در هر بانک و برای هر نوع مالکیت حساب است. مبالغ بیش از سقف ممکن است فقط تا حدی و پس از فروش دارایی‌های بانک بازگردد.

بانک خرد، اتحادیهٔ اعتباری یا بانک تجاری؛ کدام را انتخاب کنم؟

برای کارهای روزمرهٔ شخصی، بانک خرد یا اتحادیهٔ اعتباری (اگر شرایط عضویت را دارید) مناسب است. اگر کسب‌وکار دارید و به اعتبار تجاری، مدیریت نقدینگی یا خدمات پرداخت حقوق نیاز دارید، خدمات بانک تجاری یا بخش شرکتی بانک‌های بزرگ به کارتان می‌آید.

نئوبانک چیست؟

نئوبانک یا بانک دیجیتال، بانکی است که شعبهٔ حضوری ندارد و همهٔ خدماتش را از راه اپلیکیشن و اینترنت ارائه می‌کند. این بانک‌ها چون هزینهٔ شعبه ندارند، اغلب می‌توانند کارمزد کمتری بگیرند. با این حال، پیش از سپرده‌گذاری باید مطمئن شد که خودشان مجوز بانکی دارند یا با بانکی دارای مجوز کار می‌کنند.

آیا دارایی‌های رمزنگاری‌شده هم مثل سپردهٔ بانکی بیمه می‌شوند؟

خیر. بیمهٔ سپرده فقط سپرده‌های بانکی را پوشش می‌دهد. سهام، اوراق قرضه، صندوق‌های سرمایه‌گذاری و دارایی‌های رمزنگاری‌شده، حتی اگر از بانک خریده شده باشند، زیر این پوشش نیستند.

جمع‌بندی

بانک در ساده‌ترین شکل جایی است که پولتان را تا زمان پرداخت قبض‌ها یا برداشت نگه می‌دارید. همچنین جایی است که برای خرید خودرو یا خانه وام می‌گیرید و اگر کسب‌وکار کوچکی دارید، برای توسعه یا نوسازی آن سراغش می‌روید. بانک‌ها با واسطه‌گری میان سپرده‌گذاران و وام‌گیرندگان، پول را در اقتصاد به گردش درمی‌آورند و به همین دلیل زیر نظارت دقیق بانک مرکزی و نهادهای ناظر فعالیت می‌کنند.

پیش از انتخاب بانک، کارمزدها و هزینه‌های حساب‌ها و وام‌های مورد نیازتان را مقایسه کنید. با کمی جست‌وجو و مقایسه می‌توانید بانکی پیدا کنید که از پولتان محافظت کند، به ساختن سابقهٔ اعتباری‌تان کمک کند و برای پرداخت، دریافت، وام‌گرفتن و پس‌انداز برای نیازهای آینده، مانند بازنشستگی، شرایط اضطراری و خرید خانه، مناسب باشد.