جریان نقدی آزاد چیست؟

جریان نقدی آزاد، پول نقدی است که یک شرکت پس از کسر هزینه‌های لازم برای پشتیبانی و نگهداری عملیات و دارایی‌های سرمایه‌ای ایجاد می‌کند.

جریان نقدی آزاد، مقدار نقدینگی است که یک شرکت پس از محاسبه‌ی هزینه‌های لازم برای عملیات و حفظ دارایی‌های سرمایه‌ای تولید می‌کند. سرمایه‌گذاران و تحلیل‌گران از این شاخص برای سنجش سودآوری شرکت استفاده می‌کنند.

برخلاف معیارهایی مانند سود خالص، جریان نقدی آزاد هزینه‌های غیرنقدی را نادیده می‌گیرد و مخارج مربوط به تجهیزات، دارایی‌ها و تغییرات سرمایه در گردش را هم لحاظ می‌کند.

نکات کلیدی

• مدیریت و سرمایه‌گذاران از جریان نقدی آزاد برای سنجش سلامت مالی شرکت استفاده می‌کنند.

• FCF سود خالص را با در نظر گرفتن هزینه‌های غیرنقدی، تغییرات سرمایه در گردش و هزینه‌های سرمایه‌ای تعدیل می‌کند.

• جریان نقدی آزاد می‌تواند مشکلات مالی شرکت را پیش از آن‌که در صورت سود و زیان آشکار شود نشان دهد.

• جریان نقدی آزاد مثبت همیشه به معنای روند قوی سهام نیست.

درک جریان نقدی آزاد (FCF)
جریان نقدی آزاد پولی است که شرکت می‌تواند برای پرداخت بدهی یا توزیع سود و بهره به سرمایه‌گذاران استفاده کند. این نقدینگی در اختیار شرکت است تا بدهی‌ها یا تعهدات مالی خود را تسویه کند.

برخی سرمایه‌گذاران ترجیح می‌دهند جریان نقدی آزاد یا «جریان نقدی آزادِ به ازای هر سهم» را به جای سود یا سود به ازای هر سهم (EPS) به عنوان شاخص سودآوری در نظر بگیرند، زیرا سود و EPS، هزینه‌های غیرنقدی را حذف می‌کنند.

با این حال، چون جریان نقدی آزاد هزینه‌های سرمایه‌گذاری در دارایی‌ها و تجهیزات را در نظر می‌گیرد، ممکن است در طول زمان نوسان داشته باشد و تحلیل آن دشوارتر شود.

بانکداران سرمایه‌گذاری و تحلیل‌گرانی که عملکرد شرکت را در ساختارهای مختلف سرمایه بررسی می‌کنند، از نسخه‌های متفاوت جریان نقدی آزاد مانند «جریان نقدی آزاد برای شرکت» یا «جریان نقدی آزاد برای سهامداران» استفاده می‌کنند که این نسخه‌ها با در نظر گرفتن پرداخت‌های بهره و وام‌ها تنظیم می‌شوند.

محاسبه جریان نقدی آزاد
برای محاسبه FCF، معمولاً از جریان نقدی عملیاتی در صورت جریان وجوه نقد شروع می‌کنند، زیرا این عدد قبلاً با تعدیل هزینه‌های غیرنقدی و تغییرات سرمایه در گردش محاسبه شده است. همچنین می‌توان با استفاده از صورت سود و زیان و ترازنامه به همین محاسبه رسید.

نکته: پرداخت‌های بهره در تعریف رایج جریان نقدی آزاد لحاظ نمی‌شوند.

مزایای استفاده از جریان نقدی آزاد
جریان نقدی آزاد به عنوان معیاری از سودآوری و سلامت مالی، نسبت به دیگر شاخص‌های تحلیلی چندین مزیت دارد.

چون FCF تغییرات سرمایه در گردش را در نظر می‌گیرد، می‌تواند اطلاعات مهمی درباره ارزش شرکت، نحوه مدیریت عملیات و وضعیت کلی روندهای بنیادی ارائه دهد.

• کاهش حساب‌های پرداختنی ممکن است نشان دهد فروشندگان خواهان پرداخت سریع‌تر هستند.

• افزایش حساب‌های دریافتنی می‌تواند به معنای تاخیر در دریافت پول از مشتریان باشد و برای جریان نقدی منفی است.

• افزایش موجودی کالا (خروج نقدینگی) ممکن است نشان‌دهنده انباشت محصولات فروش‌نرفته باشد.

با در نظر گرفتن سرمایه در گردش، جریان نقدی آزاد بینشی ارائه می‌دهد که در صورت سود و زیان قابل مشاهده نیست.

بینش‌های حاصل از تحلیل جریان نقدی آزاد
فرض کنید شرکتی طی یک دهه گذشته هر سال ۵۰ میلیون دلار سود خالص داشته باشد. این عدد در صورت سود و زیان ظاهر شده و ممکن است سرمایه‌گذاران یا تحلیل‌گران را به این نتیجه برساند که وضعیت مالی شرکت پایدار است.

اما نگاهی به FCF ممکن است داستان متفاوتی نشان دهد. اگر جریان نقدی آزاد در دو سال اخیر کاهش یافته باشد، ممکن است به علت افزایش موجودی کالا (خروج نقدینگی)، تاخیر مشتریان در پرداخت (کاهش ورود نقدینگی)، یا فشار فروشندگان برای دریافت سریع‌تر وجوه (خروج نقدینگی) باشد. این روندها نگران‌کننده بوده و می‌توانند مشکلات آتی را هشدار دهند.

در این حالت، FCF ضعف‌های مالی‌ای را نمایان می‌کند که از بررسی صورت سود و زیان قابل مشاهده نبود.

بررسی FCF برای سهامداران بالقوه یا وام‌دهندگانی که می‌خواهند توانایی شرکت در پرداخت سود سهام یا بهره را ارزیابی کنند نیز مفید است. اگر پرداخت بدهی از جریان نقدی آزاد برای شرکت (FCFF) کسر شود، وام‌دهنده تصویر بهتری از کیفیت نقدینگی موجود برای بازپرداخت بدهی خواهد داشت.

سهامداران هم می‌توانند با کسر پرداخت بهره از FCF، ثبات احتمالی سود سهام آینده را پیش‌بینی کنند.

مهم: جریان نقدی آزاد اغلب به صورت سرانه (هر سهم) محاسبه می‌شود تا اثر رقیق شدن سهام بررسی شود، مشابه روشی که فروش و سود تحلیل می‌شوند.

محدودیت‌های استفاده از جریان نقدی آزاد
مانند هر ابزار تحلیلی دیگر، FCF هم محدودیت‌هایی دارد:

استهلاک
یکی از ایرادات اصلی این است که خریدهایی که طی زمان مستهلک می‌شوند، در سال خرید از FCF کسر می‌شوند، نه به صورت تدریجی طی چند سال. در نتیجه، جریان نقدی آزاد می‌تواند تغییرات مالی کوتاه‌مدتی را نشان دهد که در دیگر معیارهای سلامت مالی دیده نمی‌شود.

مثلاً فرض کنید شرکتی در یک سال، یک میلیون دلار سود قبل از بهره، مالیات، استهلاک و هزینه‌های غیرملموس (EBITDA) داشته باشد و تغییر در سرمایه در گردش نداشته باشد. این شرکت در پایان سال تجهیزاتی به ارزش ۸۰۰ هزار دلار خریده است. این هزینه در صورت سود و زیان طی چند سال با استهلاک پخش می‌شود و تاثیرش ملایم‌تر است.

اما چون FCF پول نقد خرج‌شده را همان سال محاسبه می‌کند، FCF برابر با ۲۰۰ هزار دلار خواهد بود (یک میلیون دلار EBITDA منهای ۸۰۰ هزار دلار خرید تجهیزات). اگر در سال بعد خرید جدیدی انجام نشود و همه چیز ثابت بماند، دوباره FCF با EBITDA برابر می‌شود.

در چنین شرایطی، سرمایه‌گذار باید بررسی کند که چرا جریان نقدی آزاد در یک سال افت کرده و آیا این تغییر ادامه‌دار خواهد بود یا خیر.

همچنین شناخت روش استهلاک مورد استفاده اطلاعات بیشتری می‌دهد. مثلاً اگر دارایی به روش استهلاک دفتری و طی ۱۰ سال مستهلک شود، سود خالص سالانه ۸۰ هزار دلار (۸۰۰ هزار دلار تقسیم بر ۱۰ سال) کمتر از جریان نقدی آزاد خواهد بود. اما اگر از روش استهلاک مالیاتی استفاده شود و دارایی در همان سال خرید کاملاً مستهلک شود، سود خالص و FCF در سال‌های بعد برابر خواهند بود.

محاسبه دشوار
یکی دیگر از محدودیت‌ها این است که FCF مانند برخی اقلام مالی صورت‌های مالی الزام افشای خاصی ندارد و محاسبه آن زمان‌بر است.

با این حال، چون جریان نقدی آزاد معیار خوبی برای تایید دوباره سودآوری گزارش‌شده شرکت است، ارزش صرف وقت را دارد. خوشبختانه نرم‌افزارهایی مثل اکسل (Excel) مایکروسافت محاسبه آن را آسان‌تر کرده‌اند.

تفسیر جریان نقدی آزاد
جریان نقدی آزاد مثبت همیشه با دیگر شاخص‌های تحلیل تکنیکال هماهنگ نیست. ممکن است شرکتی با جریان نقدی آزاد مثبت، روند سهام ضعیفی داشته باشد یا بالعکس.

به همین دلیل، بهتر است به روندهای بلندمدت FCF، سود یا درآمد نگاه شود، نه فقط به مقادیر مطلق آن‌ها.

نکته: اگر قیمت سهام تابعی از بنیادهای مالی شرکت باشد، روند مثبت جریان نقدی آزاد (FCF) معمولاً با روند مثبت قیمت سهام همراه خواهد بود.

روشی رایج این است که از ثبات روند FCF به عنوان معیاری برای ارزیابی ریسک استفاده شود. اگر طی چهار یا پنج سال گذشته روند FCF پایدار باشد، احتمال کمتری وجود دارد که روند صعودی سهام در آینده مختل شود. اما کاهش در روند FCF، به‌ویژه زمانی که این کاهش با روند سود یا فروش متفاوت باشد، نشانه‌ای از افزایش ریسک افت قیمت در آینده است.

این روش بر مقدار مطلق FCF تمرکز ندارد، بلکه شیب روند و ارتباط آن با عملکرد قیمتی را بررسی می‌کند.

مثالی از جریان نقدی آزاد
در نظر بگیرید شرکت فرضی XYZ چنین داده‌هایی دارد:

سال	فروش/درآمد	سود هر سهم (EPS)	جریان نقدی آزاد هر سهم (FCF/Share)
۲۰۱۷	۱۰۰ دلار	۱.۰۰ دلار	۰.۸۵ دلار
۲۰۱۸	۱۰۵ دلار	۱.۰۳ دلار	۰.۹۷ دلار
۲۰۱۹	۱۲۰ دلار	۱.۱۵ دلار	۱.۰۷ دلار
۲۰۲۰	۱۲۶ دلار	۱.۱۷ دلار	۱.۰۵ دلار
۲۰۲۱	۱۲۸ دلار	۱.۱۹ دلار	۰.۸۰ دلار
دوازده ماه اخیر (TTM)	۱۳۰ دلار	۱.۲۰ دلار	۰.۵۶ دلار

در این مثال، یک واگرایی قوی میان درآمد و سود شرکت با جریان نقدی آزاد مشاهده می‌شود. سرمایه‌گذار ممکن است به این نتیجه برسد که شرکت XYZ با مشکلات مالی روبه‌رو شده که هنوز در اعداد اصلی مثل درآمد یا سود هر سهم دیده نمی‌شود.

در چنین شرایطی، چند احتمال وجود دارد:

سرمایه‌گذاری برای رشد
ممکن است مدیریت شرکت XYZ در حال سرمایه‌گذاری سنگین روی دارایی‌های ثابت مثل تجهیزات و ساختمان‌ها باشد. برای بررسی این موضوع، سرمایه‌گذار می‌تواند روند مخارج سرمایه‌ای (CapEx) را از ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۱ بررسی کند. اگر مجموع FCF و CapEx همچنان رو به رشد باشد، این می‌تواند نشانه‌ای مثبت برای ارزش سهام باشد.

انباشت موجودی
جریان نقدی ضعیف می‌تواند ناشی از مدیریت ضعیف موجودی باشد. حتی با فروش و درآمد قوی، اگر منابع زیادی صرف نگهداری محصولات فروش‌نرفته شود، جریان نقدی آسیب می‌بیند. سرمایه‌گذار محتاط ممکن است نتیجه بگیرد که شرکت با کاهش تقاضا یا ضعف در مدیریت مالی روبه‌روست.

مشکلات اعتباری
تغییر در سرمایه در گردش می‌تواند از نوسانات موجودی کالا یا تغییر در حساب‌های پرداختنی و دریافتنی ناشی شود. اگر فروش شرکت XYZ افت کرده باشد، ممکن است به مشتریان شرایط پرداخت آسان‌تر بدهد که این امر جریان نقدی را کاهش می‌دهد.

یا برعکس، اگر تامین‌کنندگان دیگر تمایلی به ارائه اعتبار نداشته باشند و خواهان پرداخت سریع‌تر شوند، حساب‌های پرداختنی کاهش یافته و باز هم به جریان نقدی ضربه می‌زند.

در اواخر دهه ۲۰۰۰ و اوایل ۲۰۱۰، بسیاری از شرکت‌های حوزه انرژی خورشیدی با چنین مشکلات اعتباری مواجه بودند. فروش و درآمد آن‌ها به واسطه ارائه شرایط پرداخت بهتر به مشتریان افزایش یافته بود، اما چون این موضوع در صنعت شناخته‌شده بود، تامین‌کنندگان خواهان پرداخت سریع‌تر شدند.

در چنین شرایطی، تحلیل جریان نقدی آزاد ضعف‌های بنیادی را آشکار می‌کند که از طریق بررسی صورت سود و زیان قابل مشاهده نبود.

جریان نقدی آزاد چطور محاسبه می‌شود؟
برای محاسبه جریان نقدی آزاد دو روش اصلی وجود دارد که انتخاب بین آن‌ها بستگی به اطلاعات مالی موجود در شرکت دارد. این دو روش باید به همان نتیجه برسند.

روش اول از جریان نقدی فعالیت‌های عملیاتی شروع می‌کند و سپس با توجه به هزینه‌های بهره، معافیت مالیاتی هزینه‌های بهره و هرگونه مخارج سرمایه‌ای که در آن سال انجام شده، اصلاحات لازم را انجام می‌دهد.

روش دوم از سود قبل از بهره و مالیات (EBIT) شروع می‌کند و سپس برای مالیات‌ها، هزینه‌های غیرنقدی مانند استهلاک و جذب هزینه‌ها، تغییرات در سرمایه در گردش و مخارج سرمایه‌ای اصلاحات می‌کند.

جریان نقدی آزاد چه چیزی را نشان می‌دهد؟
جریان نقدی آزاد میزان پولی است که هر ساله تولید می‌شود و از تمام تعهدات داخلی یا خارجی آزاد است. این پول نقدی است که شرکت می‌تواند با خیال راحت سرمایه‌گذاری یا به سهامداران توزیع کند.

در حالی که معیار سالم FCF معمولاً علامت مثبتی برای سرمایه‌گذاران است، توجه به زمینه اهمیت دارد. یک شرکت ممکن است جریان نقدی آزاد بالایی نشان دهد زیرا در حال تعویق انداختن سرمایه‌گذاری‌های مهم CapEx است که ممکن است در آینده مشکلاتی ایجاد کند.

به همین دلیل، FCF باید به همراه سایر شاخص‌های مالی برای تحلیل سلامت مالی شرکت استفاده شود.

چقدر جریان نقدی آزاد اهمیت دارد؟
جریان نقدی آزاد یک معیار مالی مهم است زیرا نشان‌دهنده مقدار واقعی پول نقد در اختیار شرکت است. شرکتی که به طول مداوم FCF پایین یا منفی دارد، ممکن است مجبور شود برای حفظ نقدینگی به دورهای پرهزینه تأمین مالی روی آورد.

اگر شرکتی FCF کافی برای حفظ عملیات جاری خود داشته باشد اما برای سرمایه‌گذاری در رشد کسب‌وکارش کافی نباشد، ممکن است در نهایت از رقبای خود عقب بماند.

برای سرمایه‌گذاران با دیدگاه درآمدی، FCF برای درک قابل‌اعتماد بودن پرداخت‌های سود سهام شرکت و احتمال افزایش سود سهام در آینده اهمیت دارد.

نتیجه‌گیری
بررسی جریان نقدی آزاد یک شرکت و به‌ویژه بررسی روند آن در طول زمان می‌تواند برای سرمایه‌گذارانی که به سهام یک شرکت فکر می‌کنند مفید باشد. سهامداران می‌توانند از FCF به عنوان معیاری برای توانایی شرکت در پرداخت سود سهام یا بهره استفاده کنند، در حالی که وام‌دهندگان ممکن است از آن به عنوان معیاری برای توانایی شرکت در دریافت بدهی‌های اضافی بهره ببرند.

جریان نقدی آزاد در صورت‌های مالی شرکت ذکر نمی‌شود و باید به صورت دستی از داده‌های دیگر محاسبه شود. بسیاری از وب‌سایت‌های مالی خلاصه‌ای از FCF یا نموداری از روند آن برای شرکت‌های بورسی ارائه می‌دهند.