اختیار سهام چیست؟

اختیار سهام (که به آن اختیار خرید و فروش سهام یا Equity Option نیز گفته می‌شود)، به سرمایه‌گذار این حق را می‌دهد اما الزام‌آور نیست که یک سهم را با قیمت و تاریخ توافق‌شده خرید یا فروش کند.

اختیار سهام (یا Equity Option) به سرمایه‌گذار حق می‌دهد اما الزام‌آور نیست که یک سهم را با قیمت و تاریخ توافق‌شده خرید یا فروش کند. دو نوع اختیار وجود دارد:

• Put، که شرط‌بندی روی کاهش قیمت سهم است، و
• Call، که شرط‌بندی روی افزایش قیمت سهم است.

چون دارایی پایه آن سهام یا شاخص سهام است، اختیار سهام نوعی مشتقه سهام به شمار می‌رود و ممکن است به آن Equity Option نیز گفته شود.

اختیار سهام کارکنان (Employee Stock Options – ESOs) نوعی جبران سهام است که توسط شرکت‌ها به برخی کارکنان یا مدیران داده می‌شود و در واقع شبیه اختیار خرید (Call Option) است. این نوع با اختیارهای سهام فهرست‌شده که در بازار معامله می‌شوند متفاوت است، زیرا محدود به شرکت صادرکننده برای کارکنان خودش است.

نکات کلیدی

• اختیار سهام حق خرید یا فروش یک سهم با قیمت مشخص قبل از تاریخ انقضا را می‌دهد، اما الزام‌آور نیست.
• دو نوع اصلی اختیار سهام وجود دارد: Call که پیش‌بینی افزایش قیمت سهم است و Put که پیش‌بینی کاهش قیمت سهم است.
• اختیار سهام می‌تواند در بورس‌ها معامله شود و اغلب برای پوشش ریسک یا اهداف سفته‌بازی استفاده می‌شود و امکان اهرم مالی را فراهم می‌کند.
• اختیار سهام کارکنان، نوعی جبران سهام است که به کارکنان اجازه می‌دهد پس از دوره‌ی vesting، سهام شرکت را به قیمت مشخص خریداری کنند.
• قراردادهای اختیار می‌توانند از نظر سبک، تاریخ انقضا، قیمت اعمال و پرمیوم متفاوت باشند که بر ارزش و کاربرد آن‌ها در استراتژی‌های معاملاتی تأثیر می‌گذارد.

چگونگی عملکرد اختیارهای سهام

اختیارها نوعی ابزار مالی هستند که به آن‌ها مشتقه گفته می‌شود. این بدان معناست که ارزش آن‌ها بر اساس ارزش یک دارایی پایه تعیین می‌شود. در مورد اختیارهای سهام، این دارایی پایه سهام یک شرکت است. نه همه سهام‌ها دارای زنجیره اختیار (Option Chain) هستند.

اختیار یک قرارداد بین دو طرف است که به آن‌ها اجازه می‌دهد یک سهم را در آینده با قیمت مشخص خرید یا فروش کنند. این قیمت به آن قیمت اعمال (Strike Price) گفته می‌شود.

اختیارهای سهام به دو شکل پایه وجود دارند:

• Call Option: به دارنده حق، اما نه الزام، برای خرید دارایی با قیمت مشخص در یک بازه زمانی معین می‌دهد.
• Put Option: به دارنده حق، اما نه الزام، برای فروش دارایی با قیمت مشخص در یک بازه زمانی معین می‌دهد.

به عنوان مثال، اگر سهام XYZ با قیمت ۱۰۰ دلار معامله شود، یک Call با قیمت اعمال ۱۲۰ دلار فقط در صورتی ارزش اجرای قرارداد دارد که قیمت بازار بالای ۱۲۰ دلار رود. یا یک Put با قیمت اعمال ۸۰ دلار فقط در صورتی ارزشمند است که قیمت بازار زیر ۸۰ دلار برود. در این حالت، هر دو اختیار In The Money (ITM) محسوب می‌شوند، یعنی ارزش ذاتی دارند (تفاوت بین قیمت اعمال و قیمت بازار). در غیر این صورت، Out of The Money (OTM) هستند و ارزش آن‌ها از ارزش زمانی (Time Value) نشأت می‌گیرد.

اختیارهای سهام از اوراق بهادار سهام مانند سهام و صندوق‌های قابل معامله در بورس (ETF) مشتق شده‌اند. سرمایه‌گذاران و معامله‌گران می‌توانند از اختیارهای سهام برای اتخاذ موقعیت بلند یا کوتاه روی یک سهم بدون خرید یا فروش مستقیم سهم استفاده کنند. این مزیت به آن‌ها امکان اهرم بیشتر می‌دهد، زیرا سرمایه مورد نیاز کمتر از موقعیت بلند یا کوتاه مشابه است و می‌توانند از تغییرات قیمت سهام سود بیشتری کسب کنند.

نکته مهم:

اجرای اختیار به معنای استفاده از حق دارنده اختیار برای تبدیل قرارداد به سهام با قیمت اعمال است.

پارامترهای کلیدی اختیار سهام

سبک آمریکایی در مقابل اروپایی
دو سبک اختیار وجود دارد:

• آمریکایی: امکان اجرای اختیار در هر زمان قبل از تاریخ انقضا

• اروپایی: فقط امکان اجرای اختیار در تاریخ انقضا

تاریخ انقضا
اختیارها دوره مشخصی دارند که به آن تاریخ انقضا گفته می‌شود. تاریخ‌های انقضای طولانی‌تر به معنی ارزش زمانی بیشتر است، زیرا شانس سودآوری اختیار افزایش می‌یابد. تاریخ‌های انقضا بر اساس چرخه اختیار مشخص می‌شوند و معمولاً از روزانه یا هفتگی تا ماهانه و یک سال یا بیشتر متغیر هستند.

قیمت اعمال (Strike Price)
قیمت اعمال تعیین می‌کند که آیا اختیار باید اجرا شود یا نه. این قیمتی است که معامله‌گر انتظار دارد سهم تا تاریخ انقضا بالاتر یا پایین‌تر از آن باشد.

مثال: اگر معامله‌گری پیش‌بینی کند سهام IBM در آینده افزایش می‌یابد، ممکن است Call با ماه و قیمت اعمال مشخص خریداری کند. مثلاً خرید یک Call ژانویه با قیمت اعمال ۱۵۰ دلار اگر انتظار افزایش قیمت سهم بالای ۱۵۰ دلار باشد.

اندازه قرارداد
هر قرارداد نشان‌دهنده تعداد مشخصی از سهام پایه است. یک قرارداد برابر با ۱۰۰ سهم است.

ادامه مثال: اگر معامله‌گر پنج قرارداد Call ژانویه با قیمت ۱۵۰ دلار خریداری کند، در صورت افزایش قیمت سهم بالای ۱۵۰ دلار، می‌تواند ۵۰۰ سهم را به این قیمت خریداری کند. در غیر این صورت، قراردادها بی‌ارزش شده و معامله‌گر کل مبلغ پرداخت‌شده (پرمیوم) را از دست می‌دهد.

پرمیوم (Premium)
پرمیوم قیمت خرید اختیار است و با ضرب قیمت قرارداد در تعداد قراردادها و سپس ضرب در ۱۰۰ محاسبه می‌شود.

مثال: اگر پنج قرارداد Call ژانویه IBM $150 با قیمت هر قرارداد ۱ دلار خریداری شود، کل مبلغ ۵۰۰ دلار خواهد بود.

نکته مهم:

نوسان دارایی پایه نقش کلیدی در تعیین قیمت اختیار دارد؛ هرچه نوسان بیشتر باشد، پرمیوم مورد نیاز برای تمام اختیارها بیشتر خواهد بود.

استراتژی‌های معاملاتی اختیارهای سهام

اختیارهای سهام در بورس‌هایی مانند CBOE، PHLX و ISE معامله می‌شوند.

اختیارها بسته به استراتژی معامله‌گر می‌توانند خرید یا فروش شوند.

• اگر معامله‌گر پیش‌بینی افزایش سهام IBM را داشته باشد، می‌تواند Call خریداری کند یا Put بفروشد.

• فروشنده Put پرمیوم دریافت می‌کند. اگر سهم بالای قیمت اعمال باشد، قرارداد بی‌ارزش شده و فروشنده پرمیوم را نگه می‌دارد. اگر سهم زیر قیمت اعمال بسته شود، فروشنده باید سهام پایه را خریداری کند و متحمل ضرر شود.

یک تکنیک رایج دیگر Option Spread است که ترکیبی از موقعیت‌های خرید و فروش با قیمت‌های اعمال و تاریخ‌های انقضا متفاوت است و هدف آن کسب سود از پرمیوم‌ها با حداقل ریسک است.

مثال واقعی از اختیارهای سهام

• معامله‌گر معتقد است سهام NVIDIA (NVDA) به بالای ۱۷۰ دلار خواهد رسید. ۱۰ قرارداد Call ژانویه $170 با قیمت هر قرارداد $16.10 خریداری می‌کند. کل هزینه $16,100 خواهد بود. برای سودآوری، قیمت سهم باید بالای $186.10 باشد. اگر سهام به بالای ۱۷۰ دلار نرسد، قراردادها بی‌ارزش شده و معامله‌گر پرمیوم را از دست می‌دهد.

• اگر پیش‌بینی کاهش سهام باشد، ۱۰ قرارداد Put ژانویه $120 با قیمت $11.70 خریداری می‌کند. هزینه کل $11,700 است. برای سودآوری، قیمت سهم باید زیر $108.30 باشد. در غیر این صورت، قراردادها بی‌ارزش شده و پرمیوم از دست می‌رود.

اختیارهای سهام کارکنان (ESOs)
شرکت‌ها گاهی اختیار خرید را به کارکنان به عنوان جبران سهام ارائه می‌دهند. ESOs به کارکنان حق خرید سهام شرکت با قیمت مشخص برای دوره زمانی محدود می‌دهد. معمولاً دارای برنامه Vesting هستند. اگر قیمت بازار پس از پایان Vesting افزایش یابد، کارکنان می‌توانند با اجرای اختیار سود زیادی کسب کنند.

مثال: شروع کار در یک استارتاپ، ۱۲,۰۰۰ سهم اختیار داده می‌شود که طی چهار سال و به صورت Vesting آزاد می‌شوند. اکثر ESOs دارای Cliff هستند، یعنی باید مدتی در شرکت کار کنید تا حق اجرای اختیارها را داشته باشید.

نکته مهم:

اختیارها تاریخ انقضا دارند، یعنی آخرین روز برای اجرای آن‌ها. ESOs عمومی نیستند و توسط شرکت به کارکنان داده می‌شوند.

محاسبه ارزش اختیار سهام

• اگر شرکت عمومی باشد، ارزش اختیار بر اساس قیمت جاری سهام تعیین می‌شود. تفاوت بین قیمت بازار و قیمت اختیار ارزش اختیار است.
• اگر شرکت خصوصی باشد، ارزش بر اساس ارزیابی داخلی و تعداد سهام موجود محاسبه می‌شود.
• ارزش اختیار به تعداد سهام و ارزش سهام نیز وابسته است.

اجرای اختیار سهام

اجرای اختیار به معنای خرید (Call) یا فروش (Put) سهام پایه با قیمت اعمال است. کارکنان فقط پس از Vesting می‌توانند ESOs را اجرا کنند.

• Exercise-and-sell: خرید و فروش فوری از طریق کارگزاری.
• Exercise-and-sell-to-cover: خرید و فروش به میزان لازم برای پوشش هزینه‌ها و نگهداری باقی مانده سهام.

مالیات اختیارهای سهام

اختیارهای قانونی (Statutory Options)

• از طریق Employee Stock Purchase Plan یا Incentive Stock Option (ISO) داده می‌شوند.
• مالیات معمولاً هنگام اجرای اختیار پرداخت می‌شود، بر اساس تفاوت قیمت بازار و قیمت پرداخت‌شده.
• مالیات بر سود سرمایه هنگام فروش نیز اعمال می‌شود (کوتاه‌مدت یا بلندمدت بسته به مدت نگهداری).

اختیارهای غیرقانونی (Non-statutory Options)

• ممکن است هنگام دریافت اختیار مالیات تعلق گیرد.
• ارزش بازار تعیین‌کننده درآمد مشمول مالیات است.
• مالیات معمولاً به عنوان سود یا زیان سرمایه محاسبه می‌شود.

انواع طرح‌های اختیار سهام

• Fixed Value Plan: گزینه‌ای با ارزش ثابت سالانه
• Fixed Number Plan: تعداد ثابت اختیار سالانه
• Megagrant Plan: یک بار اعطای بزرگ اختیار
• هر مدل مزایا و معایب خاص خود را دارد، از جمله ریسک، انگیزه کارکنان و تطابق با عملکرد شرکت.

چرا اختیار خرید می‌کنیم؟

اختیار سهام به سرمایه‌گذار اجازه می‌دهد روی افزایش یا کاهش قیمت سهم تا تاریخ مشخص شرط‌بندی کند. شرکت‌ها از آن برای پوشش ریسک یا سفته‌بازی استفاده می‌کنند.

دو نوع اصلی اختیار سهام:

• Call Option: شرط‌بندی روی افزایش قیمت سهم

• Put Option: شرط‌بندی روی کاهش قیمت سهم
  هر قرارداد برابر با ۱۰۰ سهم است.

چگونگی عملکرد اختیار سهام:

مثال: سهم A قیمت $10 دارد. سرمایه‌گذار Call با Strike $50 می‌خرد. اگر سهم به $70 برسد، Call ارزش $20 دارد. در Put، سرمایه‌گذار از کاهش قیمت سود می‌برد.

اجرای اختیار سهام

اجرای اختیار به معنای خرید یا فروش سهم پایه با قیمت اعمال است. اختیار اجرا شده حذف می‌شود و دارایی پایه منتقل می‌شود.

جمع‌بندی

اختیارهای سهام ابزارهای مالی انعطاف‌پذیر هستند که به سرمایه‌گذاران امکان خرید یا فروش سهام با قیمت مشخص قبل از انقضا را می‌دهند. هر قرارداد معمولاً ۱۰۰ سهم است و در بورس‌های اصلی معامله می‌شود. آگاهی از قیمت‌گذاری، نقش نوسان و ESOs به کارکنان و سرمایه‌گذاران کمک می‌کند تصمیمات مالی استراتژیک بگیرند.