قرارداد آتی چیست؟

قرارداد آتی یا فیوچرز توافقی قانونی است برای خرید یا فروش یک دارایی خاص مانند کالا یا اوراق بهادار با قیمتی مشخص در زمانی معین در آینده. این قراردادها از نظر کیفیت و مقدار استاندارد شده‌اند تا امکان معامله آن‌ها در بورس معاملات آتی فراهم شود.

خریدار قرارداد آتی متعهد می‌شود در زمان سررسید، دارایی پایه را خریداری و دریافت کند. فروشنده نیز موظف است در همان زمان، دارایی را تحویل دهد.

نکات کلیدی:

• قراردادهای آتی نوعی ابزار مالی مشتقه هستند که خریدار را موظف به خرید، و فروشنده را موظف به فروش دارایی پایه با قیمتی مشخص در آینده می‌کنند.
• سرمایه‌گذاران از این قراردادها برای پیش‌بینی جهت حرکت قیمت یک دارایی (چه صعودی چه نزولی) با استفاده از اهرم مالی استفاده می‌کنند.
• قراردادهای آتی همچنین برای پوشش ریسک نوسانات قیمت دارایی‌ها به کار می‌روند تا از ضررهای ناشی از تغییرات نامطلوب جلوگیری شود.
• تقریباً برای هر کالایی که فکرش را بکنید—از غلات و دام گرفته تا انرژی، ارز و اوراق بهادار—قرارداد آتی قابل معامله وجود دارد.
• در ایالات متحده، این قراردادها تحت نظارت کمیسیون معاملات آتی کالا (Commodity Futures Trading Commission یا CFTC) هستند.

درک قرارداد آتی
قرارداد آتی نوعی قرارداد مالی مشتقه است که طرفین را موظف می‌کند دارایی مورد نظر را در تاریخی مشخص در آینده و با قیمتی از پیش تعیین‌شده معامله کنند.

در اینجا، خریدار باید دارایی پایه را با قیمت تعیین‌شده خریداری کند و فروشنده هم موظف است آن را با همان قیمت بفروشد، حتی اگر قیمت بازار در زمان سررسید تغییر کرده باشد.

دارایی پایه می‌تواند شامل کالاهای فیزیکی یا ابزارهای مالی دیگر باشد. قراردادهای آتی مقدار دارایی پایه را مشخص کرده و به‌صورت استاندارد تدوین شده‌اند تا امکان معامله آن‌ها در بورس آتی فراهم شود. از این قراردادها هم برای پوشش ریسک استفاده می‌شود و هم برای معاملات سفته‌بازانه (speculative).

اصطلاح «قرارداد آتی» و «آتی» هر دو به یک چیز اشاره دارند. مثلاً اگر کسی بگوید «قرارداد آتی نفت خریده»، یعنی همان چیزی که به‌عنوان «آتی نفت» هم شناخته می‌شود. وقتی کسی می‌گوید «قرارداد آتی»، معمولاً منظورش نوع خاصی از این قراردادهاست؛ مانند قرارداد آتی نفت، طلا، اوراق قرضه یا شاخص S&P 500. قرارداد آتی یکی از مستقیم‌ترین روش‌ها برای سرمایه‌گذاری در نفت است. واژه «آتی» معمولاً به‌صورت کلی‌تری برای اشاره به کل این بازار به کار می‌رود، مثلاً وقتی می‌گویند «او معامله‌گر بازار آتی است».

قراردادهای آتی برخلاف قراردادهای سلف (Forward) استاندارد هستند. قراردادهای سلف هم توافق‌هایی مشابه‌اند که قیمت آینده را از قبل مشخص می‌کنند، اما در بازار خارج از بورس (OTC) معامله می‌شوند و شرایط آن‌ها بسته به توافق طرفین قابل تغییر است. در مقابل، قراردادهای آتی در بورس معامله می‌شوند و همه آن‌ها دارای شرایط یکسانی هستند، صرف‌نظر از این‌که طرف معامله چه کسی باشد.

کاربرد قرارداد آتی
دو گروه اصلی از قراردادهای آتی استفاده می‌کنند: پوشش‌دهندگان ریسک (Hedgers) و سفته‌بازان (Speculators).

پوشش‌دهندگان ریسک
تولیدکنندگان یا خریداران یک دارایی پایه از قراردادهای آتی برای تثبیت قیمت فروش یا خرید استفاده می‌کنند. این قراردادها به آن‌ها اطمینان می‌دهد که خریدار و قیمتی رضایت‌بخش خواهند داشت و از تغییرات بازار در امان می‌مانند.

برای مثال، یک تولیدکننده نفت باید نفت خود را بفروشد. او می‌تواند با استفاده از قرارداد آتی، قیمتی را که در آینده نفت را خواهد فروخت، تثبیت کند و در زمان سررسید قرارداد، نفت را تحویل دهد. به همین ترتیب، یک کارخانه که برای تولید به نفت نیاز دارد و دوست دارد از قبل برنامه‌ریزی کند و هر ماه نفت دریافت کند، می‌تواند از قرارداد آتی استفاده کند. در این حالت، آن‌ها از قبل می‌دانند که نفت را با چه قیمتی خواهند خرید (قیمت قرارداد آتی) و مطمئن هستند که نفت در زمان مشخصی تحویل داده خواهد شد.

سفته‌بازان
از آن‌جا که قیمت بسیاری از کالاها الگوهای نسبتاً قابل‌پیش‌بینی دارند، می‌توان با خرید و فروش قراردادهای آتی سود به‌دست آورد، حتی بدون داشتن ارتباط مستقیم با کالای پایه. معامله‌گران و مدیران صندوق‌ها از قراردادهای آتی برای شرط‌بندی روی قیمت آینده دارایی‌ها استفاده می‌کنند.

برای مثال، اگر معامله‌گری انتظار داشته باشد قیمت غلات پیش از زمان تحویل افزایش یابد، ممکن است قرارداد آتی غلات بخرد. تغییرات غیرمنتظره در شرایط آب‌وهوا یا رشد محصول می‌تواند باعث افزایش یا کاهش قیمت قرارداد آتی شود.

انواع قراردادهای آتی
قراردادهای آتی می‌توانند برای هر کالایی به‌کار روند، به‌شرط آن‌که بازار کافی و فعالی برای آن وجود داشته باشد. برخی از پرمعامله‌ترین انواع قراردادهای آتی عبارت‌اند از:

قراردادهای آتی کشاورزی: این قراردادها از نخستین نوع قراردادهای آتی بودند که در بازارهایی مانند بورس کالای شیکاگو (Chicago Mercantile Exchange) معامله می‌شدند. علاوه بر غلات، قراردادهایی برای الیاف (مانند پنبه)، چوب، شیر، قهوه، شکر و حتی دام نیز وجود دارد.

قراردادهای آتی انرژی: این قراردادها امکان سرمایه‌گذاری در سوخت‌ها و محصولات انرژی‌محور مانند نفت خام و گاز طبیعی را فراهم می‌کنند.

قراردادهای آتی فلزات: در این دسته قراردادهایی برای فلزات صنعتی مثل طلا، فولاد و مس معامله می‌شوند.

قراردادهای آتی ارزی: این قراردادها سرمایه‌گذاران را در برابر تغییرات نرخ ارز و نرخ بهره ارزهای مختلف پوشش می‌دهند.

قراردادهای آتی مالی: این قراردادها ارزش آتی یک اوراق بهادار یا شاخص را هدف قرار می‌دهند. برای نمونه، قراردادهایی برای شاخص‌های S&P 500 و نزدک (Nasdaq) وجود دارد. همچنین قراردادهایی برای اوراق بدهی مانند اوراق خزانه ایالات متحده یا اوراق قرضه بوندس‌اوبلیگاسیون (Bundesobligation یا BOBL) آلمان نیز معامله می‌شوند.

تفاوت قرارداد آتی با قرارداد سلف
قرارداد آتی شباهت زیادی به قرارداد سلف دارد؛ هر دو توافق‌نامه‌هایی هستند که در آن‌ها خریدار و فروشنده بر سر قیمت و مقدار یک محصول برای تحویل در آینده توافق می‌کنند. این قراردادها هم می‌توانند برای پوشش ریسک استفاده شوند و هم برای سفته‌بازی.

با این حال، تفاوت‌هایی نیز میان این دو وجود دارد. قرارداد آتی توافقی استانداردشده است که در بورس معامله می‌شود، اما قرارداد سلف توافقی خصوصی بین دو طرف است. قراردادهای سلف را می‌توان در بازارهای خارج از بورس (OTC) معامله کرد، اما این بازارها کمتر تحت نظارت‌اند و برای سرمایه‌گذاران خرد دسترسی‌پذیری کمتری دارند. به همین دلیل، امکان سفارشی‌سازی بیشتر در قراردادهای سلف وجود دارد تا دقیقاً مطابق نیازهای خریدار و فروشنده تنظیم شوند.

سازوکار قرارداد آتی
فرض کنید یک تولیدکننده نفت قصد دارد طی یک سال آینده، یک میلیون بشکه نفت تولید کند که در ۱۲ ماه آینده آماده تحویل خواهد بود. قیمت فعلی نفت ۷۵ دلار به ازای هر بشکه است. این تولیدکننده می‌تواند نفت را تولید کرده و یک سال بعد، با قیمت روز بازار بفروشد.

با توجه به نوسان‌ شدید قیمت نفت، ممکن است قیمت بازار در آن زمان بسیار متفاوت از قیمت فعلی باشد. اگر تولیدکننده فکر کند که قیمت نفت در آینده بالاتر خواهد رفت، ممکن است ترجیح دهد فعلاً قیمت را قفل نکند. اما اگر ۷۵ دلار را قیمت مناسبی بداند، می‌تواند با بستن قرارداد آتی، قیمت فروش خود را تثبیت کند.

برای تعیین قیمت قرارداد آتی، از یک مدل ریاضی استفاده می‌شود که عواملی مانند قیمت لحظه‌ای، نرخ بازده بدون ریسک، زمان باقی‌مانده تا سررسید، هزینه‌های ذخیره‌سازی، سود تقسیمی، بازده سود و مزایای نگهداری کالا را در نظر می‌گیرد. فرض کنید قیمت قرارداد آتی یک‌ساله نفت ۷۸ دلار به ازای هر بشکه باشد. با بستن این قرارداد، تولیدکننده متعهد می‌شود که یک سال بعد، یک میلیون بشکه نفت تحویل دهد و در مقابل، ۷۸ میلیون دلار دریافت کند—صرف‌نظر از قیمت بازار در آن زمان.

قراردادها استاندارد هستند. مثلاً در بورس کالای شیکاگو (Chicago Mercantile Exchange یا CME)، هر قرارداد نفت معادل ۱٬۰۰۰ بشکه است. بنابراین، کسی که می‌خواهد برای ۱۰۰٬۰۰۰ بشکه نفت قیمت را قفل کند (چه برای خرید چه برای فروش)، باید ۱۰۰ قرارداد ببندد. برای یک میلیون بشکه، نیاز به ۱٬۰۰۰ قرارداد است.

بازار قراردادهای آتی تحت نظارت کمیسیون معاملات آتی کالا قرار دارد. این کمیسیون در سال ۱۹۷۴ توسط کنگره ایالات متحده تأسیس شد تا از سلامت قیمت‌گذاری در بازار آتی محافظت کند و از تخلفات معاملاتی، کلاهبرداری و سوءاستفاده توسط کارگزاری‌ها جلوگیری کند.

معامله قراردادهای آتی
معامله‌گران خرد و مدیران سبدهای سرمایه‌گذاری علاقه‌ای به تحویل گرفتن یا تحویل دادن دارایی پایه ندارند. یک معامله‌گر خرد نیازی به دریافت ۱٬۰۰۰ بشکه نفت ندارد، اما ممکن است بخواهد از نوسان قیمت نفت سود بگیرد.

قراردادهای آتی می‌توانند صرفاً برای کسب سود معامله شوند، به شرط آن‌که معامله پیش از تاریخ سررسید بسته شود. بسیاری از قراردادهای آتی در سومین جمعه ماه سررسید می‌شوند، اما این زمان در هر قرارداد متفاوت است، بنابراین باید مشخصات دقیق هر قرارداد را قبل از معامله بررسی کرد.

برای نمونه، فرض کنید در ماه ژانویه هستیم و قراردادهای آوریل با قیمت ۵۵ دلار معامله می‌شوند. اگر معامله‌گری پیش‌بینی کند که قیمت نفت تا پیش از سررسید در ماه آوریل افزایش می‌یابد، می‌تواند این قرارداد را با قیمت ۵۵ دلار بخرد. این معامله به او اختیار کنترل ۱٬۰۰۰ بشکه نفت را می‌دهد. با این حال، لازم نیست که ۵۵٬۰۰۰ دلار (۵۵ دلار × ۱٬۰۰۰ بشکه) به‌طور کامل پرداخت کند. کارگزار فقط مبلغی به‌عنوان مارجین اولیه دریافت می‌کند که معمولاً چند هزار دلار برای هر قرارداد است.

سود یا زیان این موقعیت معاملاتی، همزمان با تغییر قیمت قرارداد آتی در حساب معامله‌گر نوسان می‌کند. اگر زیان از حد مشخصی بیشتر شود، کارگزار از معامله‌گر می‌خواهد که پول بیشتری واریز کند تا زیان را جبران کند؛ به این مبلغ «مارجین نگهداری» (maintenance margin) گفته می‌شود.

سود یا زیان نهایی معامله زمانی مشخص می‌شود که معامله بسته شود. در این مثال، اگر خریدار قرارداد را با قیمت ۶۰ دلار بفروشد، ۵٬۰۰۰ دلار سود می‌کند [(5−60) × ۱٬۰۰۰]. اما اگر قیمت به ۵۰ دلار برسد و معامله را در همان نقطه ببندد، ۵٬۰۰۰ دلار ضرر خواهد داشت.

چرا به آن «قرارداد آتی» گفته می‌شود؟
دلیل نام‌گذاری این قرارداد آن است که خریدار و فروشنده روی قیمتی امروز توافق می‌کنند برای دارایی یا اوراقی که قرار است در آینده تحویل داده شود.

آیا قرارداد آتی و سلف یکی هستند؟
این دو نوع قرارداد مشتقه عملکردی مشابه دارند، اما تفاوت اصلی این است که قراردادهای آتی در بورس معامله می‌شوند و شرایط قرارداد در آن‌ها استاندارد شده است. این بورس‌ها تحت نظارت شدید هستند و اطلاعات قیمت و مشخصات قرارداد را به‌صورت شفاف ارائه می‌دهند. در مقابل، قراردادهای سلف به‌صورت خارج از بورس (OTC) بین دو طرف مذاکره و با شرایطی دلخواه تنظیم می‌شوند.

اگر قرارداد آتی تا سررسید نگه داشته شود، چه می‌شود؟
اگر قرارداد پیش از تاریخ سررسید بسته نشود، فروشنده موظف است دارایی را تحویل دهد و خریدار باید آن را دریافت کند. در برخی قراردادها، این تسویه به‌صورت نقدی انجام می‌شود و معامله‌گر با توجه به تغییرات قیمت دارایی پایه در دوره نگهداری، مبلغی پرداخت یا دریافت می‌کند. اما در برخی موارد، تحویل فیزیکی الزامی است. در چنین شرایطی، سرمایه‌گذاری که در سررسید قرارداد را نگه داشته، مسئول دریافت کالا خواهد بود و باید هزینه‌های نگهداری، انبارداری و بیمه را نیز تقبل کند.

چه کسانی از قراردادهای آتی استفاده می‌کنند؟
سفته‌بازان از قراردادهای آتی برای شرط‌بندی روی قیمت آینده یک دارایی یا اوراق بهادار استفاده می‌کنند. پوشش‌دهندگان ریسک (hedgers) نیز برای کاهش عدم قطعیت‌های بازار بین امروز و زمان تحویل یا دریافت کالا، با استفاده از این قراردادها، قیمت را از پیش تثبیت می‌کنند. آربیتراژگران هم از قراردادهای آتی برای معامله در یک بازار یا میان بازارهای مرتبط استفاده می‌کنند تا از اختلاف‌های موقتی در قیمت‌ها سود بگیرند.

چگونه می‌توانم قرارداد آتی معامله کنم؟
بسته به کارگزار و وضعیت حساب شما نزد آن کارگزار، ممکن است واجد شرایط معامله قراردادهای آتی باشید. برای این کار نیاز به حساب مارجین دارید و باید تأییدیه لازم را بگیرید. معامله‌گران واجد شرایط در ایالات متحده اغلب می‌توانند در بورس‌هایی مثل بورس کالای شیکاگو (Chicago Mercantile Exchange یا CME)، بورس بین‌المللی ICE Futures U.S. و بورس آتی CBOE معامله کنند.

جمع‌بندی
قراردادهای آتی نقش مهمی در عملکرد روان بازار کالاها دارند. آن‌ها به خریداران و فروشندگان امکان می‌دهند که از پیش قیمت را تثبیت کنند و به کشاورزان، معدن‌کاران، تولیدکنندگان و سایر فعالان بازار کمک می‌کنند تا بدون نگرانی از نوسانات روزانه بازار فعالیت کنند. قیمت قراردادهای آتی تحت تأثیر عواملی مانند تغییر نرخ بهره و پرداخت سود تقسیمی قرار دارد.