ساختار سازمانی سیستمی است که چگونگی هدایت فعالیت‌های خاص برای دستیابی به اهداف یک سازمان را مشخص می‌کند. این ساختار همچنین تعیین می‌کند که اطلاعات چگونه بین سطوح مختلف در شرکت جریان می‌یابد. در یک ساختار متمرکز، تصمیم‌گیری از بالا به پایین جریان دارد. در یک ساختار غیرمتمرکز، قدرت تصمیم‌گیری بین سطوح مختلف سازمان توزیع می‌شود. داشتن یک ساختار سازمانی به شرکت‌ها کمک می‌کند تا کارآمد و متمرکز باقی بمانند.
نکات کلیدی
- ساختار سازمانی نقشهای از چگونگی منجر شدن وظایف خاص به نتایج موردنظر شرکت ارائه می‌دهد.
- ساختارهای سازمانی موفق، شغل هر کارمند و نحوه قرارگیری آن در سیستم کلی را تعریف می‌کنند.
- ساختار متمرکز دارای زنجیره فرماندهی مشخص است. ساختارهای غیرمتمرکز به تقریباً همه کارکنان درجه بالایی از استقلال شخصی می‌دهند.
- انواع ساختارهای سازمانی شامل ساختارهای وظیفه‌ای، بخشی، فلتارشی (Flatarchy) و ماتریسی هستند.
- رهبران ارشد باید عوامل مختلفی از جمله اهداف کسب‌وکار، صنعت و فرهنگ را قبل از تصمیم‌گیری در مورد بهترین نوع سازمان برای کسب‌وکار خود در نظر بگیرند.
شناخت ساختار سازمانی
کسب‌وکارهای با اندازه‌ها و اشکال مختلف به شدت از ساختارهای سازمانی استفاده می‌کنند. این ساختارها سلسله‌مراتب مشخصی را در یک سازمان تعریف می‌کنند. یک ساختار سازمانی موفق، شغل هر کارمند و نحوه قرارگیری آن در سیستم کلی را مشخص می‌کند و تعیین می‌کند که چه کسی چه کاری را انجام می‌دهد تا شرکت به اهداف خود برسد.
این ساختار به شرکت تصویری بصری از شکل سازمانی و چگونگی حرکت به سمت اهدافش ارائه می‌دهد. ساختارهای سازمانی معمولاً در قالب نمودار یا دیاگرامی مانند یک هرم نشان داده می‌شوند، جایی که قدرتمندترین اعضای سازمان در بالا قرار دارند و افرادی با کمترین قدرت در پایین.
عدم وجود یک ساختار رسمی می‌تواند برای برخی سازمان‌ها مشکل‌ساز باشد. کارکنان ممکن است در تشخیص اینکه به چه کسی باید گزارش دهند دچار مشکل شوند، که می‌تواند منجر به عدم اطمینان در مورد مسئولیت‌های افراد در سازمان شود.
وجود یک ساختار می‌تواند به بهبود کارایی و ارائه شفافیت برای همه در هر سطح کمک کند. یک ساختار سازمانی مؤثر باید باعث شود هر بخش در سازمان متمرکزتر و مولدتر شود.
ساختارهای سازمانی متمرکز در مقابل غیرمتمرکز
ساختار سازمانی می‌تواند متمرکز یا غیرمتمرکز باشد. سازمان‌ها به‌طور سنتی با رهبری متمرکز و زنجیره فرماندهی مشخص ساختاربندی شده‌اند. ارتش نمونه‌ای معروف از سازمانی با ساختار بسیار متمرکز است که دارای سلسله‌مراتب طولانی و مشخصی از مافوق‌ها و زیردستان است. در یک سیستم سازمانی متمرکز، مسئولیت‌های هر نقش بسیار مشخص است و نقشهای زیردست به‌طور پیش‌فرض به راهنمایی مافوق‌های خود وابسته هستند.
در یک ساختار سازمانی غیرمتمرکز، افراد بیشتری در تصمیم‌گیری نقش دارند. مدیران میانی و پایین‌تر و همچنین کارکنان عادی، در مورد آنچه رخ می‌دهد نظر دارند و می‌توانند در تصمیم‌گیری‌ها مشارکت کنند.
اخیراً شاهد افزایش سازمان‌های غیرمتمرکز بوده‌ایم. این رویکرد در میان بسیاری از استارتاپ‌های فناوری محبوب است و به‌عنوان عاملی برای حفظ سرعت، چابکی و انطباق‌پذیری آن‌ها با امکان تبادل ایده‌ها توسط همه دیده می‌شود.
شرکت جانسون اند جانسون (Johnson & Johnson) به دلیل ساختار غیرمتمرکز خود مشهور است. این شرکت بزرگ با واحدهای تجاری و برندهای متعدد که گاهی در صنایع بسیار متفاوت فعالیت می‌کنند، هر واحد به‌صورت مستقل عمل می‌کند. شرکت دیگری که به کارکنان خود درجه بالایی از استقلال شخصی می‌دهد، اسپاتیفای (Spotify) است.
نکته مهم: ساختارهای غیرمتمرکز در حال رایج شدن هستند و در میان استارتاپ‌های فناوری محبوبیت دارند.
با این حال، سلسله‌مراتب داخلی معمولاً در شرکت‌های غیرمتمرکز نیز وجود دارد، مانند مدیر ارشد عملیاتی که در سطح بالاتری نسبت به یک کارمند سطح ابتدایی عمل می‌کند. با این حال، تیم‌ها اختیار دارند تا تصمیمات خود را بگیرند و بدون نیاز به تأیید مداوم از بالا به بهترین نتیجه برسند.
انواع ساختارهای سازمانی
چهار نوع رایج از ساختارهای سازمانی معمولاً پیاده‌سازی می‌شوند:
- ساختار وظیفه‌ای (Functional Structure): این ساختار که به‌عنوان ساختار بوروکراتیک نیز شناخته می‌شود، رایج‌ترین نوع است. در این ساختار، شرکت بر اساس تخصص نیروی کار خود تقسیم‌بندی می‌شود. اکثر کسب‌وکارهای کوچک تا متوسط از این ساختار استفاده می‌کنند. تقسیم شرکت به بخش‌هایی مانند بازاریابی، فروش و عملیات، نمونه‌ای از ساختار سازمانی بوروکراتیک است.
- ساختار بخشی یا چندبخشی (Divisional or Multidivisional Structure): این نوع در میان شرکت‌های بزرگی که واحدهای تجاری متعددی دارند رایج است و به نام ساختار M-Form نیز شناخته می‌شود. شرکتی که از این روش استفاده می‌کند، تیم رهبری خود را بر اساس محصولات، پروژه‌ها یا شرکت‌های تابعه‌ای که اداره می‌کند، ساختاربندی می‌کند. جانسون اند جانسون نمونه خوبی از این ساختار است. این شرکت هزاران محصول و خطوط تجاری دارد و خود را به‌گونه‌ای ساختاربندی می‌کند که هر واحد تجاری مانند یک شرکت مستقل با رئیس خود عمل کند. بخش‌ها همچنین ممکن است به‌صورت جغرافیایی، علاوه بر تخصص، تعیین شوند، مانند بخش آمریکای شمالی و بخش اروپا.
- ساختار مبتنی بر تیم (Team-Based Structure): سازمان‌های مبتنی بر تیم به تیم‌های نزدیک و منسجم از کارکنان تقسیم می‌شوند که اهداف و عملکردهای خاصی را دنبال می‌کنند، مشابه ساختارهای بخشی یا وظیفه‌ای. با این حال، هر تیم یک واحد است که شامل رهبران و کارگران است.
- ساختار فلت یا فلتارشی (Flatarchy Structure): فلتارشی، که به‌عنوان ساختار افقی نیز شناخته می‌شود، در بسیاری از استارتاپ‌ها استفاده می‌شود. همان‌طور که از نامش پیداست، این ساختار سلسله‌مراتب و زنجیره فرماندهی را مسطح می‌کند و به کارکنان خود درجه بالایی از خودمختاری می‌دهد. شرکت‌هایی که از این نوع ساختار استفاده می‌کنند، سرعت اجرای بالایی دارند.
- ساختار ماتریسی (Matrix Structure): شرکت‌ها همچنین می‌توانند از ساختار ماتریسی استفاده کنند. این ساختار پیچیده‌ترین و کم‌استفاده‌ترین است. در این ساختار، کارکنان در برابر سرپرستان، بخش‌ها یا دپارتمان‌های مختلف پاسخگو هستند. به‌عنوان مثال، یک کارمند در یک شرکت ماتریسی ممکن است وظایفی در هر دو بخش فروش و خدمات مشتری داشته باشد.
- ساختار دایره‌ای (Circular Structure): ساختارهای دایره‌ای سلسله‌مراتبی هستند، اما به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که کارکنان و مدیران سطح بالا در مرکز سازمان قرار دارند و حلقه‌های متحدالمرکزی به سمت بیرون گسترش می‌یابند که شامل کارکنان و کارمندان سطح پایین‌تر هستند. این نوع سازمان‌دهی برای تشویق ارتباطات باز و همکاری بین رده‌ها طراحی شده است.
- ساختار شبکه‌ای (Network Structure): ساختار شبکه‌ای پیمانکاران و فروشندگان شخص ثالث را برای انجام برخی عملکردهای کلیدی سازمان‌دهی می‌کند. این ساختار شامل یک دفتر مرکزی نسبتاً کوچک با دفاتر ماهواره‌ای پراکنده جغرافیایی و عملکردهای کلیدی برون‌سپاری‌شده به شرکت‌ها و مشاوران دیگر است.
مزایای ساختارهای سازمانی
ایجاد یک ساختار سازمانی می‌تواند برای یک شرکت بسیار مفید باشد. این ساختار نه‌تنها سلسله‌مراتب شرکت را تعریف می‌کند، بلکه به شرکت اجازه می‌دهد ساختار پرداخت برای کارکنان خود را مشخص کند. با ایجاد ساختار سازمانی، شرکت می‌تواند درجات و دامنه‌های حقوق برای هر موقعیت را تعیین کند.
این ساختار همچنین عملیات را کارآمدتر و مؤثرتر می‌کند. با جداسازی کارکنان و عملکردها به بخش‌های جداگانه، شرکت می‌تواند عملیات مختلف را به‌صورت همزمان و بدون مشکل انجام دهد.
یک ساختار سازمانی شفاف همچنین به کارکنان اطلاع می‌دهد که چگونه بهترین عملکرد را در شغل خود داشته باشند. در یک سازمان سلسله‌مراتبی، کارکنان باید برای جلب نظر یا کسب تأیید از افرادی با قدرت تصمیم‌گیری بیشتر تلاش کنند.
در یک سازمان غیرمتمرکز، کارکنان باید ابتکار بیشتری به خرج دهند و راه‌حل‌های خلاقانه‌ای برای مشکلات ارائه کنند. این همچنین می‌تواند به تعیین انتظارات برای نحوه پیگیری رشد کارکنان در شرکت کمک کند و مجموعه خاصی از مهارت‌ها را برجسته کند. این می‌تواند به کارکنان بالقوه کمک کند تا ارزیابی کنند که آیا چنین شرکتی با علایق و سبک‌های کاری آن‌ها سازگار است یا خیر.
انواع ساختارهای سازمانی کدامند؟
ساختارهای سازمانی اشکال مختلفی دارند. مثال‌ها شامل ساختارهای وظیفه‌ای، چندبخشی، فلت، ماتریسی، دایره‌ای، مبتنی بر تیم و شبکه‌ای هستند.
عناصر کلیدی یک ساختار سازمانی چیست؟
عناصر کلیدی یک ساختار سازمانی شامل چگونگی هدایت فعالیت‌های خاص برای دستیابی به اهداف سازمان است. این شامل قوانین، نقش‌ها، مسئولیت‌ها و نحوه جریان اطلاعات بین سطوح مختلف در شرکت می‌شود.
مثال ساختار سازمانی چیست؟
ساختار غیرمتمرکز یک مثال از ساختار سازمانی است. این ساختار به افراد و تیم‌ها درجات بالایی از خودمختاری می‌دهد بدون نیاز به تأیید منظم تصمیمات تجاری توسط یک تیم مرکزی. اسپاتیفای با «تیم‌های کوچک»، «قبیله‌ها» و «انجمن‌ها» و گوگل با شرکت‌های مستقل خود به‌صورت غیرمتمرکز اداره می‌شوند.
نمودار ساختار سازمانی چیست؟
ساختارهای سازمانی معمولاً در قالب نوعی نمودار یا دیاگرام نشان داده می‌شوند. یک هرم می‌تواند در یک ساختار متمرکز استفاده شود، جایی که قدرتمندترین اعضای سازمان در بالا قرار دارند و کم‌قدرت‌ترین‌ها در پایین.
بهترین ساختار سازمانی چیست؟
هیچ ساختار سازمانی بهترین وجود ندارد. این بستگی به ماهیت شرکت و صنعتی که در آن فعالیت می‌کند دارد.
نتیجه‌گیری
رشته‌های کاملی از مطالعات بر اساس بهینه‌سازی و بهترین ساختاربندی سازمان‌ها برای حداکثر اثربخشی و بهره‌وری وجود دارد. رهبران ارشد باید عوامل مختلفی را قبل از تصمیم‌گیری در مورد بهترین نوع سازمان برای کسب‌وکار خود در نظر بگیرند، از جمله اهداف کسب‌وکار، صنعت و فرهنگ. ساختارهای سازمانی، چه متمرکز و چه غیرمتمرکز، نقش مهمی در تعریف سلسله‌مراتب، بهبود کارایی و ارائه شفافیت برای کارکنان ایفا می‌کنند، که در نهایت به دستیابی به اهداف شرکت کمک می‌کند.
نظرات کاربران