ورشکستگی چیست؟

ورشکستگی (Bankruptcy) فرایندی قانونی برای فرد یا کسب‌وکاری است که دیگر نمی‌تواند بدهی‌هایش را بپردازد. در این فرایند، زیر نظر دادگاه، یا دارایی‌های بدهکار فروخته و پولش میان طلبکاران تقسیم می‌شود، یا بدهکار طبق برنامه‌ای تأییدشده بخشی از بدهی‌ها را می‌پردازد. در پایان، بسیاری از بدهی‌های باقی‌مانده بخشوده می‌شوند و بدهکار می‌تواند از نو شروع کند.

نکات کلیدی

• ورشکستگی فرایندی قانونی است که فرد یا کسب‌وکار ناتوان از پرداخت را زیر نظر دادگاه از بار بدهی‌ها رها می‌کند و در همان حال به طلبکاران فرصت می‌دهد دست‌کم بخشی از طلبشان را پس بگیرند.
• در آمریکا به پرونده‌های ورشکستگی فقط در دادگاه‌های فدرال رسیدگی می‌شود و قواعد آن در «قانون ورشکستگی» (عنوان ۱۱ مجموعهٔ قوانین فدرال) آمده است. رایج‌ترین انواع ورشکستگی در این قانون، فصل‌های ۷، ۱۱ و ۱۳ هستند.
• همهٔ بدهی‌ها بخشوده نمی‌شوند؛ نفقه، بسیاری از بدهی‌های مالیاتی و وام‌های دانشجویی از مهم‌ترین استثناها هستند.
• در آمریکا، سابقهٔ ورشکستگی هفت تا ده سال در گزارش اعتباری فرد می‌ماند و گرفتن وام را دشوارتر و گران‌تر می‌کند.
• به گزارش دفتر اداری دادگاه‌های فدرال آمریکا در ژوئیهٔ ۲۰۲۶، شمار پرونده‌های ورشکستگی در دورهٔ دوازده‌ماههٔ منتهی به ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶ با ۱۲٫۲٪ افزایش به ۶۰۸٬۵۱۱ رسید.
• در حقوق ایران، ورشکستگی ویژهٔ تاجر و شرکت تجاری است؛ اشخاص غیرتاجر در صورت ناتوانی از پرداخت، ادعای «اعسار» می‌کنند.

ورشکستگی چگونه کار می‌کند؟

بسیاری ورشکستگی را سریع‌ترین راه رهایی از بدهی‌های سنگین می‌دانند. این تصور برای برخی درست است، اما ورشکستگی انواع گوناگونی دارد و نوع مناسب به شرایط هر بدهکار بستگی دارد. بیشتر توضیحات این مقاله دربارهٔ نظام ورشکستگی آمریکاست و بخشی جداگانه هم به قانون ایران می‌پردازد.

ورشکستگی به فرد یا کسب‌وکار فرصت می‌دهد با بخشوده شدن بدهی‌هایی که از پرداختشان ناتوان است، از نو شروع کند. در همان حال، طلبکاران هم می‌توانند از محل دارایی‌هایی که برای تصفیه در دسترس است، بخشی از طلب خود را پس بگیرند.

از دید نظری، امکان اعلام ورشکستگی به سود کل اقتصاد است. افراد و شرکت‌ها فرصت دوباره‌ای برای دسترسی به اعتبار پیدا می‌کنند و طلبکاران، به‌جای آنکه دست خالی بمانند، دست‌کم بخشی از پولشان را پس می‌گیرند. بدون چنین سازوکاری، هر طلبکار می‌کوشید زودتر از دیگران اموال بدهکار را توقیف کند و بخش بزرگی از ارزش دارایی‌ها در این رقابت از میان می‌رفت.

مراحل اصلی یک پروندهٔ ورشکستگی

• ثبت دادخواست: پرونده با دادخواست آغاز می‌شود. بیشتر وقت‌ها خود بدهکار دادخواست می‌دهد (ورشکستگی ارادی) و در موارد کمتری طلبکاران چنین درخواستی می‌کنند (ورشکستگی غیرارادی).
• توقف خودکار (Automatic Stay): به‌محض ثبت دادخواست، بیشتر اقدام‌های وصول طلب، از تماس و نامه تا توقیف حقوق و حراج خانه، متوقف می‌شود.
• ارزیابی دارایی‌ها و بدهی‌ها: بدهکار فهرست کامل دارایی‌ها، بدهی‌ها، درآمد و هزینه‌هایش را به دادگاه می‌دهد. دارایی‌ها ارزش‌گذاری می‌شوند و ممکن است برای پرداخت بخشی از بدهی‌ها به کار روند.
• ادارهٔ پرونده به دست امین: ادارهٔ پرونده معمولاً با امین یا مدیر تصفیه (Trustee) است؛ مقامی که برنامهٔ امین ایالات متحده (U.S. Trustee Program) در وزارت دادگستری آمریکا منصوب می‌کند تا نمایندهٔ مجموعهٔ دارایی‌های بدهکار باشد. بدهکار در «جلسهٔ طلبکاران» به پرسش‌های امین و طلبکاران پاسخ می‌دهد. تا وقتی طلبکاری اعتراض نکند، بدهکار معمولاً اصلاً با قاضی سروکار پیدا نمی‌کند.
• تصمیم دادگاه و بخشودگی: قاضی ورشکستگی دربارهٔ مسائل اصلی تصمیم می‌گیرد؛ از جمله اینکه بدهکار شرایط لازم را دارد یا نه و آیا بدهی‌هایش باید بخشوده شود. با پایان پرونده، بدهکار از تعهد پرداخت بدهی‌های مشمول بخشودگی آزاد می‌شود.

هزینه‌های ورشکستگی، از هزینهٔ دادرسی تا حق‌الوکاله، به نوع ورشکستگی، پیچیدگی پرونده و عوامل دیگر بستگی دارد.

ناتوانی از پرداخت با ورشکستگی چه فرقی دارد؟

«ناتوانی از پرداخت دیون» (Insolvency) وضعیتی اقتصادی است: بدهکار نمی‌تواند بدهی‌هایش را در سررسید بپردازد، یا بدهی‌هایش از دارایی‌هایش بیشتر است. اما ورشکستگی وضعیتی حقوقی است که با رسیدگی دادگاه پدید می‌آید. ورشکستگی معمولاً از ناتوانی از پرداخت سرچشمه می‌گیرد، ولی کار هر شخص یا شرکتی که با کمبود نقدینگی روبه‌روست، لزوماً به ورشکستگی نمی‌کشد؛ ممکن است با مذاکره، وام تازه یا فروش بخشی از دارایی‌ها از بحران بگذرد.

انواع ورشکستگی در قانون آمریکا

در آمریکا هر نوع ورشکستگی را با شمارهٔ «فصل» (Chapter) مربوط به آن در قانون ورشکستگی می‌شناسند. فصل ۷ به تصفیهٔ دارایی‌ها می‌پردازد، فصل ۱۱ به سازمان‌دهی مجدد شرکت (و گاهی فرد) و فصل ۱۳ به برنامهٔ بازپرداخت بدهی برای افراد دارای درآمد منظم. جدول زیر این فصل‌ها را خلاصه می‌کند.

فصل	مناسب برای	سازوکار اصلی	نتیجهٔ معمول
فصل ۷	افراد و شرکت‌ها	فروش دارایی‌های غیرمعاف به دست امین و تقسیم پول میان طلبکاران	بخشودگی بدهی‌های باقی‌مانده برای افراد؛ انحلال برای شرکت‌ها
فصل ۱۱	بیشتر شرکت‌ها و گاهی افراد	ادامهٔ فعالیت و تدوین طرح سازمان‌دهی مجدد زیر نظر دادگاه	بازسازی بدهی‌ها و ادامهٔ حیات کسب‌وکار
فصل ۱۳	افراد دارای درآمد منظم	برنامهٔ بازپرداخت سه تا پنج‌ساله	حفظ دارایی‌ها و بخشودگی باقی‌ماندهٔ بدهی‌های مشمول پس از پایان برنامه
فصل ۹	شهرداری‌ها و نهادهای عمومی محلی	طرح بازپرداخت تدریجی بدون فروش اجباری دارایی‌ها	بازسازی بدهی‌ها
فصل ۱۲	کشاورزان و ماهیگیران خانوادگی	برنامهٔ بازپرداخت در کنار ادامهٔ کار	حفظ مزرعه یا کسب‌وکار
فصل ۱۵	پرونده‌های فرامرزی	به رسمیت شناختن رسیدگی خارجی در دادگاه آمریکا	هماهنگی میان دادگاه‌های کشورهای مختلف

فصل ۷: تصفیهٔ دارایی‌ها

بیشتر افراد ورشکستگی طبق فصل ۷ را انتخاب می‌کنند. این نوع ورشکستگی بدهی‌های بدون وثیقه را پاک می‌کند؛ مانند ماندهٔ کارت‌های اعتباری و صورت‌حساب‌های پزشکی.

در فصل ۷، امین دارایی‌های «غیرمعاف» بدهکار را می‌فروشد و پول حاصل را صرف پرداخت بخشی یا همهٔ بدهی‌های بدون وثیقه می‌کند. دارایی غیرمعاف دارایی‌ای است که قانون برای بدهکار نگه نمی‌دارد؛ مانند اشیای گران‌بهای خانوادگی و کلکسیون‌های ارزشمند سکه یا تمبر، خانهٔ دوم یا سرمایه‌گذاری‌هایی مانند سهام و اوراق قرضه. در مقابل، دارایی‌های «معاف» نزد بدهکار می‌مانند؛ مانند اثاثیهٔ خانه، لباس، ابزار کار و یک خودروی شخصی تا سقف ارزشی معین. این دارایی‌ها به «مستثنیات دین» در حقوق ایران شبیه‌اند. بنابراین کسی که فقط دارایی معاف دارد، ممکن است هیچ بخشی از بدهی‌های بدون وثیقه‌اش را نپردازد.

سقف این معافیت‌ها هر سه سال یک‌بار بر پایهٔ شاخص قیمت مصرف‌کننده تعدیل می‌شود. طبق اعلامیه‌ای که در فوریهٔ ۲۰۲۵ در نشریهٔ رسمی دولت فدرال آمریکا (Federal Register) منتشر شد، از ۱ آوریل ۲۰۲۵ سقف معافیت فدرال برای خانهٔ محل سکونت به ۳۱٬۵۷۵ دلار و برای خودرو به ۵٬۰۲۵ دلار رسید. ایالت‌ها می‌توانند فهرست معافیت‌های خود را داشته باشند و در بسیاری از آن‌ها فهرست ایالتی ملاک است.

هر کسی نمی‌تواند از فصل ۷ استفاده کند. افراد باید «آزمون درآمد» (Means Test) را بگذرانند. اگر درآمد کسی از میانهٔ درآمد ایالت محل سکونتش بالاتر باشد و توان پرداخت بخشی از بدهی‌ها را داشته باشد، معمولاً باید به سراغ فصل ۱۳ برود. شرکت‌ها هم می‌توانند از فصل ۷ استفاده کنند، اما برخلاف افراد بخشودگی نمی‌گیرند؛ دارایی‌هایشان فروخته می‌شود و فعالیتشان پایان می‌یابد.

فصل ۱۱: سازمان‌دهی مجدد

کسب‌وکارها معمولاً برای سازمان‌دهی مجدد و ادامهٔ فعالیت، فصل ۱۱ را انتخاب می‌کنند؛ افراد هم در موارد نادر می‌توانند از آن استفاده کنند. در این روش، شرکت بی‌وقفه به کارش ادامه می‌دهد و هم‌زمان، زیر نظر دادگاه، طرحی برای بازپرداخت بدهی‌ها تدوین می‌کند. این طرح می‌تواند شامل برنامه‌هایی برای بازگشت به سودآوری، کاهش هزینه‌ها، فروش بخش‌های زیان‌ده یا یافتن راه‌های تازهٔ کسب درآمد باشد.

در تقسیم منابع، ترتیب مشخصی رعایت می‌شود و طلبکاران پیش از سهامداران پول می‌گیرند. دارندگان سهام ممتاز، اگر وجود داشته باشند، ممکن است چیزی دریافت کنند، اما سهامداران عادی در انتهای صف‌اند.

مثال فرضی: یک شرکت خدمات نظافت منزل که ورشکستگی طبق فصل ۱۱ را انتخاب کرده است، ممکن است نرخ خدماتش را کمی بالا ببرد و خدمات تازه‌ای عرضه کند تا دوباره سودآور شود. در این مدت، کارش را بی‌وقفه ادامه می‌دهد و بدهی‌ها را طبق برنامه‌ای می‌پردازد که دادگاه بر آن نظارت دارد.

یک نمونهٔ واقعی، گروه کیووسی (QVC) است که با شبکه‌های فروش تلویزیونی‌اش شناخته می‌شود. به گزارش اس‌اندپی گلوبال (S&P Global Market Intelligence) در مه ۲۰۲۶، این شرکت در ۱۶ آوریل ۲۰۲۶ با بیش از یک میلیارد دلار بدهی اعلام ورشکستگی کرد و قرار است در حین اجرای طرح بازسازی مالی، فعالیت عادی‌اش را ادامه دهد.

برای کسب‌وکارهای کوچک، مسیر ساده‌تر و کم‌هزینه‌تری به نام «زیرفصل ۵» (Subchapter V) در دل فصل ۱۱ پیش‌بینی شده است. طبق همان اعلامیهٔ نشریهٔ رسمی دولت فدرال، از ۱ آوریل ۲۰۲۵ سقف بدهی «بدهکار کسب‌وکار کوچک»، که ملاک استفاده از این مسیر است، به ۳٬۴۲۴٬۰۰۰ دلار رسید. سقف موقتی که «قانون تعدیل سقف‌های ورشکستگی و اصلاحات فنی» (BTATCA) برای این مسیر تعیین کرده بود، پیش‌تر در ۲۱ ژوئن ۲۰۲۴ منقضی شده بود.

فصل ۱۳: برنامهٔ بازپرداخت برای افراد دارای درآمد منظم

کسانی که درآمدشان برای استفاده از فصل ۷ زیاد است، می‌توانند از فصل ۱۳ استفاده کنند که «طرح حقوق‌بگیران» (Wage Earner's Plan) هم نامیده می‌شود. این فصل به افراد دارای درآمد منظم، از جمله صاحبان کسب‌وکارهای انفرادی، اجازه می‌دهد برنامه‌ای عملی برای بازپرداخت بدهی‌ها تنظیم کنند.

بازپرداخت معمولاً به‌صورت اقساط و در دوره‌ای سه تا پنج‌ساله انجام می‌شود. در عوض، بدهکار می‌تواند همهٔ دارایی‌هایش را نگه دارد، حتی دارایی‌های غیرمعاف را. فصل ۱۳ به‌ویژه برای کسی مفید است که اقساط وام مسکنش عقب افتاده و می‌خواهد با پرداخت تدریجی معوقات، جلوی حراج خانه را بگیرد.

فصل ۱۳ سقف بدهی دارد. طبق همان اعلامیهٔ نشریهٔ رسمی دولت فدرال، برای پرونده‌هایی که از ۱ آوریل ۲۰۲۵ به بعد ثبت می‌شوند، این سقف ۵۲۶٬۷۰۰ دلار برای بدهی‌های بدون وثیقه و ۱٬۵۸۰٬۱۲۵ دلار برای بدهی‌های وثیقه‌دار است. کسی که بدهی‌اش از این سقف‌ها بیشتر باشد، باید از فصل‌های دیگر استفاده کند.

فصل‌های دیگر

فصل‌های ۷، ۱۱ و ۱۳ رایج‌ترین انواع ورشکستگی‌اند، اما قانون آمریکا انواع دیگری هم دارد:

• فصل ۹: این فصل ویژهٔ شهرداری‌ها و نهادهای عمومی محلی است که گرفتار بحران مالی شده‌اند؛ مانند شهرها، شهرک‌ها، روستاها، شهرستان‌ها و مناطق آموزشی. در این فصل، شهرداری مجبور به فروش دارایی‌هایش نیست و می‌تواند طرحی برای بازپرداخت تدریجی بدهی‌ها تدوین کند.
• فصل ۱۰ (منسوخ): قانون قدیمی ورشکستگی آمریکا فصلی با شمارهٔ ۱۰ برای سازمان‌دهی مجدد شرکت‌ها داشت. این فصل با قانون اصلاح ورشکستگی ۱۹۷۸ کنار رفت و فصل ۱۱ جای آن را گرفت.
• فصل ۱۲: این فصل ویژهٔ کشاورزان و ماهیگیران خانوادگی است. آن‌ها می‌توانند کسب‌وکارشان را حفظ کنند و هم‌زمان طبق برنامه‌ای بدهی‌هایشان را بپردازند.
• فصل ۱۵: این فصل در ۲۰۰۵ به قانون افزوده شد تا به پرونده‌های فرامرزی رسیدگی شود؛ یعنی پرونده‌هایی که بدهکار، دارایی‌ها، طلبکاران یا دیگر طرف‌هایشان در بیش از یک کشورند. رسیدگی اصلی معمولاً در کشوری انجام می‌شود که مرکز اصلی فعالیت بدهکار در آن است. فصل ۱۵ به نمایندهٔ آن رسیدگی اجازه می‌دهد در دادگاه آمریکا به رسمیت شناخته شود.

مثال فرضی: ترتیب پرداخت به طلبکاران در تصفیه

در تصفیه، پول حاصل از فروش دارایی‌ها به‌طور مساوی میان همه تقسیم نمی‌شود. هر گروه فقط وقتی سهم می‌گیرد که مطالبات گروه‌های مقدم‌تر به‌طور کامل پرداخت شده باشد.

مثال فرضی: شرکتی منحل می‌شود و از فروش همهٔ دارایی‌هایش، پس از کسر هزینه‌های تصفیه، ۱۰ میلیون دلار به دست می‌آید. از این مبلغ، ۶ میلیون دلار حاصل فروش کارخانه‌ای است که وثیقهٔ یک وام بانکی ۶ میلیون دلاری بوده است. شرکت همچنین ۱ میلیون دلار مطالبات ممتاز (دستمزد معوق کارکنان تا سقف قانونی و مالیات پرداخت‌نشده) و ۱۲ میلیون دلار بدهی بدون وثیقه به تأمین‌کنندگان و دارندگان اوراق قرضه دارد.

نوبت پرداخت	مبلغ طلب	مبلغ دریافتی	درصد وصول
۱. طلبکار دارای وثیقه (بانک)	۶ میلیون دلار	۶ میلیون دلار (از محل فروش کارخانه)	۱۰۰٪
۲. مطالبات ممتاز (دستمزد و مالیات)	۱ میلیون دلار	۱ میلیون دلار	۱۰۰٪
۳. طلبکاران بدون وثیقه	۱۲ میلیون دلار	۳ میلیون دلار	۲۵٪
۴. سهامداران	مازاد پس از پرداخت همهٔ طلبکاران	صفر	۰٪

پس از پرداخت ۶ میلیون دلار به بانک و ۱ میلیون دلار مطالبات ممتاز، ۳ میلیون دلار باقی می‌ماند (۱۰ − ۶ − ۱ = ۳). این مبلغ به نسبت طلب میان طلبکاران بدون وثیقه تقسیم می‌شود: ۳ ÷ ۱۲ = ۰٫۲۵؛ یعنی هر طلبکار بدون وثیقه به ازای هر دلار طلبش ۲۵ سنت می‌گیرد. برای سهامداران چیزی نمی‌ماند.

بخشودگی بدهی (Discharge)

بخشودگی حکمی است که بدهکار را از نظر قانونی از پرداخت بدهی‌های مشمول آن معاف می‌کند. از آن پس، طلبکارانی که طلبشان در حکم آمده است، حق ندارند برای وصول آن هیچ اقدامی، حتی تماس تلفنی یا فرستادن نامه، علیه بدهکار انجام دهند.

با این حال، همهٔ بدهی‌ها بخشوده نمی‌شوند؛ فهرست مهم‌ترین استثناها در بخش پرسش‌های متداول آمده است. وثیقه هم با بخشودگی از میان نمی‌رود: طلبکار دارای وثیقه، اگر حق وثیقه‌اش همچنان معتبر باشد، می‌تواند آن را اجرا کند و مال مورد وثیقه را بگیرد.

بدهکار هم حق مطلق بر بخشودگی ندارد. پس از ثبت دادخواست، دادگاه به طلبکاران اطلاع می‌دهد و آن‌ها می‌توانند اعتراض کنند. معترض باید پیش از پایان مهلت مقرر، شکایتش را در دادگاه ثبت کند. این شکایت دعوایی جداگانه در دادگاه ورشکستگی به راه می‌اندازد تا تکلیف وصول آن طلب یا اجرای حق وثیقه روشن شود. دادگاه همچنین ممکن است بخشودگی کسی را که اموالش را پنهان کرده یا اطلاعات نادرست داده است، رد کند.

در فصل ۷، بخشودگی معمولاً حدود چهار ماه پس از ثبت دادخواست صادر می‌شود. در فصل‌های ۱۲ و ۱۳، بخشودگی پس از پایان همهٔ پرداخت‌های برنامه صادر می‌شود و در فصل ۱۱، برای شرکت‌ها معمولاً با تأیید طرح سازمان‌دهی مجدد همراه است. افراد پیش از دریافت بخشودگی باید یک دورهٔ آموزش مدیریت مالی را هم بگذرانند.

مزایا و معایب ورشکستگی

اعلام ورشکستگی، بسته به نوع آن، می‌تواند بدهکار را از تعهد قانونی پرداخت بدهی‌ها رها کند و به او کمک کند خانه، کسب‌وکار یا توان مالی‌اش را نجات دهد. اما امتیاز اعتباری را پایین می‌آورد و گرفتن وام، وام مسکن یا کارت اعتباری، خرید خانه یا کسب‌وکار و حتی اجارهٔ آپارتمان را دشوارتر می‌کند.

مزایا

• توقف فوری فشار طلبکاران: با ثبت دادخواست، توقف خودکار برقرار می‌شود و بیشتر دعاوی، اقدام‌های وصول، توقیف‌ها و حراج‌ها متوقف می‌شوند.
• پاک شدن بدهی‌های بدون وثیقه: بسیاری از بدهی‌های بدون وثیقه، مانند بدهی کارت اعتباری و صورت‌حساب‌های پزشکی، بخشوده می‌شوند.
• خروج از نکول: بدهکاری که از پرداخت اقساط بازمانده و در نکول (Default) است، راهی قانونی برای خروج از این وضعیت و شروع دوباره پیدا می‌کند.
• حفظ کسب‌وکار یا خانه: در فصل‌های ۱۱ و ۱۳، بدهکار می‌تواند کسب‌وکار یا خانه‌اش را نگه دارد و بدهی‌ها را طبق برنامه بپردازد.

معایب

• آسیب جدی به امتیاز اعتباری: ورشکستگی بلافاصله امتیاز اعتباری را به‌شدت پایین می‌آورد و سال‌ها در گزارش اعتباری می‌ماند. در نتیجه، گرفتن وام، وام مسکن یا کارت اعتباری و حتی اجارهٔ خانه دشوارتر و پرهزینه‌تر می‌شود.
• از دست دادن دارایی‌ها: بسته به نوع ورشکستگی، بدهکار ممکن است دارایی‌هایی مانند خانه یا خودرو را از دست بدهد.
• هزینه و زمان: هزینهٔ دادرسی و وکیل، و در فصل ۱۳ تعهد پرداخت سه تا پنج‌ساله، بار کمی نیست.
• آسیب به خوش‌نامی: پرونده‌های ورشکستگی جزو سوابق عمومی‌اند و می‌توانند بر اعتبار تجاری فرد یا شرکت اثر بگذارند.

جایگزین‌های ورشکستگی

بدهکاری که می‌خواهد از ورشکستگی پرهیز کند، چند راه برای سبک کردن بار بدهی دارد:

• مذاکره با طلبکاران: بدهکار می‌تواند بدون دخالت دادگاه با طلبکاران مذاکره کند تا به توافقی مانند کاهش بدهی یا طولانی‌تر شدن مهلت بازپرداخت برسد.
• مذاکره با مؤسسهٔ وام‌دهنده: کسی که نمی‌تواند اقساط وام مسکن را بپردازد، بهتر است با مؤسسه‌ای که وامش را اداره می‌کند تماس بگیرد و گزینه‌هایی مانند امهال (توقف یا کاهش موقت اقساط) یا اصلاح شرایط وام را بررسی کند.
• تجمیع بدهی‌ها: گرفتن یک وام تازه با شرایط بهتر برای تسویهٔ چند بدهی، یا پیوستن به برنامهٔ مدیریت بدهی زیر نظر یک مشاور اعتباری، می‌تواند بازپرداخت را ساده‌تر و ارزان‌تر کند.
• پیشنهاد سازش مالیاتی: در آمریکا، کسی که به سازمان مالیاتی فدرال (IRS) بدهکار است، ممکن است واجد شرایط «پیشنهاد سازش» (Offer in Compromise) باشد و بتواند بدهی مالیاتی‌اش را با پرداخت مبلغی کمتر از اصل آن تسویه کند.

ورشکستگی در سال‌های اخیر: آمار و روندها

آمریکا: پرونده‌های افراد و شرکت‌ها

پس از سال‌ها کاهش، شمار پرونده‌های ورشکستگی در آمریکا دوباره رو به افزایش است. به گزارش دفتر اداری دادگاه‌های فدرال آمریکا (Administrative Office of the U.S. Courts) در ژوئیهٔ ۲۰۲۶، در دورهٔ دوازده‌ماههٔ منتهی به ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶ شمار کل پرونده‌ها ۱۲٫۲٪ بیشتر شد و از ۵۴۲٬۵۲۹ به ۶۰۸٬۵۱۱ رسید. در همین دوره، پرونده‌های تجاری با ۱۶٫۹٪ افزایش به ۲۶٬۹۴۱ و پرونده‌های غیرتجاری با ۱۲٪ افزایش به ۵۸۱٬۵۷۰ رسید.

همین گزارش یادآوری می‌کند که شمار پرونده‌ها بیش از یک دهه پیوسته کم شده بود: از نزدیک ۱٫۶ میلیون پرونده در دورهٔ منتهی به سپتامبر ۲۰۱۰ به ۳۸۰٬۶۳۴ پرونده در دورهٔ منتهی به ژوئن ۲۰۲۲. از آن زمان رقم‌ها در هر فصل بالا رفته است، هرچند هنوز بسیار کمتر از اوج تاریخی است.

پرونده‌های ورشکستگی در آمریکا (دورهٔ دوازده‌ماههٔ منتهی به ۳۰ ژوئن)	۲۰۲۵	۲۰۲۶
فصل ۷	۳۳۳٬۳۲۱	۳۸۲٬۱۶۱
فصل ۱۱	۸٬۴۰۸	۱۰٬۳۲۰
فصل ۱۲	۲۸۲	۳۳۶
فصل ۱۳	۲۰۰٬۲۹۰	۲۱۵٬۴۹۰
کل پرونده‌ها (همهٔ فصل‌ها)	۵۴۲٬۵۲۹	۶۰۸٬۵۱۱

بر پایهٔ این ارقام، در دورهٔ منتهی به ژوئن ۲۰۲۶ حدود ۶۳٪ پرونده‌ها طبق فصل ۷ و حدود ۳۵٪ طبق فصل ۱۳ ثبت شده است. جمع چهار ردیف نخست جدول کمی کمتر از رقم کل است، چون رقم کل، شمار اندک پرونده‌های فصل‌های دیگر را هم در بر می‌گیرد.

ورشکستگی شرکت‌های بزرگ آمریکایی هم در ۲۰۲۵ افزایش یافت. نشریهٔ مانیتوردیلی (MonitorDaily) در ژانویهٔ ۲۰۲۶ به نقل از داده‌های اس‌اندپی گلوبال گزارش داد که شمار این ورشکستگی‌ها در ۲۰۲۵ به ۷۸۵ رسید؛ سومین افزایش سالانهٔ پیاپی و بیشترین رقم از ۲۰۱۰. به گفتهٔ همین گزارش، افزایش نرخ بهره از سوی فدرال رزرو در ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ برای مهار تورم، هزینهٔ بدهی را بالا برد و شرکت‌هایی را که پیشینهٔ اعتباری ضعیف‌تری دارند، در مدیریت بدهی‌های موجود و تازه به دشواری انداخت.

در ماه‌های نخست ۲۰۲۶ این روند کمی آرام‌تر شد. به گزارش اس‌اندپی گلوبال در مه ۲۰۲۶، شمار ورشکستگی شرکت‌های بزرگ از ۷۰ پرونده در مارس به ۵۰ پرونده در آوریل رسید که کمترین رقم ماهانه از میانهٔ ۲۰۲۴ بود. جمع پرونده‌های چهار ماه نخست ۲۰۲۶ هم ۲۲۹ بود؛ در برابر ۲۴۲ پرونده در همین دورهٔ ۲۰۲۵. در این آمار، شرکت بزرگ یعنی شرکتی که اوراق بدهی عرضه‌شده در بازار و دست‌کم ۲ میلیون دلار دارایی یا بدهی دارد، یا شرکت خصوصی‌ای که دست‌کم ۱۰ میلیون دلار دارایی یا بدهی دارد.

جهان

طبق گزارش آوریل ۲۰۲۶ مؤسسهٔ بیمهٔ اعتباری آلیانز ترید (Allianz Trade)، شاخص جهانی ورشکستگی کسب‌وکارها که در ۲۰۲۵ رشد ۶٪ داشت، در ۲۰۲۶ هم ۶٪ بالا خواهد رفت و ۲۰۲۶ پنجمین سال پیاپی افزایش ورشکستگی‌ها در جهان خواهد بود. در همین گزارش، رشد ورشکستگی‌ها در آمریکا در ۲۰۲۵ برابر ۷٪ بوده و برای ۲۰۲۶، ۹٪ پیش‌بینی شده است. آلیانز ترید بالا بردن پیش‌بینی خود را به فشارهای تازه بر بازار انرژی، هزینهٔ حمل‌ونقل کالا و زنجیره‌های تأمین، و نیز اثرهای ثانویه از مسیر تورم، شرایط مالی و افت اعتماد نسبت می‌دهد. به برآورد این مؤسسه، ورشکستگی‌ها در ۲۰۲۶ حدود ۲٫۲ میلیون شغل را در جهان مستقیماً در معرض خطر قرار می‌دهند.

در انگلستان و ولز، به گزارش سرویس ورشکستگی بریتانیا (Insolvency Service) در ژوئن ۲۰۲۶، در سال ۲۰۲۵ شمار ۲۳٬۹۴۲ شرکت ثبت‌شده وارد یکی از رویه‌های رسمی ورشکستگی شدند. نرخ ورشکستگی کسب‌وکارها ۱۱۶ مورد در هر ۱۰ هزار کسب‌وکار بود؛ تقریباً برابر با ۲۰۲۴ (۱۱۷ مورد) اما بالاتر از ۲۰۱۹ (۸۸ مورد).

کیفیت قوانین ورشکستگی هم در کشورها بسیار متفاوت است. در گزارش «آمادگی کسب‌وکار» (B-READY) سال ۲۰۲۵ بانک جهانی، که ۱۰۱ اقتصاد را بررسی کرده است، حوزهٔ «ورشکستگی کسب‌وکار» با میانگین ۴۸٫۱۹ از ۱۰۰ کمترین امتیاز را در میان ده حوزهٔ ارزیابی‌شده گرفت و فاصلهٔ بهترین و بدترین اقتصاد در آن ۸۸٫۵۹ امتیاز بود. به تعبیر این گزارش، راه‌اندازی کسب‌وکار نسبتاً آسان‌تر است، اما حل‌وفصل ورشکستگی در بسیاری از کشورها همچنان چالش به شمار می‌رود.

ورشکستگی در قانون ایران

در حقوق ایران، ورشکستگی نهادی ویژهٔ تاجران و شرکت‌های تجاری است. طبق مادهٔ ۴۱۲ قانون تجارت، ورشکستگی تاجر یا شرکت تجاری در نتیجهٔ «توقف از تأدیهٔ وجوهی که بر عهدهٔ اوست» پدید می‌آید؛ یعنی وقتی از پرداخت بدهی‌های سررسیدشده بازمی‌ماند. تاجر باید ظرف سه روز از تاریخ توقف، آن را به دادگاه اعلام کند (مادهٔ ۴۱۳).

پس از صدور حکم ورشکستگی، تاجر از دخالت در اموالش منع می‌شود و ادارهٔ تصفیهٔ امور ورشکستگی یا مدیر تصفیه‌ای که دادگاه تعیین می‌کند، دارایی‌ها را اداره و میان طلبکاران تقسیم می‌کند. ورشکسته و طلبکاران می‌توانند با «قرارداد ارفاقی» دربارهٔ نحوهٔ پرداخت بدهی‌ها به توافق برسند. قانون سه نوع ورشکستگی را از هم جدا می‌کند: عادی، به تقصیر و به تقلب؛ دو نوع اخیر جرم‌اند و مجازات کیفری دارند.

اشخاص غیرتاجر ورشکسته نمی‌شوند. اگر نتوانند بدهی یا محکومیت مالی‌شان را بپردازند، می‌توانند در دادگاه ادعای «اعسار» کنند و در صورت اثبات، بدهی را با مهلت یا به‌صورت اقساط بپردازند. همچنین نباید ورشکستگی را با وضعیت شرکت‌های «مشمول مادهٔ ۱۴۱» لایحهٔ قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت یکی دانست که در بازار سرمایهٔ ایران زیاد شنیده می‌شود. طبق این ماده، اگر بر اثر زیان دست‌کم نیمی از سرمایهٔ شرکت از میان برود، هیئت‌مدیره باید مجمع عمومی فوق‌العاده را فرابخواند تا دربارهٔ انحلال یا ادامهٔ فعالیت شرکت تصمیم بگیرد.

پرسش‌های متداول

آیا با ورشکستگی از همهٔ بدهی‌ها خلاص می‌شویم؟

نه. ورشکستگی می‌تواند بسیاری از بدهی‌های بدون وثیقه، مانند بدهی کارت اعتباری یا وام‌های شخصی، را پاک کند یا شرایطشان را دوباره تنظیم کند، اما برخی بدهی‌ها بخشوده نمی‌شوند. قانون ورشکستگی آمریکا ۱۹ دسته بدهی را برمی‌شمارد که در فصل‌های ۷، ۱۱ و ۱۲ بخشوده نمی‌شوند و برای فصل ۱۳ فهرست محدودتری دارد. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• نفقهٔ همسر و فرزند؛
• بسیاری از بدهی‌های مالیاتی؛ هرچند برخی مالیات‌های فدرال، ایالتی و محلی که چند سال از سررسیدشان گذشته باشد، ممکن است بخشوده شوند؛
• وام‌های دانشجویی، مگر آنکه بدهکار ثابت کند پرداخت آن‌ها برایش «سختی بی‌مورد» (Undue Hardship) ایجاد می‌کند؛
• بدهی‌های ناشی از آسیب عمدی و بدخواهانه به شخص یا مال دیگری؛ یعنی آسیبی که عامدانه و بدون دلیل موجه وارد شده باشد. در فصل ۱۳ این استثنا فقط آسیب به اشخاص را در بر می‌گیرد و بدهی ناشی از خسارت به اموال ممکن است بخشوده شود؛
• بدهی‌های ناشی از مرگ یا آسیب جسمی که بدهکار هنگام رانندگی در حال مستی یا زیر اثر مواد مخدر به بار آورده است؛
• جریمه‌ها و تاوان‌هایی که باید به دولت پرداخت شود؛
• بدهی‌هایی که بدهکار در پروندهٔ ورشکستگی فهرست نکرده است؛
• شارژ و هزینه‌های نگهداری مجتمع مسکونی (انجمن مالکان) که پس از ثبت دادخواست سررسید می‌شود.

آیا با اعلام ورشکستگی خودرو یا خانه را از دست می‌دهیم؟

نه لزوماً. خودرویی که با وام خریده شده، وثیقهٔ همان وام است و ممکن است در جریان ورشکستگی توقیف شود. با این حال، بدهکار معمولاً می‌تواند با «تأیید دوبارهٔ» قرارداد وام (Reaffirmation) و ادامهٔ پرداخت اقساط، خودرو را نگه دارد. خانه هم معمولاً حفظ می‌شود، به شرط آنکه اقساط وام مسکن پرداخت شود و سهم مالکیت بدهکار در خانه (ارزش خانه منهای ماندهٔ وام) از سقف معافیت قوانین ایالتی و فدرال بیشتر نباشد.

درخواست ورشکستگی چگونه ثبت می‌شود؟

ورشکستگی فرایندی قانونی است و با ثبت دادخواست در دادگاه ورشکستگی صالح آغاز می‌شود. این کار اغلب با کمک وکیلی انجام می‌شود که در این نوع پرونده‌ها تخصص دارد. در آمریکا، افراد باید در ۱۸۰ روزِ پیش از ثبت دادخواست، یک جلسهٔ مشاورهٔ اعتباری را نزد مؤسسه‌ای تأییدشده بگذرانند و همراه دادخواست، فهرست کامل دارایی‌ها، بدهی‌ها، درآمد و هزینه‌هایشان را ارائه کنند.

آیا ورشکستگی انتخاب خوبی است؟

برای برخی افراد و کسب‌وکارها، ورشکستگی با همهٔ هزینه‌هایش انتخاب درستی است. وقتی بدهی‌ها آن‌قدر بزرگ می‌شوند که دیگر مدیریت‌پذیر نیستند، گزینهٔ دیگر ممکن است فروش اجباری همهٔ دارایی‌ها و احکام قضایی پیاپی به‌دلیل نپرداختن بدهی یا نقض قرارداد باشد. ورشکستگی هرچند به اعتبار و خوش‌نامی آسیب می‌زند، مسیری قانونی برای پرهیز از چنین سناریویی است.

ورشکستگی چه مدت در سابقهٔ اعتباری می‌ماند؟

در آمریکا، پروندهٔ فصل ۷ تا ده سال و پروندهٔ فصل ۱۳ تا هفت سال در گزارش اعتباری باقی می‌ماند. البته کسی که به ورشکستگی فکر می‌کند، احتمالاً پیش‌تر هم به اعتبارش آسیب رسیده است. با این حال، هر وام‌دهنده‌ای که بدهکار در این مدت برای وام خودرو، کارت اعتباری، خط اعتباری یا وام مسکن به او مراجعه کند، این سابقه را می‌بیند و ممکن است درخواست را رد کند یا نرخ بالاتری بخواهد.

در ورشکستگی یک شرکت بورسی، سهامداران چه می‌شوند؟

سهامداران آخرین گروهی هستند که پول می‌گیرند؛ یعنی فقط وقتی سهمی به آن‌ها می‌رسد که همهٔ طلبکاران، از جمله طلبکاران بدون وثیقه، کامل پرداخت شده باشند. به همین دلیل در بیشتر تصفیه‌ها و بسیاری از سازمان‌دهی‌های مجدد، ارزش سهام عادی به صفر یا نزدیک صفر می‌رسد. در سازمان‌دهی مجدد، گاهی طلبکاران در ازای طلبشان مالک سهام شرکت بازسازی‌شده می‌شوند.

جمع‌بندی

ورشکستگی می‌تواند بدهی‌هایی را که پرداختشان ممکن نیست پاک کند و فرصت شروع دوباره بدهد، اما پیامدهایی هم دارد. سابقهٔ ورشکستگی امتیاز اعتباری را پایین می‌آورد و گرفتن وام را تا سال‌ها دشوارتر می‌کند. آمارهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ هم نشان می‌دهد شمار ورشکستگی‌ها در آمریکا و در سطح جهان رو به افزایش است و گزارش‌های تحلیلی، نرخ بهرهٔ بالا و فشار هزینه‌ها را از عوامل آن می‌دانند.

پیش از اقدام به ورشکستگی، بهتر است همهٔ راه‌های دیگر حل بدهی، از جمله تجمیع بدهی‌ها و مذاکرهٔ دوباره با وام‌دهنده، بررسی شود. مشورت با یک مشاور مالی یا وکیل متخصص کمک می‌کند گزینه‌ها و پیامد هر کدام در شرایط مالی هر فرد روشن شود.