بازار اوراق قرضه چیست؟

بازار اوراق قرضه که با نام‌هایی مانند بازار بدهی، بازار درآمد ثابت یا بازار اعتباری نیز شناخته می‌شود، نامی کلی برای تمام معاملات و انتشار اوراق بدهی است. دولت‌ها اوراق قرضه را برای تأمین سرمایه جهت پرداخت بدهی‌ها یا بهبود زیرساخت‌ها منتشر می‌کنند. شرکت‌های عمومی نیز برای توسعه پروژه‌های تجاری یا حفظ عملیات جاری خود اوراق قرضه منتشر می‌کنند.

نکات کلیدی

• دولت‌ها از درآمد حاصل از فروش اوراق قرضه برای بهبود زیرساخت‌ها و پرداخت بدهی‌ها استفاده می‌کنند.
• شرکت‌ها برای حفظ عملیات، توسعه خطوط تولید یا افتتاح شعبه‌های جدید سرمایه جذب می‌کنند.
• اوراق قرضه در بازار اولیه یا بازار ثانویه عرضه یا معامله می‌شوند، جایی که سرمایه‌گذاران می‌توانند از طریق کارگزاران یا واسطه‌های دیگر اوراق بدهی را خریداری کنند.

تاریخچه بازار اوراق قرضه

وام‌هایی که قابلیت انتقال یا واگذاری به دیگران را داشتند، از دوران بین‌النهرین باستان وجود داشته‌اند، جایی که بدهی‌ها با واحدهای وزنی غلات سنجیده و میان بدهکاران مبادله می‌شدند. قدیمی‌ترین سند شناخته‌شده مربوط به ابزار بدهی به سال ۲۴۰۰ قبل از میلاد برمی‌گردد که در نپور (واقع در عراق کنونی) کشف شد و تضمینی برای پرداخت غله و عواقب عدم بازپرداخت را ثبت کرده بود.

در قرون وسطی، دولت‌ها بدهی‌های حاکمیتی (sovereign debt) را برای تأمین مالی جنگ‌ها منتشر می‌کردند. بانک انگلستان کهن‌ترین بانک مرکزی جهان، در قرن هفدهم برای تأمین مالی بازسازی نیروی دریایی بریتانیا از طریق اوراق قرضه تأسیس شد. در ایالات متحده، نخستین اوراق خزانه برای تأمین مالی جنگ استقلال از بریتانیا و سپس در قالب «اوراق آزادی» (Liberty Bonds) برای تأمین هزینه‌های جنگ جهانی اول منتشر شدند.

شرکت‌های سهامی اولیه مانند شرکت هند شرقی هلند (VOC) و شرکت می‌سی‌سی‌پی، پیش از انتشار سهام، اوراق بدهی منتشر می‌کردند. این اوراق که به‌صورت دست‌نویس بودند، به عنوان «تضمین» یا «وثیقه» صادر می‌شدند.

خرید و فروش اوراق قرضه

اوراق قرضه در بازار اولیه و بازار ثانویه معامله می‌شوند. بازار اولیه بازاری است که اوراق قرضه جدید در آن برای نخستین بار منتشر می‌شوند و معاملات به‌طور مستقیم بین ناشر و خریدار صورت می‌گیرد. این فرآیند به عنوان «توزیع اولیه» شناخته می‌شود.

در بازار ثانویه، اوراق قرضه‌ای که پیش‌تر در بازار اولیه فروخته شده‌اند، مجدداً معامله می‌شوند. سرمایه‌گذاران می‌توانند این اوراق را از طریق کارگزارانی خریداری کنند که واسطه‌ی میان خریدار و فروشنده هستند. این اوراق ممکن است در قالب صندوق‌های بازنشستگی، صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک یا بیمه‌های عمر بسته‌بندی شده باشند.

انواع اوراق قرضه

اوراق قرضه شرکتی

شرکت‌ها برای تأمین مالی عملیات جاری، توسعه محصولات یا ساخت کارخانه‌های جدید، اوراق قرضه منتشر می‌کنند. این اوراق معمولاً ابزار بدهی بلندمدت هستند با سررسیدی حداقل یک ساله و به دو دسته بر اساس رتبه اعتباری تقسیم می‌شوند:

• درجه سرمایه‌گذاری (Investment Grade): نشان‌دهنده اوراقی با کیفیت بالا و ریسک پایین است.
• اوراق بی‌اعتبار یا پر بازده (Junk Bonds/High-Yield): ریسک بالایی دارند و توسط شرکت‌هایی منتشر می‌شوند که وضعیت مالی ضعیفی دارند و احتمال نکول (عدم پرداخت) در آن‌ها بالاست. این اوراق برای جبران ریسک، نرخ بهره بالاتری می‌پردازند.

اوراق قرضه دولتی

اوراقی هستند که توسط دولت‌ها منتشر می‌شوند و در زمان سررسید اصل مبلغ به همراه سود دوره‌ای پرداخت می‌شود. این اوراق برای سرمایه‌گذاران محافظه‌کار جذاب بوده و ریسک پایینی دارند. در آمریکا، این اوراق با عنوان خزانه‌داری (Treasuries) شناخته می‌شوند و فعال‌ترین بازار اوراق قرضه محسوب می‌گردند:

• اسکناس خزانه (T-Bill): اوراق کوتاه‌مدت با سررسید یک سال یا کمتر.
• اوراق قرضه خزانه (T-note): اوراق با نرخ بهره ثابت و سررسید بین یک تا ده سال.
• اوراق بلندمدت خزانه (T-bond): سررسید بیش از ۲۰ سال دارند.

نکته مهم: در اوت ۲۰۲۳، آژانس رتبه‌بندی فیچ، رتبه بلندمدت آمریکا را از "AAA" به "AA+" کاهش داد، به‌دلیل انتظار وخامت مالی، بار بدهی عمومی بالا و کاهش کیفیت حاکمیتی طی دو دهه گذشته.

اوراق قرضه شهرداری (Municipal Bonds)

این اوراق توسط دولت‌های محلی (ایالت‌ها، شهرها، نواحی خدمات عمومی، مدارس و غیره) منتشر می‌شوند تا پروژه‌های خاصی را تأمین مالی کنند. اغلب در سطح فدرال و گاهی در سطح ایالتی و محلی از مالیات معاف هستند و برای سرمایه‌گذاران با درآمد بالا جذاب‌اند.

• اوراق تعهد عمومی (GO Bonds): بدون پشتیبانی درآمد خاص منتشر می‌شوند، ولی ممکن است توسط مالیات املاک یا منابع عمومی تأمین شوند.
• اوراق درآمدی: با درآمد حاصل از فروش، مالیات سوخت، مالیات اقامت هتل و... تأمین می‌شوند.

اوراق بهادار پشتوانه وام مسکن (MBS)

اوراقی هستند که پشتوانه آن‌ها مجموعه‌ای از وام‌های رهنی ملکی است. خریدار این اوراق در واقع به خریداران خانه وام می‌دهد. این اوراق معمولاً بهره ماهانه پرداخت می‌کنند.

این اوراق زیرمجموعه‌ای از اوراق بهادار با پشتوانه دارایی (ABS) هستند. در بحران وام‌های مسکن ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۰، بسیاری از این اوراق به دلیل اتکای بیش از حد به وام‌های پرریسک دچار فروپاشی شدند.

اوراق قرضه بازارهای نوظهور

دولت‌ها و شرکت‌های بازارهای نوظهور برای رشد اقتصادی اوراق قرضه منتشر می‌کنند. در دهه ۱۹۸۰، برنامه‌ای به رهبری نیکولاس بردی، وزیر خزانه‌داری آمریکا، به کشورها کمک کرد بدهی‌های خود را بازسازی کنند. کشورهای آمریکای لاتین با انتشار «اوراق بردی» بخش بزرگی از بدهی‌های خود را مدیریت کردند.

سرمایه‌گذاری در این بازارها با ریسک‌هایی چون نوسانات سیاسی، اقتصادی، تغییرات نرخ ارز و کاهش ارزش پول رایج همراه است.

شاخص‌های بازار اوراق قرضه

همان‌طور که شاخص‌هایی مانند S&P 500 برای سهام وجود دارد، شاخص‌هایی نیز برای اوراق قرضه طراحی شده‌اند، از جمله:

• Bloomberg Aggregate Bond Index (شاخص «اَگ»): شاخصی با وزن بازار که شامل اوراق دولتی، شرکتی و ابزارهای درجه سرمایه‌گذاری است. این شاخص برای ارزیابی عملکرد صندوق‌های سرمایه‌گذاری یا اوراق خاص استفاده می‌شود.

بازار اوراق قرضه در مقابل بازار سهام

اوراق قرضه نمایانگر تأمین مالی از طریق بدهی هستند، در حالی که سهام نشان‌دهنده تأمین مالی از طریق مالکیت است. دارندگان اوراق قرضه در صورت ورشکستگی شرکت نسبت به سهام‌داران در اولویت بازپرداخت قرار دارند.

اوراق قرضه به دلیل تضمین‌های قانونی معمولاً ریسک کمتری دارند اما بازدهی آن‌ها نیز کمتر است. قیمت اوراق قرضه به نرخ بهره حساس است و رابطه معکوسی با آن دارد، در حالی که قیمت سهام بیشتر به سودآوری و پتانسیل رشد آتی شرکت وابسته است.

نکته: حتی کسانی که دسترسی مستقیم به بازار اوراق قرضه ندارند، می‌توانند از طریق صندوق‌های مشترک یا ETF‌ها در آن سرمایه‌گذاری کنند.

مزایا و معایب اوراق قرضه

مزایا:

• ریسک و نوسان کمتر نسبت به سهام
• تنوع بالا از نظر نوع و ناشر
• اولویت در دریافت مطالبات در صورت ورشکستگی

معایب:

• بازدهی پایین‌تر به دلیل ریسک کمتر
• دسترسی محدودتر برای سرمایه‌گذاران خرد در بازار اولیه
• ریسک نکول و ریسک نرخ بهره

سوالات متداول

بازار اوراق قرضه چیست و چگونه کار می‌کند؟
بازاری است که در آن اوراق بدهی از سوی شرکت‌ها و دولت‌ها عرضه می‌شود. ناشر تعهد می‌دهد که مبلغ سرمایه‌گذاری‌شده را به‌همراه بهره بازپرداخت کند.

آیا اوراق قرضه سرمایه‌گذاری خوبی هستند؟
بستگی به ریسک دارد. هر چه ریسک بیشتر باشد، نرخ بهره نیز بالاتر است. اوراق پرریسک بازدهی بالاتری دارند ولی احتمال نکول نیز در آن‌ها بیشتر است. در مقابل، اوراق خزانه‌داری آمریکا نرخ بهره پایین و ریسک کمی دارند.

آیا سرمایه‌گذاران می‌توانند در بازار اوراق قرضه ضرر کنند؟
بله. اگر نرخ بهره افزایش یابد، ارزش اوراق موجود کاهش می‌یابد. همچنین اگر ناشر ورشکسته شود یا نکول کند، سرمایه‌گذار ممکن است بخشی یا تمام سرمایه و بهره را از دست بدهد.

نتیجه‌گیری

بازار اوراق قرضه شامل ابزارهای بدهی است که توسط دولت‌ها و شرکت‌ها در داخل و خارج کشور منتشر می‌شوند. این اوراق ممکن است با نرخ بهره ثابت یا متغیر همراه باشند و برخی از آن‌ها قابل تبدیل به سهام هستند. اوراق قرضه معمولاً نسبت به سهام نوسان کمتری دارند و به دلیل پرداخت منظم بهره و بازگشت اصل سرمایه در سررسید، گزینه‌ای با ثبات‌تر محسوب می‌شوند.