اوراق قرضه چیست؟

اوراق قرضه یک ابزار سرمایه‌گذاری با درآمد ثابت است که در آن افراد پول خود را با نرخ بهره مشخص و برای یک دوره زمانی معین به دولت یا شرکت‌ها قرض می‌دهند. این نهادها در پایان دوره مبلغ اصلی را به همراه سود به سرمایه‌گذار بازپرداخت می‌کنند.

اوراق قرضه توسط شرکت‌ها، شهرداری‌ها، ایالت‌ها و دولت‌های ملی برای تأمین مالی پروژه‌ها و عملیات استفاده می‌شود. دارندگان اوراق قرضه در واقع طلبکار یا بستانکار ناشر (شرکت یا دولت) محسوب می‌شوند. جزئیات هر اوراق قرضه شامل تاریخ سررسید برای بازپرداخت اصل مبلغ و شرایط پرداخت بهره ثابت یا متغیر توسط قرض‌گیرنده است.

نکات کلیدی

• اوراق قرضه ابزار مالی با درآمد ثابت هستند که بهره‌ای مشخص (کوپن) به دارندگان پرداخت می‌کنند.
• قیمت اوراق قرضه با نرخ بهره رابطه معکوس دارد: با افزایش نرخ بهره، قیمت اوراق کاهش می‌یابد و بالعکس.
• اوراق قرضه دارای تاریخ سررسید هستند؛ تاریخی که باید مبلغ اصلی به طور کامل بازپرداخت شود، در غیر این صورت ممکن است ناشر دچار نکول (ناتوانی در پرداخت) شود.

نحوه عملکرد اوراق قرضه

اوراق قرضه اسناد بدهی هستند که بیانگر وامی هستند که به ناشر پرداخت شده است. اوراق قرضه به سرمایه‌گذاران فردی اجازه می‌دهند نقش وام‌دهنده را ایفا کنند. دولت‌ها و شرکت‌ها از اوراق برای جذب منابع مالی جهت ساخت جاده‌ها، مدارس، سدها یا سایر پروژه‌های زیربنایی استفاده می‌کنند. شرکت‌ها همچنین برای توسعه کسب‌وکار، خرید تجهیزات، پروژه‌های تحقیق و توسعه یا استخدام نیرو از اوراق قرضه استفاده می‌کنند.

اوراق قرضه به عنوان اوراق بهادار با درآمد ثابت، یکی از کلاس‌های اصلی دارایی برای سرمایه‌گذاران محسوب می‌شوند، در کنار سهام و معادل‌های نقدی. ناشر اوراق، شرایط وام، زمان‌های پرداخت سود و تاریخ سررسید را در اوراق درج می‌کند. سود پرداختی بخشی از بازدهی است که دارندگان اوراق به‌خاطر وام دادن پول خود دریافت می‌کنند. نرخ بهره‌ای که این پرداخت‌ها را تعیین می‌کند، "نرخ کوپن" نام دارد.

قیمت اولیه اغلب اوراق، همان "ارزش اسمی" یا "ارزش اسمی اسناد" است. قیمت واقعی بازار بستگی به کیفیت اعتباری ناشر، مدت زمان تا سررسید، و نرخ کوپن در مقایسه با نرخ بهره عمومی بازار دارد. ارزش اسمی اوراق همان مبلغی است که در سررسید به سرمایه‌گذار پرداخت می‌شود.

نکته مهم:

بازارها این امکان را به سرمایه‌گذاران می‌دهند که اوراق خود را حتی قبل از تاریخ سررسید به دیگران بفروشند. بنابراین نیازی نیست تا پایان دوره نگهداری شوند.

ویژگی‌های اوراق قرضه

• ارزش اسمی (Par Value): مبلغی که در زمان سررسید به دارنده اوراق پرداخت می‌شود.
• نرخ کوپن (Coupon Rate): نرخ بهره‌ای که بر اساس ارزش اسمی به صورت درصدی پرداخت می‌شود.
• تاریخ‌های کوپن: زمان‌هایی که سود به دارنده پرداخت می‌شود.
• تاریخ سررسید: تاریخی که اصل مبلغ به دارنده اوراق پرداخت می‌شود.
• قیمت انتشار (Issue Price): قیمتی که در ابتدا اوراق با آن فروخته می‌شوند (اغلب معادل ارزش اسمی).

دسته‌بندی اوراق قرضه

چهار دسته اصلی اوراق در بازار وجود دارد، ولی ممکن است با اوراق بین‌المللی نیز مواجه شوید که توسط دولت‌ها یا شرکت‌های خارجی منتشر می‌شوند:

• اوراق قرضه شرکتی (Corporate Bonds): توسط شرکت‌ها منتشر می‌شوند و به‌جای گرفتن وام از بانک‌ها، اوراق را با نرخ بهره پایین‌تر و شرایط بهتر منتشر می‌کنند.
• اوراق قرضه شهرداری (Municipal Bonds): توسط ایالت‌ها و شهرداری‌ها منتشر می‌شوند. برخی از آن‌ها سود بدون مالیات ارائه می‌دهند.
• اوراق قرضه دولتی (Government Bonds): توسط خزانه‌داری آمریکا منتشر می‌شوند. اوراق با سررسید کمتر از یک سال "بیل"، بین یک تا ۱۰ سال "نوت"، و بیشتر از ۱۰ سال "باند" نامیده می‌شوند. این دسته به‌طور کلی با نام "تریژری" شناخته می‌شود.
• اوراق قرضه سازمانی (Agency Bonds): توسط نهادهای دولتی مانند فنی‌می یا فردی‌مک منتشر می‌شوند.

قیمت اوراق و نرخ بهره

قیمت اوراق روزانه تغییر می‌کند و به عرضه و تقاضا بستگی دارد. اگر سرمایه‌گذار تا سررسید نگه دارد، اصل پول و بهره را دریافت می‌کند. اما در صورت فروش قبل از آن، قیمت اوراق با نوسانات مواجه است. قیمت اوراق رابطه معکوس با نرخ بهره دارد: با افزایش نرخ بهره، قیمت اوراق کاهش می‌یابد و بالعکس.

مثال:
اگر یک اوراق با ارزش اسمی ۱۰۰۰ دلار و نرخ کوپن سالانه ۱۰٪ منتشر شود، دارنده اوراق هر سال ۱۰۰ دلار سود می‌گیرد.
اگر نرخ بهره بازار نیز ۱۰٪ باشد، سرمایه‌گذار بین این اوراق و اوراق دولتی تفاوتی حس نمی‌کند.
اما اگر نرخ بهره بازار به ۵٪ کاهش یابد، سرمایه‌گذاران حاضرند تا ۲۰۰۰ دلار برای این اوراق بپردازند تا سود سالانه ۵٪ دریافت کنند (۱۰۰ دلار سود روی قیمت ۲۰۰۰ دلار).
برعکس، اگر نرخ بهره به ۱۵٪ افزایش یابد، قیمت اوراق به حدود ۶۶۶.۶۷ دلار کاهش می‌یابد تا بازدهی برابر شود.

بازده تا سررسید (YTM)

بازده تا سررسید یا YTM، کل بازده مورد انتظار از یک اوراق است، به‌شرط اینکه تا پایان نگه داشته شده و تمامی پرداخت‌ها طبق برنامه انجام شوند. YTM به‌صورت نرخ سالانه بیان شده و به سرمایه‌گذار کمک می‌کند تا جذابیت اوراق مختلف را با یکدیگر مقایسه کند.

مدت زمان (Duration)
مدت زمان به میزان حساسیت قیمت اوراق در برابر تغییر نرخ بهره اشاره دارد. اگر نرخ بهره ۱٪ تغییر کند، مدت زمان نشان می‌دهد که قیمت اوراق چقدر تغییر می‌کند. اوراقی که مدت سررسید طولانی‌تری دارند یا نرخ کوپن پایینی دارند، حساسیت بیشتری به تغییرات نرخ بهره دارند.

چگونه در اوراق قرضه سرمایه‌گذاری کنیم؟

بیشتر کارگزاری‌های آنلاین یا تخفیفی امکان خرید اوراق را مانند سهام فراهم کرده‌اند. اوراق خزانه‌داری یا اوراق ضد تورمی (TIPS) از طریق وب‌سایت دولت آمریکا (TreasuryDirect) به‌صورت مستقیم قابل خرید هستند. همچنین می‌توانید از طریق صندوق‌های ETF یا صندوق‌های مشترک با درآمد ثابت نیز به‌صورت غیرمستقیم در اوراق سرمایه‌گذاری کنید.

انواع اوراق قرضه

اوراق مختلفی در بازار موجود هستند که ممکن است از نظر نرخ بهره، قابلیت تبدیل یا سایر ویژگی‌ها با هم تفاوت داشته باشند:

• اوراق بدون کوپن (Zero-Coupon Bonds): هیچ پرداخت سودی انجام نمی‌دهند، اما با تخفیف منتشر شده و در زمان سررسید به ارزش اسمی بازخرید می‌شوند. اوراق خزانه کوتاه‌مدت آمریکا از این نوع هستند.
• اوراق قابل تبدیل (Convertible Bonds): قابلیت تبدیل به سهام شرکت را دارند، در صورتی که شرایط خاصی مانند قیمت سهام فراهم شود.
• اوراق قابل بازخرید (Callable Bonds): شرکت می‌تواند این اوراق را پیش از سررسید بازخرید کند. برای سرمایه‌گذار پرریسک‌تر هستند زیرا در زمان افزایش ارزش، ممکن است بازخرید شوند.
• اوراق قابل فروش (Puttable Bonds): به دارنده اجازه می‌دهند که پیش از سررسید اوراق را به شرکت بازگرداند. این نوع اوراق برای محافظت در برابر افزایش نرخ بهره یا کاهش ارزش مفید هستند و معمولاً قیمت بالاتری دارند.

چه عواملی نرخ کوپن اوراق را تعیین می‌کنند؟

دو عامل اصلی نرخ کوپن را تعیین می‌کنند:

1. کیفیت اعتباری ناشر: اگر رتبه اعتباری پایین باشد، ریسک نکول بیشتر است، بنابراین نرخ کوپن بالاتر تعیین می‌شود.
2. مدت سررسید: هرچه سررسید طولانی‌تر باشد، به‌دلیل افزایش ریسک نرخ بهره و تورم، نرخ بهره بالاتری پرداخت می‌شود.

رتبه‌بندی اوراق چگونه انجام می‌شود؟

رتبه‌بندی اعتباری شرکت‌ها و اوراق آن‌ها توسط آژانس‌هایی مانند S&P، Moody’s و Fitch انجام می‌شود.

• اوراق با بالاترین کیفیت "درجه سرمایه‌گذاری" (Investment Grade) نام دارند.
• اوراقی که در این دسته قرار نمی‌گیرند ولی نکول نکرده‌اند، به عنوان اوراق "بازده بالا" یا "اوراق بی‌کیفیت" (Junk Bonds) شناخته می‌شوند که بازدهی بیشتری برای جبران ریسک بالاتر دارند.

مدت زمان به چه معناست؟

مدت زمان یا Duration در اینجا به معنای مدت زمان باقی‌مانده تا سررسید نیست، بلکه به میزان واکنش قیمت اوراق در برابر تغییر نرخ بهره اشاره دارد. هرچه مدت زمان بیشتر باشد، قیمت اوراق به تغییرات نرخ بهره حساس‌تر خواهد بود.

جمع‌بندی

اوراق قرضه ابزارهایی هستند که توسط دولت‌ها یا شرکت‌ها برای تأمین مالی پروژه‌ها یا عملیات خود منتشر می‌شوند. این اوراق معمولاً نرخ بهره ثابتی پرداخت می‌کنند و برای سرمایه‌گذاران به‌عنوان یکی از راه‌های سرمایه‌گذاری با درآمد ثابت شناخته می‌شوند. خرید آن‌ها هم به‌صورت مستقیم و هم از طریق صندوق‌های سرمایه‌گذاری قابل انجام است.