قرارداد سلف چیست؟

قرارداد سلف (Forward Contract) توافقی است بین دو طرف برای خرید یا فروش یک دارایی در تاریخی مشخص در آینده که قیمت آن از پیش تعیین‌شده. این نوع قرارداد به دلیل امکان تنظیم جزئیات، بیشتر برای پوشش ریسک (هجینگ) مناسب است، اما می‌تواند برای سفته‌بازی هم استفاده شود.

• نکات کلیدی:
  قرارداد سلف یک قرارداد مشتقه قابل تنظیم بین دو طرف است که در آن توافق می‌شود دارایی خاصی را در آینده با قیمت معین خرید یا فروش کنند.
• این قراردادها قابل شخصی‌سازی هستند و می‌توان آن‌ها را بر اساس نوع کالا، مقدار و تاریخ تحویل تنظیم کرد.
• قراردادهای سلف در بورس‌های متمرکز معامله نمی‌شوند و به عنوان بازارهای خارج از بورس (OTC) شناخته می‌شوند.
• برای نمونه، تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان محصولات کشاورزی می‌توانند از این قراردادها برای محافظت در برابر نوسان قیمت کالاهای پایه استفاده کنند.
• مؤسسات مالی‌ای که این قراردادها را تنظیم می‌کنند، نسبت به قراردادهایی که به‌صورت روزانه تسویه می‌شوند، در معرض ریسک بیشتری از بابت نکول یا عدم انجام تعهد هستند.

درک بهتر قرارداد سلف
برخلاف قراردادهای آتی استاندارد، قرارداد سلف قابلیت تنظیم دارد و می‌تواند بر اساس نوع کالا، مقدار و تاریخ تحویل شخصی‌سازی شود. این کالاها می‌توانند شامل غلات، فلزات گرانبها، گاز طبیعی، نفت یا حتی طیور باشند. تسویه این قراردادها می‌تواند به‌صورت نقدی یا تحویل فیزیکی انجام شود.

از آنجا که قراردادهای سلف در بازارهای رسمی معامله نمی‌شوند، جزو بازارهای خارج از بورس (OTC) به شمار می‌روند. این ویژگی به طرفین اجازه می‌دهد تا شرایط قرارداد را با انعطاف بیشتری تنظیم کنند، اما نبود یک نهاد تسویه مرکزی باعث افزایش ریسک نکول در این نوع قراردادها می‌شود.

نکته مهم به دلیل وجود ریسک نکول (عدم انجام تعهد) و نبود یک نهاد تسویه مرکزی، قراردادهای سلف به‌سادگی در اختیار سرمایه‌گذاران خرد قرار نمی‌گیرند، برخلاف قراردادهای آتی که دسترسی به آن‌ها آسان‌تر است.

تفاوت قرارداد سلف و قرارداد آتی
هر دو قرارداد سلف و آتی شامل توافق برای خرید یا فروش یک کالا در آینده با قیمت مشخص هستند، اما تفاوت‌هایی میان آن‌ها وجود دارد. قرارداد سلف در بورس معامله نمی‌شود، اما قرارداد آتی در بورس معامله می‌شود.

تسویه قرارداد سلف در پایان مدت قرارداد انجام می‌شود، در حالی که قرارداد آتی به‌صورت روزانه تسویه می‌گردد. نکته مهم‌تر این است که قراردادهای آتی استانداردشده‌اند و قابل تنظیم بین طرفین نیستند، در حالی که قراردادهای سلف قابل شخصی‌سازی‌اند.

مثال از قرارداد سلف
فرض کنید یک تولیدکننده محصولات کشاورزی قرار است در شش ماه آینده دو میلیون بوشل ذرت بفروشد و نگران کاهش قیمت ذرت است. بنابراین، با یک مؤسسه مالی قرارداد سلفی می‌بندد تا شش ماه بعد، همین مقدار ذرت را با قیمت هر بوشل ۴.۳۰ دلار و به‌صورت نقدی بفروشد.

پس از شش ماه، قیمت نقدی ذرت ممکن است یکی از سه حالت زیر باشد:

• اگر قیمت دقیقاً ۴.۳۰ دلار باشد، هیچ مبلغی بین طرفین رد و بدل نمی‌شود و قرارداد پایان می‌یابد.

• اگر قیمت به ۵ دلار برسد، تولیدکننده باید ۱.۴ میلیون دلار به مؤسسه مالی بپردازد (اختلاف بین قیمت فعلی و قیمت توافق‌شده).

• اگر قیمت به ۳.۵۰ دلار کاهش یابد، مؤسسه مالی باید ۱.۶ میلیون دلار به تولیدکننده پرداخت کند.

ریسک‌های قرارداد سلف
بازار قراردادهای سلف بسیار بزرگ است، چرا که بسیاری از شرکت‌های بزرگ جهان برای پوشش ریسک‌های ارزی و نرخ بهره از آن استفاده می‌کنند. اما از آنجا که جزئیات این قراردادها فقط بین خریدار و فروشنده است و به‌صورت عمومی منتشر نمی‌شود، برآورد اندازه دقیق این بازار دشوار است.

اندازه بزرگ و نبود نظارت مرکزی در این بازار می‌تواند در بدترین حالت باعث زنجیره‌ای از نکول‌ها شود. البته بانک‌ها و مؤسسات مالی برای کاهش این ریسک، در انتخاب طرف قرارداد بسیار محتاط هستند، اما همچنان احتمال نکول گسترده وجود دارد.

ریسک دیگری که از غیر استاندارد بودن قرارداد سلف ناشی می‌شود این است که این قراردادها تنها در تاریخ تسویه نهایی پرداخت می‌شوند و برخلاف قراردادهای آتی، به‌صورت روزانه با قیمت بازار به‌روز نمی‌شوند. اگر نرخ سلف تعیین‌شده در قرارداد در زمان تسویه اختلاف زیادی با نرخ واقعی بازار داشته باشد چه می‌شود؟

در این شرایط، مؤسسه مالی که قرارداد را تنظیم کرده در صورت نکول یا عدم انجام تعهد توسط مشتری، با ریسک بیشتری روبروست؛ ریسکی که در قراردادهای دارای تسویه روزانه بسیار کمتر است.