توافقنامه تجارت آزاد چیست؟

توافقنامه تجارت آزاد (FTA) قراردادی است بین دو یا چند کشور برای کاهش موانع واردات و صادرات میان آن‌ها. کالاها و خدمات می‌توانند بدون یا با حداقل تعرفه‌ها، سهمیه‌ها، یارانه‌ها یا ممنوعیت‌های دولتی از مرزهای بین‌المللی خرید و فروش شوند.

مفهوم تجارت آزاد برخلاف حمایت‌گرایی تجاری یا انزواگرایی اقتصادی است.

نکات کلیدی

• توافقنامه‌های تجارت آزاد موانع تجارت بین مرزها را کاهش یا حذف می‌کنند.
• تجارت آزاد برعکس حمایت‌گرایی تجاری است.
• توافقنامه‌های تجارت آزاد در ایالات متحده و اتحادیه اروپا بدون قوانین و نظارت نیستند.
• تجارت آزاد بر اساس دو مدل می‌تواند اعمال شود: مرکانتیلیسم (سوداگرایی) و مزیت نسبی.

نحوه عملکرد

سیاست تجارت آزاد معمولاً از طریق توافق رسمی و متقابل کشورهای دخیل اجرا می‌شود. با این حال، سیاست تجارت آزاد ممکن است به‌سادگی عدم وجود هیچ‌گونه محدودیت تجاری باشد.

یک دولت نیازی ندارد که اقدام خاصی برای ترویج تجارت آزاد انجام دهد. این رویکرد به‌عنوان «تجارت لسه‌فر» یا لیبرالیزاسیون تجارت شناخته می‌شود.

دولت‌هایی که سیاست‌ها یا توافقنامه‌های تجارت آزاد دارند، لزوماً کنترل واردات و صادرات را به‌طور کامل رها نکرده و همه سیاست‌های حمایت‌گرایانه را حذف نمی‌کنند. تعداد کمی از توافقنامه‌های تجارت آزاد در تجارت بین‌المللی مدرن به تجارت کاملاً آزاد منتهی می‌شوند.

نکته: مزایای تجارت آزاد برای اولین بار در کتاب «درباره اصول اقتصاد سیاسی و مالیات»، منتشر شده توسط اقتصاددان دیوید ریکاردو در سال 1817 بیان شد.

به عنوان مثال، یک کشور ممکن است با کشور دیگری تجارت آزاد برقرار کند، اما واردات داروهای خاصی که توسط مقامات نظارتی آن کشور تایید نشده‌اند، حیوانات غیر واکسینه شده یا غذاهای فرآوری شده که استانداردهای آن کشور را ندارند، ممنوع کند.

این کشور ممکن است سیاست‌هایی داشته باشد که برخی محصولات خاص را از وضعیت معافیت از تعرفه‌ها مستثنی کرده و از تولیدکنندگان داخلی در برابر رقابت خارجی در صنایع خود محافظت کند.

اقتصاد تجارت آزاد
تجارت آزاد در سطح بین‌المللی تفاوتی با تجارت بین همسایگان، شهرها یا ایالت‌ها ندارد. این امکان را به کسب‌وکارها در هر کشور یا مکان می‌دهد تا بر تولید و فروش کالاهایی که بهترین استفاده را از منابع خود دارند، تمرکز کنند. سایر کسب‌وکارها کالاهایی را وارد می‌کنند که در داخل کشور نادر یا در دسترس نیستند. این ترکیب از تولید محلی و تجارت خارجی به کشورهای مختلف اجازه می‌دهد تا رشد سریع‌تری داشته باشند و نیازهای مصرف‌کنندگان خود را بهتر برآورده کنند.

این دیدگاه اولین بار توسط دیوید ریکاردو در کتاب «درباره اصول اقتصاد سیاسی و مالیات» در سال 1817 مطرح شد. او استدلال کرد که تجارت آزاد تنوع را گسترش می‌دهد و قیمت کالاهای موجود در یک کشور را کاهش می‌دهد، در حالی که منابع بومی، دانش و مهارت‌های تخصصی آن کشور را بهتر بهره‌برداری می‌کند.

مدل‌های تجارت آزاد
تجارت آزاد می‌تواند بر اساس دو مدل اعمال شود:

مرکانتیلیسم
قبل از قرن 19، تجارت جهانی تحت سلطه نظریه مرکانتیلیسم بود. این نظریه اولویت را به داشتن توازن تجاری مثبت نسبت به کشورهای دیگر و انباشتن طلا و نقره می‌داد.

کشورها معمولاً با اعمال موانع تجاری مانند مالیات‌ها و تعرفه‌ها، سعی می‌کردند مانع خرید کالاهای خارجی توسط ساکنان خود شوند تا توازن تجاری مثبت حاصل کنند. این امر مصرف‌کنندگان را به خرید محصولات ساخته شده در داخل کشور و حمایت از صنایع داخلی تشویق می‌کرد.

مزیت نسبی
ریکاردو قانون مزیت نسبی را معرفی کرد که بیان می‌دارد کشورها می‌توانند از طریق تجارت آزاد حداکثر منافع را به دست آورند. ریکاردو نشان داد که کشورهای مختلف قادر خواهند بود نسبت به زمانی که تجارت را محدود می‌کنند، کالاهای بیشتری تولید کنند؛ مشروط بر این‌که کالاهایی که ارزان‌تر از سایر کشورها می‌توانند تولید کنند و در آن‌ها مزیت نسبی دارند، در اولویت قرار دهند.

مزایا و معایب تجارت آزاد
تجارت آزاد هم مزایا و هم معایب خود را دارد:

توسعه سریع
تجارت آزاد به بسیاری از کشورها این امکان را داده که رشد اقتصادی سریعی داشته باشند. بسیاری از کشورها توانسته‌اند با تمرکز بر صادرات و منابعی که در آن‌ها مزیت نسبی قوی دارند، سرمایه‌گذاری خارجی جذب کرده و مشاغل با دستمزد نسبتا بالا برای کارگران محلی ایجاد کنند.

کاهش قیمت‌های جهانی
تجارت آزاد محیطی رقابتی برای مصرف‌کنندگان ایجاد می‌کند، طوری که کشورها تلاش می‌کنند پایین‌ترین قیمت‌ها را برای منابع خود ارائه دهند. این به تولیدکنندگان اجازه می‌دهد تا قیمت‌های کمتری برای کالاهای نهایی ارائه دهند و در نهایت قدرت خرید همه مصرف‌کنندگان افزایش می‌یابد.

بیکاری و از دست رفتن کسب‌وکارها
با این حال، برخی از کشورها که مرزهای خود را به روی تجارت آزاد می‌گشایند، ممکن است دچار ضررهای اقتصادی شوند. صنایع داخلی ممکن است نتوانند با رقابت خارجی مقابله کنند که منجر به بیکاری محلی می‌شود. صنایع بزرگ ممکن است به کشورهایی با قوانین محیط زیستی و کار ضعیف منتقل شوند که این امر می‌تواند منجر به استفاده از کار کودکان یا آلودگی شود.

افزایش وابستگی به بازار جهانی
تجارت آزاد همچنین می‌تواند کشورهای مختلف را به بازار جهانی وابسته‌تر کند. قیمت برخی کالاها در بازار جهانی ممکن است پایین‌تر باشد، اما برای کشوری که آن کالاها را به صورت داخلی تولید می‌کند، مزایای استراتژیک وجود دارد. این کشور ممکن است در صورت وقوع جنگ یا بحران مجبور شود این صنایع را از ابتدا بازسازی کند.

نظر عمومی در مورد تجارت آزاد
تحقیقات نشان می‌دهد که اقتصاددانان در ایالات متحده از سیاست‌های تجارت آزاد به مراتب بیشتر از عموم مردم حمایت می‌کنند.

اقتصاددان آمریکایی میلتون فریدمن گفت: «حرفه اقتصاد تقریباً به‌طور یکپارچه در مورد مطلوبیت تجارت آزاد موافق است.»

سیاست‌های تجارت آزاد برای عموم مردم آنچنان محبوب نبوده است. مسائل اصلی شامل رقابت ناعادلانه از کشورهایی است که هزینه نیروی کار پایین‌تری دارند و باعث کاهش قیمت‌ها می‌شوند و همچنین از دست رفتن مشاغل با دستمزد خوب به تولیدکنندگان خارج از کشور.

نگاه از سوی بازارهای مالی
بازارهای مالی جنبه دیگری از این سکه را می‌بینند. تجارت آزاد فرصتی است برای باز کردن درهای بخش دیگری از جهان به روی تولیدکنندگان داخلی. این بخشی جدایی‌ناپذیر از سیستم مالی و دنیای سرمایه‌گذاری است. سرمایه‌گذاران آمریکایی به بیشتر بازارهای مالی خارجی و دامنه وسیع‌تری از اوراق بهادار، ارزها و سایر محصولات مالی دسترسی دارند.

با این حال، تجارت کاملاً آزاد در بازارهای مالی در زمان‌های کنونی بعید به نظر می‌رسد. سازمان‌های نظارتی فراملی بسیاری برای بازارهای مالی جهانی وجود دارند، از جمله کمیته بازل در زمینه نظارت بانکی، سازمان بین‌المللی کمیسیون‌های اوراق بهادار (IOSCO) و کمیته تحرکات سرمایه‌ای و معاملات نامرئی.

نمونه‌هایی از توافقنامه‌های تجارت آزاد
ایالات متحده و اتحادیه اروپا مثال‌های بارزی از تجارت آزاد هستند.

اتحادیه اروپا
کشورهای عضو اتحادیه اروپا یک نهاد واحد تقریباً بدون مرز برای تجارت ایجاد کرده‌اند و پذیرش یورو توسط اکثر این کشورها مسیر را برای تجارت تسهیل کرده است. لازم به ذکر است که این سیستم توسط یک بوروکراسی مرکزی تنظیم می‌شود که باید مسائل متعدد مرتبط با تجارت را بین نمایندگان کشورهای عضو مدیریت کند.

توافقنامه‌های تجارت آزاد ایالات متحده
ایالات متحده چندین توافقنامه تجارت آزاد دارد. این توافقنامه‌ها شامل توافقنامه‌های چندجانبه مانند توافقنامه ایالات متحده-مکزیک-کانادا (USMCA) است که شامل کانادا و مکزیک می‌شود و همچنین توافقنامه تجارت آزاد آمریکای مرکزی-جمهوری دومینیکن (CAFTA-DR) که شامل کاستاریکا، جمهوری دومینیکن، السالوادور، گواتمالا، هندوراس و نیکاراگوئه می‌شود. همچنین توافق‌های جداگانه‌ای با کشورهایی از استرالیا تا پرو وجود دارد.

این توافق‌ها به این معنی است که طبق آمار دولتی، حدود نیمی از کالاهای صنعتی وارد شده به ایالات متحده بدون تعرفه وارد می‌شوند. میانگین تعرفه واردات بر کالاهای صنعتی 2 درصد است.

این توافق‌ها به‌طور جمعی هنوز به تجارت آزاد در شکل کاملاً لیبرال خود نرسیده‌اند. گروه‌های ذینفع خاص آمریکایی با موفقیت لابی کرده‌اند تا محدودیت‌های تجاری بر صدها واردات، از جمله فولاد، شکر، اتومبیل، شیر، تن ماهی، گوشت گاو و جین اعمال کنند.

چرا مناطق تجارت آزاد در چین ایجاد شدند؟
چین از سال 2013 شروع به تأسیس مناطق تجارت آزاد در اطراف بنادر کلیدی و مناطق ساحلی کرد. این مناطق جاهایی بودند که مقررات ملی برای تسهیل جذب سرمایه‌گذاری خارجی و توسعه کسب‌وکارها کاهش یافته بود.

منطقه تجارت آزاد چیست؟
منطقه تجارت آزاد گروهی از کشورهای است که توافق کرده‌اند موانع تجاری خود را در این منطقه به‌طور متقابل کاهش یا حذف کنند. این امر به کشورهای مشارکت‌کننده این امکان را می‌دهد که از تعرفه‌های کاهش‌یافته بهره‌مند شوند و در عین حال از محافظت‌های خود برای تجارت با کشورهای خارج از منطقه برخوردار باشند.

مخالفان تجارت آزاد چه دلایلی دارند؟
مخالفان اغلب استدلال می‌کنند که تجارت آزاد رقابت خارجی را با صنایع داخلی وارد می‌کند که منجر به از دست رفتن شغل و آسیب به صنایع کلیدی می‌شود. تجارت آزاد گاهی باعث می‌شود که تولیدکنندگان فعالیت‌های خود را به کشورهایی با مقررات کمتر منتقل کنند و شرکت‌هایی که موجب آلودگی یا استفاده از کارگران به‌طور غیرانسانی هستند را تشویق می‌کند. کشورهای با قوانین ضعیف حقوق مالکیت معنوی ممکن است فناوری را از شرکت‌های خارجی به سرقت ببرند.

نتیجه‌گیری
تجارت آزاد به سیاست‌هایی اطلاق می‌شود که واردات و صادرات ارزان‌قیمت را بدون تعرفه‌ها یا سایر موانع تجاری مجاز می‌کنند. گروهی از کشورهای توافق کرده‌اند که تعرفه‌ها یا موانع دیگر خود را در یک توافقنامه تجارت آزاد کاهش دهند تا مبادلات بیشتری با شرکای تجاری خود انجام دهند. این امر به تمامی کشورها اجازه می‌دهد که از قیمت‌های پایین‌تر بهره‌مند شوند و به منابع یکدیگر دسترسی پیدا کنند.