تسویهحساب فرایندی است که یک معاملهٔ مالی را به سرانجام میرساند: پول درست و بهموقع به فروشنده میرسد و دارایی، مثلاً سهام یا دیگر اوراق بهادار، به خریدار. در بیشتر بازارها نهادی تخصصی به نام «اتاق پایاپای» میان خریدار و فروشنده قرار میگیرد، سفارش‌های دو طرف را با هم تطبیق می‌دهد و انجام تعهدات هر دو را تضمین میکند.
بدون چنین سازوکاری، هر معامله‌گر ناچار بود با تک‌تک طرف‌های معامله‌اش جداگانه حساب‌وکتاب کند. اما وقتی همه با یک نهاد مرکزی تسویه میکنند، کار ساده‌تر، سریع‌تر و کم‌خطرتر میشود و بازار روان‌تر و کارآمدتر کار میکند.
نکات کلیدی
- تسویهحساب یعنی انتقال درست و بهموقع پول به فروشنده و اوراق بهادار یا دارایی به خریدار.
- در ادبیات تخصصی، این مسیر دو مرحله دارد: پایاپای (Clearing) که تعهدات هر طرف را تطبیق می‌دهد و تأیید میکند، و تسویه (Settlement) که پول و دارایی را واقعاً جابه‌جا میکند.
- اتاق پایاپای برای خریدار در حکم فروشنده و برای فروشنده در حکم خریدار است؛ بنابراین هیچ‌یک از دو طرف لازم نیست نگران ناتوانی طرف دیگر در انجام تعهدش باشد.
- اگر اطلاعات دو طرف با هم نخواند، معامله «ناموفق» میشود و ممکن است زیان مالی واقعی به بار بیاورد.
- تسویهحساب از طرف‌های معامله محافظت میکند، جزئیات معامله را ثبت میکند و موجود بودن پول را تأیید میکند.
- آمریکا از مهٔ ۲۰۲۴ به چرخهٔ تسویهٔ یک‌روزه (T+1) رسیده و اتحادیهٔ اروپا هم قرار است در اکتبر ۲۰۲۷ به آن بپیوندد.
تسویهحساب چگونه انجام میشود؟
تسویهحساب در بازار سهام، قراردادهای آتی و اختیار معامله یعنی تطبیق خریدها و فروش‌ها و انتقال مستقیم وجوه میان نهادهای مالی. در این فرایند، موجود بودن پول خریدار تأیید و انتقال ثبت میشود؛ در معاملات اوراق بهادار، تحویل اوراق به خریدار هم تضمین میشود. مراحل اصلی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:
- گام اول، ثبت و تطبیق: جزئیات معامله، یعنی نوع دارایی، تعداد، قیمت و تاریخ، از هر دو طرف گرفته و با هم مقایسه میشود.
- گام دوم، محاسبهٔ تعهدات: مشخص میشود هر طرف چه مقدار پول یا دارایی باید بدهد یا بگیرد. در بسیاری از نظام‌ها، این تعهدات پیش از پرداخت با هم جمع و تفریق میشوند تا فقط مانده‌ها جابه‌جا شوند. به این کار «خالص‌سازی» (Netting) می‌گویند.
- گام سوم، تضمین: اتاق پایاپای خود را طرف مقابل خریدار و فروشنده قرار می‌دهد و از آن‌ها «وجه تضمین» (Margin) میگیرد؛ یعنی سپرده‌ای که اگر یکی از طرف‌ها از عهدهٔ تعهدش برنیامد، زیان را پوشش دهد تا معامله همچنان انجام شود.
- گام چهارم، تسویهٔ نهایی: پول به حساب فروشنده و دارایی به حساب خریدار منتقل میشود و معامله قطعی میشود.
پایاپای و تسویه چه فرقی دارند؟
در گفت‌وگوی روزمره، «تسویهحساب» به کل این مسیر گفته میشود، اما متخصصان بازار سرمایه دو مرحلهٔ آن را از هم جدا میکنند. پایاپای همهٔ کارهایی است که پس از انجام معامله و پیش از جابهجایی نهایی انجام میشود: تطبیق اطلاعات، محاسبهٔ تعهدات و مدیریت ریسک. تسویه لحظهای است که پول و دارایی واقعاً دستبهدست میشوند و کار معامله تمام میشود.
معاملهٔ ناموفق و ریسک تسویه
اگر اطلاعاتی که دو طرف دربارهٔ یک معامله ارائه میکنند با هم نخواند، اتاق پایاپای نمی‌تواند آن را تسویه کند. به چنین معامله‌ای «معاملهٔ ناموفق» (Failed Trade) می‌گویند. ریشهٔ این خطا معمولاً دادههای ناسازگار یا متناقض است؛ برای نمونه، یک طرف قیمت یا تعداد دیگری ثبت کرده است.
تسویه‌نشدن معامله فقط یک خطای اداری نیست. ممکن است حساب‌ها اشتباه ثبت شوند و طرف‌ها زیان مالی واقعی ببینند. به احتمال انجام‌نشدن تسویه طبق توافق، «ریسک تسویه» (Settlement Risk) می‌گویند.
اتاق پایاپای و طرف مقابل مرکزی
در بازار قراردادهای آتی و اختیار معامله، اتاق پایاپای (Clearing House) واسطهٔ معامله است و برای هر یک از دو طرف نقش طرف مقابل را بازی میکند. به همین دلیل به آن «طرف مقابل مرکزی» (Central Counterparty یا CCP) هم می‌گویند. همین نقش در بازار اوراق بهادار هم دیده میشود؛ در این بازار، بورس درستی معامله را تا مرحلهٔ تسویه بررسی و تأیید میکند.
سازوکار حقوقی این جایگزینی «تبدیل تعهد» یا نواسیون (Novation) نام دارد: قرارداد اصلی میان خریدار و فروشنده به دو قرارداد جداگانه با اتاق پایاپای تبدیل میشود. شرکت سپرده‌گذاری و پایاپای اوراق بهادار آمریکا (DTCC) در صفحهٔ معرفی یکی از سامانه‌هایش، که داده‌هایش تا سه‌ماههٔ سوم ۲۰۲۶ به‌روز شده است، توضیح می‌دهد که زیرمجموعه‌اش، شرکت ملی پایاپای اوراق بهادار (NSCC)، از راه نواسیون طرف حقوقی تک‌تک معاملات میشود، تسویه را تضمین میکند و ریسک طرف مقابل را کاهش می‌دهد.
کارمزد پایاپای
اتاق‌های پایاپای برای خدماتشان کارمزدی می‌گیرند که «کارمزد پایاپای» نام دارد. سرمایه‌گذار معمولاً این کارمزد را جداگانه نمی‌پردازد، چون کارگزار آن را در کمیسیون معامله گنجانده است. این هزینه صرف متمرکز کردن و تطبیق معاملات و تحویل درست دارایی‌های خریداری‌شده میشود.
وقتی اطلاعات دو طرف با هم جور نیست
گاهی اتاق پایاپای با معامله‌ای روبه‌رو میشود که اطلاعات دو طرف آن با هم نمی‌خواند؛ به این وضعیت «معاملهٔ نامنطبق» (Out Trade) می‌گویند. در این حالت، اتاق پایاپای به دو طرف فرصت می‌دهد اختلاف را خودشان حل کنند. اگر به توافق برسند، معامله دوباره برای تسویه به اتاق پایاپای فرستاده میشود؛ اگر نه، موضوع برای داوری به کمیتهٔ مربوط در بورس ارجاع میشود.
نمونه‌هایی از اتاق‌های پایاپای
اتاق پایاپای لندن (London Clearing House یا LCH) از بزرگ‌ترین اتاق‌های پایاپای مشتقات در جهان است و بورس کالای شیکاگو (Chicago Mercantile Exchange) نیز در این حوزه جایگاه برجسته‌ای دارد. در آمریکا، به گفتهٔ DTCC، شرکت NSCC طرف مقابل مرکزی تقریباً همهٔ معاملات میان کارگزاران در سهام، اوراق قرضهٔ شرکتی، اوراق قرضهٔ شهرداری‌ها و تراست‌های سرمایه‌گذاری واحدی (UIT؛ نوعی صندوق سرمایه‌گذاری با سبد ثابت) است.
شرکت‌هایی که مستقیماً عضو اتاق پایاپای‌اند (Clearing Member) و معاملات را از طرف خود و مشتریانشان پایاپای میکنند، معمولاً بانک‌های بزرگ سرمایه‌گذاری‌اند؛ مانند جی‌پی‌مورگان (JP Morgan)، دویچه بانک (Deutsche Bank) و اچ‌اس‌بی‌سی (HSBC).
تسویهحساب در بورس‌ها
معاملات سهام در بورس‌هایی مانند بورس نیویورک (NYSE) و نزدک (NASDAQ) از مسیر شرکت‌های پایاپای تسویه میشود. این شرکت‌ها مطمئن میشوند که معامله‌گر پول کافی در حسابش دارد؛ چه به‌صورت نقد و چه از محل اعتباری که کارگزار برای خرید سهام در اختیارش گذاشته است (خرید اعتباری). واحد پایاپای در این میان واسطه است و جابهجایی پول را آسان میکند.
وقتی سرمایه‌گذاری سهامی را می‌فروشد، باید پولش بهموقع به دستش برسد و شرکت پایاپای همین را تضمین میکند. به همین ترتیب، وقتی کسی سهام می‌خرد، شرکت پایاپای اطمینان پیدا میکند که پول لازم برای تسویهٔ معامله کنار گذاشته شده است.
در بازار سرمایهٔ ایران، این نقش بر عهدهٔ شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویهٔ وجوه (سمات) است. سمات مالکیت اوراق بهادار را ثبت و نگهداری میکند و پایاپای و تسویهٔ معاملات بورس و فرابورس را انجام می‌دهد.
چرخهٔ تسویه: T+1 و T+2 یعنی چه؟
فاصلهٔ میان روز انجام معامله و روز تسویهٔ نهایی را «چرخهٔ تسویه» می‌نامند. حرف T نشانهٔ روز معامله (Trade Date) است و عدد کنار آن نشان می‌دهد تسویه چند روز کاری بعد انجام میشود؛ برای مثال، T+1 یعنی پول و سهام یک روز کاری پس از معامله جابه‌جا میشوند.
هرچه این فاصله کوتاه‌تر باشد، ریسک نکول کمتر است و وجه تضمین کمتری لازم میشود. نکول یعنی اینکه یکی از طرف‌ها نتواند یا نخواهد به تعهدش عمل کند. در عوض، کارگزاران و بانک‌ها باید کارهای پس از معامله را سریع‌تر و خودکارتر انجام دهند.
تسویهحساب در نظام بانکی
در نظام بانکی، پایاپای یعنی تسویهٔ تراکنش‌ها میان بانک‌ها. هر روز میلیون‌ها تراکنش انجام میشود و هدف پایاپای بانکی این است که مبلغی که در پایان روز واقعاً میان بانک‌ها جابه‌جا میشود به کمترین حد برسد. برای نمونه، اگر بانک الف بابت چک‌های پایاپای‌شده ۲ میلیون دلار به بانک ب بدهکار باشد و بانک ب هم ۱ میلیون دلار به بانک الف بدهکار باشد، بانک الف فقط ۱ میلیون دلار به بانک ب می‌پردازد.
پایاپای چک
در مورد چک، تسویهحساب یعنی انتقال مبلغی که در چک وعده داده شده به حساب گیرنده. این انتقال فوری نیست و به پردازش نیاز دارد؛ به همین دلیل برخی بانک‌ها مبلغ چک واریزشده را مدتی مسدود نگه می‌دارند.
در آمریکا، بانک‌های فدرال رزرو به مؤسسات سپرده‌پذیر خدمات وصول چک می‌دهند. بانک می‌تواند چک را مستقیماً برای وصول به بانک دیگر بفرستد، آن را از طریق اتاق پایاپای محلی تحویل دهد، یا از خدمات وصول چک یک بانک همکار یا فدرال رزرو استفاده کند. بیشتر چک‌هایی که به بانک‌های فدرال رزرو می‌رسند، ظرف یک روز کاری پردازش و تسویه میشوند.
با این حال، استفاده از چک در آمریکا رو به کاهش است. طبق دادههای «مطالعهٔ پرداخت‌های فدرال رزرو» که آخرین بار در ژوئیهٔ ۲۰۲۶ به‌روز شد، شمار پرداخت‌های چکی در سال ۲۰۲۴ به ۹٫۲ میلیارد فقره و ارزش آن‌ها به ۲۴٫۴۵ هزار میلیارد دلار رسید؛ یعنی ۱٫۸ میلیارد فقره و ۱٫۹۲ هزار میلیارد دلار کمتر از سال ۲۰۲۱.
رئیس‌جمهور آمریکا نیز در فرمان اجرایی شمارهٔ ۱۴۲۴۷ (۲۵ مارس ۲۰۲۵) به وزیر خزانه‌داری دستور داد از ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۵، تا جایی که قانون اجازه می‌دهد و جز در مواردی که خود فرمان استثنا کرده است، صدور چک کاغذی برای پرداخت‌های دولت فدرال را متوقف کند. در متن این فرمان آمده است که احتمال گزارش گم‌شدن یا سرقت چک‌های وزارت خزانه‌داری، برگشت‌خوردن آن‌ها به‌دلیل نرسیدن به گیرنده یا دست‌کاری در آن‌ها، در گذشته ۱۶ برابر انتقال الکترونیکی وجه بوده است.
در ایران، چک‌ها از طریق سامانهٔ «چکاوک» بانک مرکزی پایاپای میشوند. در این سامانه، به‌جای جابهجایی خود برگهٔ چک، تصویر و اطلاعات آن میان بانک‌ها مبادله میشود.
اتاق پایاپای خودکار (ACH)
اتاق پایاپای خودکار (Automated Clearing House یا ACH) شبکه‌ای الکترونیکی برای انتقال وجه میان نهادهای مالی است و اغلب با عنوان انتقال الکترونیکی وجوه (EFT) از آن یاد میشود. این شبکه نقش واسطه را دارد و انتقال‌های تأییدشده میان مؤسسات را پردازش میکند. کاربرد رایج آن واریز مستقیم حقوق کارکنان است، اما یک فرد هم می‌تواند با آن بهای کالا یا خدمتی را به یک کسب‌وکار بپردازد.
برای چنین انتقالی باید اطلاعات حساب بانکی فرستنده و گیرنده ارائه شود؛ در آمریکا یعنی شمارهٔ حساب و کد مسیریابی بانک (Routing Number). به همین دلیل گاهی آن را «چک الکترونیکی» می‌نامند، چون همان اطلاعاتی را می‌خواهد که روی یک چک کاغذی نوشته میشود.
این شبکه حجم عظیمی از پرداخت‌ها را جابه‌جا میکند. طبق آماری که نچا (Nacha)، نهاد تدوین‌کننده و ادارهٔ قواعد شبکهٔ ACH آمریکا، در ژانویهٔ ۲۰۲۶ منتشر کرد، در سال ۲۰۲۵ شمار ۳۵٫۲ میلیارد پرداخت به ارزش ۹۳ هزار میلیارد دلار از این شبکه گذشت؛ یعنی نزدیک به ۴٫۹٪ بیشتر از سال ۲۰۲۴ در تعداد و ۷٫۹٪ بیشتر در ارزش. طبق همین آمار، «ACH هم‌روز» (Same Day ACH)، یعنی پرداخت‌هایی که همان روز تسویه میشوند، در سال ۲۰۲۵ به ۱٫۴ میلیارد پرداخت به ارزش ۳٫۹ هزار میلیارد دلار رسید.
در ایران، سامانهٔ «پایا» (پایاپای الکترونیکی) که بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران اداره میکند، همتای ACH است و انتقال‌ها را با شمارهٔ شبا و در چند چرخهٔ روزانه انجام می‌دهد. برای انتقال فوری مبالغ بزرگ میان بانک‌ها هم سامانهٔ «ساتنا» (تسویهٔ ناخالص آنی) به کار می‌رود.
مثال فرضی
وجه تضمین در قرارداد آتی
مثال فرضی: معامله‌گری یک قرارداد آتی شاخص می‌خرد. «وجه تضمین اولیه» (Initial Margin) لازم برای نگه‌داشتن این موقعیت معاملاتی در طول شب ۶٬۱۶۰ دلار است. این مبلغ نوعی سپردهٔ حسن‌نیت است و نشان می‌دهد معامله‌گر توان مالی انجام تعهدش را دارد. شرکت پایاپای این پول را در حساب معامله‌گر نگه می‌دارد و او نمی‌تواند از آن برای معاملات دیگر استفاده کند؛ این سپرده برای پوشش زیان‌های احتمالی او در طول معامله است.
حالا فرض کنید ارزش این قرارداد در یک روز ۱٬۰۰۰ دلار به زیان معامله‌گر تغییر کند. اتاق پایاپای در پایان روز همین مبلغ را از حساب وجه تضمین او برمی‌دارد و به حساب طرف سودده واریز میکند. در نتیجه، موجودی حساب او از ۶٬۱۶۰ دلار به ۵٬۱۶۰ دلار میرسد. به این جابهجایی روزانهٔ سود و زیان «تسویهٔ روزانه» می‌گویند. اگر موجودی از «حداقل وجه تضمین» (Maintenance Margin) پایین‌تر برود، معامله‌گر باید کسری حساب را جبران کند؛ در غیر این صورت، موقعیت او بسته میشود.
این سازوکار ریسک تک‌تک معامله‌گران را کم میکند. اگر دو نفر بدون هیچ نهاد تأییدکننده و پشتیبانی با هم معامله کنند، ممکن است یکی از توافق عقب بکشد یا دچار مشکل مالی شود و نتواند تعهدش را انجام دهد. شرکت پایاپای این ریسک را از دوش معامله‌گر برمی‌دارد: هر معامله‌گر می‌داند که این شرکت از همهٔ طرف‌های معامله وجوه کافی گرفته است، پس لازم نیست نگران اعتبار یا ریسک نکول کسی باشد که در طرف دیگر معامله ایستاده است.
خالص‌سازی چندجانبه
مثال فرضی: سه بانک الف، ب و ج در پایان یک روز این بدهی‌ها را به یکدیگر دارند:
| بدهکار | بستانکار | مبلغ (میلیارد تومان) |
|---|---|---|
| بانک الف | بانک ب | ۲ |
| بانک ب | بانک الف | ۱ |
| بانک ب | بانک ج | ۳ |
| بانک ج | بانک الف | ۱٫۵ |
اگر هر بدهی جداگانه پرداخت شود، در مجموع ۷٫۵ میلیارد تومان جابه‌جا میشود. اما اتاق پایاپای برای هر بانک فقط خالص دریافت‌ها و پرداخت‌ها را حساب میکند:
- بانک الف: ۲٫۵ میلیارد تومان طلب (۱ میلیارد از ب و ۱٫۵ میلیارد از ج) منهای ۲ میلیارد تومان بدهی؛ یعنی ۵۰۰ میلیون تومان خالص دریافتنی.
- بانک ب: ۲ میلیارد تومان طلب منهای ۴ میلیارد تومان بدهی (۱ میلیارد به الف و ۳ میلیارد به ج)؛ یعنی ۲ میلیارد تومان خالص پرداختنی.
- بانک ج: ۳ میلیارد تومان طلب منهای ۱٫۵ میلیارد تومان بدهی؛ یعنی ۱٫۵ میلیارد تومان خالص دریافتنی.
در نتیجه، فقط بانک ب ۲ میلیارد تومان می‌پردازد که ۵۰۰ میلیون تومان آن به بانک الف و ۱٫۵ میلیارد تومان به بانک ج میرسد. به این ترتیب، به‌جای ۷٫۵ میلیارد تومان فقط ۲ میلیارد تومان جابه‌جا میشود؛ یعنی حجم پرداخت‌ها ۵٫۵ میلیارد تومان، حدود ۷۳٪، کم میشود.
در سامانه‌های بزرگ واقعی، خالص‌سازی اثر بسیار بیشتری دارد. برای نمونه، DTCC نرخ خالص‌سازی در سامانهٔ «تسویهٔ خالص پیوسته» (Continuous Net Settlement یا CNS) خود را، با دادههای سه‌ماههٔ سوم ۲۰۲۶، ۹۸٫۶٪ اعلام کرده است. این سامانه معاملات واجد شرایط هر عضو در هر ورقهٔ بهادار را به یک موقعیت خالص روزانه تبدیل میکند.
تحولات اخیر در تسویهحساب
کوتاه‌تر شدن چرخهٔ تسویه در آمریکا و اروپا
به گزارش مشترک انجمن صنعت اوراق بهادار و بازارهای مالی آمریکا (SIFMA)، مؤسسهٔ شرکت‌های سرمایه‌گذاری (ICI) و DTCC که در سپتامبر ۲۰۲۴ منتشر شد، بازار اوراق بهادار آمریکا در ۲۸ مهٔ ۲۰۲۴ برای سهام، اوراق قرضهٔ شرکتی و شهرداری‌ها، تراست‌های سرمایه‌گذاری واحدی و ابزارهای مالی متشکل از این اوراق، از چرخهٔ دوروزه (T+2) به چرخهٔ یک‌روزه (T+1) رفت. همین گزارش می‌گوید پس از این تغییر، صندوق تضمین NSCC به‌طور میانگین ۳ میلیارد دلار (۲۳٪) کوچک‌تر شد و از میانگین ۱۲٫۸ میلیارد دلار در سه ماه پیش از آن به ۹٫۸ میلیارد دلار رسید.
صندوق تضمین (Clearing Fund) پولی است که اعضای اتاق پایاپای برای پوشش ریسک نکول نزد آن می‌سپارند؛ کوچک‌تر شدن آن یعنی سرمایهٔ بیشتری برای کارهای دیگر آزاد میشود. طبق همین گزارش، از زمان اجرای T+1 جزئیات نزدیک به ۹۵٪ معاملات تا ساعت ۹ شب روز معامله به وقت شرق آمریکا، یعنی مهلتی که DTC (یکی از زیرمجموعه‌های DTCC) تعیین کرده، تأیید (Affirm) شده است. در این مرحله، درستی جزئیات معامله پیش از تسویه تأیید میشود و این نرخ بسیار بالاتر از نرخ‌هایی است که معمولاً در دوران T+2 دیده می‌شد.
اروپا هم در همین مسیر است. سازمان اوراق بهادار و بازارهای اروپا (ESMA) در ۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۲۶ اعلام کرد که انتقال بازارهای مالی اتحادیهٔ اروپا به چرخهٔ T+1 برای ۱۱ اکتبر ۲۰۲۷ برنامه‌ریزی شده و ۲۰۲۶ برای آمادگی فعالان بازار سالی سرنوشت‌ساز است. به گفتهٔ این نهاد، نخستین مهلت قانونی در این مسیر ۷ دسامبر ۲۰۲۶ است و به فرایندهای تخصیص و تأیید معاملات مربوط میشود.
پایاپای متمرکز اوراق خزانهٔ آمریکا
طبق قاعده‌ای از کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC)، اتاق‌های پایاپایی که برای اوراق خزانهٔ آمریکا خدمات طرف مقابل مرکزی می‌دهند، باید از همهٔ اعضای مستقیم خود بخواهند تمام معاملات واجد شرایط این اوراق در بازار ثانویه را که خودشان طرف آن‌اند، برای پایاپای و تسویه به آن‌ها بسپارند.
SEC در اطلاعیهٔ ۲۵ فوریهٔ ۲۰۲۵ مهلت اجرای این الزام را یک سال تمدید کرد: ۳۱ دسامبر ۲۰۲۶ برای معاملات نقدی و ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷ برای معاملات ریپو. ریپو (Repo) یا قرارداد بازخرید قراردادی است که در آن یک طرف اوراق را می‌فروشد و متعهد میشود آن را در تاریخی مشخص با قیمتی معین بازخرید کند؛ در عمل، نوعی وام کوتاه‌مدت با وثیقهٔ اوراق است.
به گفتهٔ SEC، این تمدید فرصت بیشتری برای گفت‌وگو دربارهٔ پرسش‌های انطباقی، عملیاتی و تفسیری فراهم میکند و به اجرای منظم قاعده کمک میکند. مارک اویدا، رئیس موقت SEC، در همان اطلاعیه بازار اوراق خزانهٔ آمریکا را «بخشی حیاتی از نظام مالی جهانی» خواند.
پرسش‌های متداول
پایاپای در نظام بانکی چیست؟
پایاپای بانکی فرایند تسویهٔ تراکنش‌ها میان بانک‌هاست. بانک‌ها به‌جای پرداخت جداگانهٔ هر تراکنش، طلب‌ها و بدهی‌های روزانهٔ خود را با هم سربه‌سر میکنند و فقط مانده را می‌پردازند. این کار مبلغی را که واقعاً جابه‌جا میشود بسیار کم میکند.
فرق پایاپای و تسویه چیست؟
پایاپای مرحلهٔ تطبیق اطلاعات، محاسبهٔ تعهدات و مدیریت ریسک پس از معامله است. تسویه مرحلهٔ پایانی است که در آن پول به فروشنده و دارایی به خریدار منتقل میشود.
کدام بانک‌ها در آمریکا بانک پایاپای هستند؟
بسیاری از بانک‌های بزرگ آمریکایی و بین‌المللی در این نقش فعال‌اند؛ از جمله بانک آمریکا (Bank of America)، بارکلیز (Barclays)، بانک نیویورک ملون (BNY Mellon)، کپیتال وان (Capital One)، سیتی (Citi)، سیتیزنز (Citizens)، دویچه بانک (Deutsche Bank)، فیفث ترد بانک (Fifth Third Bank)، اچ‌اس‌بی‌سی (HSBC)، جی‌پی‌مورگان چیس (JPMorgan Chase)، کی‌بانک (KeyBank)، ام‌اند‌تی بانک (M&T Bank)، پی‌ان‌سی (PNC)، ریجنز بانک (Regions Bank)، سانتاندر (Santander)، استیت استریت (State Street)، تی‌دی بانک (TD Bank)، یو‌بی‌اس (UBS)، یو‌اس بانک (U.S. Bank) و ولز فارگو (Wells Fargo).
چرا پول فروش سهام بلافاصله به حسابم نمی‌آید؟
چون معامله پیش از قطعی شدن باید پایاپای و تسویه شود. هر بازار چرخهٔ تسویهٔ خودش را دارد و پول فروش پس از پایان همین چرخه به حساب فروشنده میرسد. برای نمونه، در بازار سهام آمریکا از مهٔ ۲۰۲۴ تسویه یک روز کاری پس از معامله (T+1) انجام میشود.
اگر یکی از طرف‌های معامله نکول کند چه میشود؟
وقتی اتاق پایاپای طرف مقابل مرکزی باشد، نکول یک طرف مستقیماً به طرف دیگر آسیب نمی‌زند. اتاق پایاپای با وجه تضمین طرف نکول‌کننده و در صورت نیاز با صندوق تضمین، تعهد او را انجام می‌دهد تا معامله تسویه شود.
کارمزد پایاپای را چه کسی می‌پردازد؟
اتاق پایاپای کارمزد خود را از اعضا میگیرد، اما سرمایه‌گذار معمولاً آن را به‌طور غیرمستقیم می‌پردازد، چون کارگزار این هزینه را در کمیسیون معامله گنجانده است.
جمع‌بندی
تسویهحساب تضمین میکند که طرف‌های یک معاملهٔ مالی از خطر در امان بمانند، هر کدام دقیقاً همان چیزی را بگیرند که بر سرش توافق کرده‌اند و معامله بی‌دردسر به پایان برسد. اتاق پایاپای در این میان واسطه و ضامن است و فرایند تسویه جزئیات معامله را ثبت و موجود بودن پول را تأیید میکند. تحولات سال‌های اخیر، از چرخهٔ تسویهٔ یک‌روزه در آمریکا و برنامهٔ اروپا برای پیوستن به آن تا الزام پایاپای متمرکز اوراق خزانه و جایگزینی چک کاغذی با پرداخت الکترونیکی در پرداخت‌های دولت فدرال آمریکا، نشان می‌دهد که بازارها به سمت تسویهٔ سریع‌تر، متمرکزتر و کم‌خطرتر پیش می‌روند.
نظرات کاربران