جهان سوم چیست؟
از نظر تاریخی، «جهان سوم» به کشورهای کمتر توسعه‌یافته اقتصادی اشاره داشت که در جنگ سرد با ابرقدرت‌های جهانی هم‌راستا نبودند. این طبقه‌بندی، که اکنون منسوخ و توهین‌آمیز تلقی می‌شود، کشورها را بر اساس وضعیت اقتصادی به دسته‌های جهان اول، دوم، سوم و چهارم تقسیم می‌کرد. امروزه، اصطلاحاتی مانند «در حال توسعه»، «کمتر توسعه‌یافته» یا «کشورهای با درآمد کم و متوسط (LMIC)» برای توصیف دقیق‌تر شرایط اقتصادی این کشورها ترجیح داده می‌شوند.
نکات کلیدی
- اصطلاح «جهان سوم» منسوخ و توهین‌آمیز تلقی می‌شود و جای خود را به اصطلاحاتی مانند «در حال توسعه» یا «کم‌درآمد» داده است.
- آلفرد سووی، اصطلاح «جهان سوم» را برای توصیف کشورهایی که در جنگ سرد با جهان اول (سرمایه‌داری) یا جهان دوم (کمونیستی) هم‌راستا نبودند، ابداع کرد.
- امروزه، کشورها بیشتر به‌عنوان توسعه‌یافته، در حال ظهور یا بازارهای مرزی بر اساس ویژگی‌های اقتصادی‌شان طبقه‌بندی می‌شوند.
- سازمان تجارت جهانی و دیگر نهادهای بین‌المللی چارچوب‌هایی برای درک و طبقه‌بندی کشورها بر اساس سطح توسعه و درآمد ارائه می‌دهند.
ویژگی‌های کشورهای در حال توسعه
طبقه‌بندی کشورها به جهان اول، دوم، سوم و چهارم مفهومی بود که اندکی پس از پایان جنگ جهانی دوم در سال ۱۳۲۴ (۱۹۴۵) ایجاد شد و تا فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۳۷۰ (۱۹۹۱) استفاده می‌شد.
کشورها اغلب بر اساس وضعیت اقتصادی و معیارهای کلیدی اقتصادی مانند تولید ناخالص داخلی (GDP)، رشد GDP، GDP سرانه، رشد اشتغال و نرخ بیکاری مشخص می‌شوند. در کشورهای در حال توسعه، نرخ تولید پایین و ویژگی‌های بازار کار ضعیف معمولاً با سطوح پایین آموزش، زیرساخت‌های ضعیف، کمبود بهداشت، دسترسی محدود به مراقبت‌های بهداشتی و هزینه‌های پایین زندگی همراه است.
کشورهای در حال توسعه از صندوق بین‌المللی پول (IMF) و بانک جهانی توجه دریافت می‌کنند که کمک‌های بلاعوض و وام‌هایی برای بهبود زیرساخت‌ها و اقتصاد آن‌ها ارائه می‌دهند. هر دو سازمان به این کشورها به‌عنوان کشورهای با درآمد پایین یا متوسط-پایین اشاره می‌کنند.
کشورهای در حال توسعه یا LMICها به دلیل ریسک بالا و بازده احتمالی بالا، برای سرمایه‌گذارانی که به دنبال فرصت‌های رشد هستند، جذابیت دارند. اگرچه این کشورها اغلب از نظر اقتصادی عملکرد ضعیفی دارند، نوآوری و پیشرفت‌های صنعتی می‌توانند بهبودهای سریعی را به دنبال داشته باشند.
تکامل طبقه‌بندی‌های اقتصادی جهانی
اصطلاحات جهان اول و جهان سوم در دوران جنگ سرد پدید آمدند. کشورهای جهان اول، صنعتی‌شده و هم‌راستا با ناتو و دیدگاه‌های سرمایه‌داری بودند.
کشورهای جهان دوم دارای سیستم‌های کمونیستی بودند و اکثر آن‌ها با اتحاد جماهیر شوروی متحد بودند. این کشورها شامل کشورهای اقماری شوروی در اروپای شرقی و برخی کشورهای آسیایی بودند.
کشورهای جهان سوم به کشورهای آسیایی و آفریقایی اشاره داشتند که با ایالات متحده یا اتحاد جماهیر شوروی هم‌راستا نبودند.
اکنون، تا حدی به دلیل فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، تعریف جهان سوم منسوخ شده و ممکن است توهین‌آمیز تلقی شود.
آلفرد سووی این اصطلاح را ابداع کرد
آلفرد سووی، جمعیت‌شناس، انسان‌شناس و مورخ فرانسوی، به ابداع اصطلاح جهان سوم در دوران جنگ سرد اعتبار دارد. سووی گروهی از کشورها، که بسیاری از آن‌ها مستعمرات سابق بودند، را مشاهده کرد که دیدگاه‌های ایدئولوژیک سرمایه‌داری غربی یا سوسیالیسم شوروی را به اشتراک نمی‌گذاشتند.
سووی در مقاله‌ای در سال ۱۳۳۱ (۱۹۵۲) برای نشریه L'Observateur نوشت: «سه جهان، یک سیاره».
سلسله‌مراتب اقتصادی جهانی
امروزه، اکثر کشورها به‌عنوان توسعه‌یافته، در حال ظهور یا مرزی طبقه‌بندی می‌شوند. بخش‌بندی‌های قدیمی جهان عمدتاً در این دسته‌ها جای می‌گیرند.
کشورهای توسعه‌یافته صنعتی‌ترین هستند و قوی‌ترین ویژگی‌های اقتصادی را دارند. کشورهای بازار در حال ظهور پیشرفت‌های قابل‌توجهی در زمینه‌های مختلف رشد اقتصادی نشان می‌دهند، هرچند معیارهایشان به اندازه کشورهای توسعه‌یافته پایدار نیست. بازارهای مرزی اغلب به طبقه‌بندی قدیمی جهان سوم شباهت دارند و پایین‌ترین شاخص‌های اقتصادی را نشان می‌دهند.
کشورهای در دسته بازارهای مرزی
شاخص بازارهای مرزی MSCI می‌تواند به‌عنوان فهرستی از کشورهای در حال توسعه عمل کند. این شاخص شامل کشورهای زیر است:
- کرواسی
- استونی
- ایسلند
- لیتوانی
- قزاقستان
- رومانی
- صربستان
- اسلوونی
- کنیا
- موریس
- مراکش
- تونس
- لتونی
- اتحادیه اقتصادی و پولی غرب آفریقا (WAEMU)
- بحرین
- اردن
- عمان
- بنگلادش
- پاکستان
- سریلانکا
- ویتنام
طبقه‌بندی‌های جایگزین برای اقتصادهای در حال توسعه
سازمان تجارت جهانی سیستم طبقه‌بندی دیگری ارائه می‌دهد که کشورها را به در حال توسعه و کمتر توسعه‌یافته تقسیم می‌کند. بدون معیارهای ثابت، کشورها خود را نامزد می‌کنند، اما سایر کشورها می‌توانند وضعیت آن‌ها را به چالش بکشند.
هر طبقه‌بندی WTO فرصت‌هایی برای کشورها فراهم می‌کند. پروژه‌های آن‌ها به منظور تقویت تجارت و بهبود زیرساخت‌ها طراحی شده‌اند.
فهرست کشورهای کمتر توسعه‌یافته (LDCs)
شاخص توسعه انسانی (HDI)، به‌عنوان شاخه‌ای از سازمان ملل، معیار دیگری برای وضعیت اقتصادی است که برای ارزیابی سطوح توسعه اجتماعی و اقتصادی کشورها توسعه یافته است. HDI کشورها را بر اساس آموزش، امید به زندگی و درآمد ملی سرانه اندازه‌گیری و رتبه‌بندی می‌کند.
سازمان بهداشت جهانی و سازمان ملل از اصطلاح کشورهای کمتر توسعه‌یافته (LDC) برای توصیف مجموعه‌ای از ۴۴ کشور با شاخص‌های توسعه اقتصادی-اجتماعی پایین استفاده می‌کنند. این فهرست هر چند سال یک‌بار بازنگری می‌شود.
شاخص‌ها ترکیبی از درآمد ملی ناخالص، دارایی‌های انسانی (تغذیه، امید به زندگی، آموزش متوسطه، سواد بزرگسالان) و آسیب‌پذیری اقتصادی (اندازه جمعیت، دوری جغرافیایی، تمرکز صادرات کالاها، کشاورزی، صادرات و آمادگی برای بلایای طبیعی) هستند.
- افغانستان
- آنگولا
- بنگلادش
- بنین
- بورکینافاسو
- بوروندی
- کامبوج
- جمهوری آفریقای مرکزی
- چاد
- کومور
- جمهوری دموکراتیک کنگو
- جیبوتی
- اریتره
- اتیوپی
- گامبیا
- گینه
- گینه‌بیسائو
- هائیتی
- کیریباتی
- جمهوری دموکراتیک خلق لائو
- لسوتو
- لیبریا
- ماداگاسکار
- مالاوی
- مالی
- موریتانی
- موزامبیک
- میانمار
- نپال
- نیجر
- رواندا
- سنگال
- سیرالئون
- جزایر سلیمان
- سومالی
- سودان جنوبی
- سودان
- تیمور شرقی
- توگو
- تووالو
- اوگاندا
- جمهوری متحد تانزانیا
- یمن
- زامبیا
جهان سوم چیست؟
اصطلاح جهان سوم برای توصیف کشورهایی استفاده می‌شد که خارج از روابط اقتصادی و سیاسی کشورهای صنعتی‌شده جهانی قرار داشتند. بسیاری از این کشورها مستعمرات سابق اروپایی بودند.
امروزه اصطلاح جهان سوم توهین‌آمیز تلقی می‌شود. یک کشور ممکن است اکنون به‌عنوان در حال توسعه یا مرزی در نظر گرفته شود. یک کشور در حال توسعه در تلاش برای بهبود زیرساخت‌ها، سیستم آموزشی، سیستم بهداشتی و روابط تجاری است که برای بهبود استانداردهای زندگی ضروری هستند. یک کشور مرزی ممکن است تازه این فرآیند را آغاز کرده باشد.
سازمان ملل برخی کشورها را به‌عنوان «کمتر توسعه‌یافته»، که پیش‌تر به‌عنوان جهان چهارم شناخته می‌شدند، برچسب‌گذاری می‌کند. این کشورها از سیستم‌های اقتصادی، فناوری و سیاسی جهانی جدا باقی می‌مانند.
جهان اول چیست؟
اصطلاح جهان اول به‌طور جمعی به کشورهای بسیار صنعتی‌شده با اقتصادهای سرمایه‌داری اشاره دارد. اگرچه این اصطلاح تا حد زیادی منسوخ شده است، فهرست کشورهای جهان اول امروزه شامل ژاپن، کشورهای آمریکای شمالی و اروپای غربی می‌شود و ممکن است به‌طور استدلالی شامل برخی کشورهای اروپای شرقی، آمریکای جنوبی و آسیایی نیز باشد.
کشور مرزی چیست؟
اصطلاح کشور مرزی عمدتاً توسط متخصصان سرمایه‌گذاری بین‌المللی استفاده می‌شود. این اصطلاح کشوری را توصیف می‌کند که به نظر می‌رسد برای توسعه اقتصادی سریع آماده است. سرمایه‌گذاری در این کشورها به‌عنوان فرصتی با پاداش‌های بالقوه بالا و ریسک قابل‌توجه تلقی می‌شود.
نتیجه‌گیری
اصطلاح «جهان سوم» یادگاری منسوخ و توهین‌آمیز از دوران جنگ سرد است که ابتدا برای توصیف کشورهایی استفاده می‌شد که با جهان اول سرمایه‌داری یا جهان دوم کمونیستی هم‌راستا نبودند. امروزه، اصطلاحات مناسب‌تری مانند «در حال توسعه»، «کم‌درآمد» و «مرزی» وضعیت و چشم‌انداز رشد این کشورها را بهتر نشان می‌دهند. درک این طبقه‌بندی‌ها به سرمایه‌گذاران کمک می‌کند تا فرصت‌ها و چالش‌های اقتصادی در کشورهای با درآمد کم و متوسط را هدایت کنند. شناخت این تکامل به خوانندگان امکان می‌دهد تا با احترام و زمینه‌ای آگاهانه به این موضوع نزدیک شوند و ماهیت پویای توسعه اقتصادی جهانی را به رسمیت بشناسند.
نظرات کاربران