از ریگان تا ترامپ؛ بازگشت نبرد قدیمی آمریکا و چین بر سر تایوان

به گزارش شبکه اطلاع‌رسانی طلا و ارز ماجرای امروز تایوان از یک چانه‌زنی قدیمی در اوج جنگ سرد آغاز شد؛ زمانی که چینِ تازه واردشده به روابط رسمی با آمریکا، از واشنگتن خواست فروش سلاح به تایوان را متوقف کند. پکن در آن مقطع می‌دانست که تا وقتی آمریکا به تجهیز این جزیره ادامه دهد، ادعای «وحدت دوباره چین» عملاً با مانع روبه‌رو خواهد بود. در دولت رونالد ریگان حتی برخی مقام‌های آمریکایی معتقد بودند باید برای حفظ روابط با پکن، به‌تدریج از حمایت نظامی تایوان عقب نشست. اما ریگان در نهایت راه متفاوتی را انتخاب کرد؛ توافقی مبهم با چین امضا شد که وعده کاهش تدریجی فروش سلاح را می‌داد، اما هم‌زمان واشنگتن به‌صورت محرمانه به تایپه اطمینان داد حمایت امنیتی آمریکا ادامه خواهد داشت.

همین ابهام حساب‌شده طی چهار دهه بعد به ستون اصلی ثبات در تنگه تایوان تبدیل شد؛ نه چین مطمئن بود آمریکا در صورت حمله کنار می‌کشد و نه تایوان تصور می‌کرد واشنگتن چک سفید برای اعلام استقلال به آن داده است. نتیجه این سیاست، نوعی بازدارندگی دوگانه بود که اجازه داد یکی از خطرناک‌ترین نقاط جهان، بدون ورود به جنگ مستقیم مدیریت شود.

اکنون اما همان پرونده دوباره روی میز قرار گرفته؛ با این تفاوت که این بار شرایط جهانی کاملاً تغییر کرده است. چین به دومین قدرت اقتصادی دنیا تبدیل شده، رقابت واشنگتن و پکن وارد مرحله‌ای آشکار شده و دونالد ترامپ نیز برخلاف روسای‌جمهور سنتی آمریکا، سیاست خارجی را بیشتر از زاویه «معامله» نگاه می‌کند تا حفظ معماری قدیمی اتحادها. به همین دلیل، مقام‌های چینی در آستانه دور تازه گفت‌وگوها تلاش می‌کنند بار دیگر موضوع تایوان را به مهم‌ترین محور مذاکرات با آمریکا تبدیل کنند؛ نه فقط برای محدود کردن فروش سلاح، بلکه برای گرفتن امتیازهای سیاسی و حتی تغییر ادبیات رسمی واشنگتن درباره آینده این جزیره.

همین مسئله اکنون نگرانی اصلی در تایپه و حتی بخشی از ساختار امنیتی آمریکاست؛ اینکه آیا ترامپ حاضر می‌شود در قالب یک توافق گسترده‌تر با شی جین‌پینگ، از خطوط قرمزی عبور کند که دولت‌های قبلی آمریکا طی دهه‌ها حفظ کرده بودند؟

فرسایش بازدارندگی آمریکا؛ فرصتی که پکن در خاورمیانه پیدا کرد

اما فشار تازه چین فقط محصول جاه‌طلبی سیاسی پکن نیست؛ بلکه از تغییری مهم در موازنه قدرت جهانی هم تغذیه می‌کند. جنگ‌های پی‌درپی در خاورمیانه، بخشی از ظرفیت نظامی آمریکا را از آسیا دور کرده و همین موضوع در پکن به‌عنوان نشانه‌ای از فرسایش توان بازدارندگی واشنگتن دیده می‌شود. طی ماه‌های اخیر آمریکا ناوهای هواپیمابر، تجهیزات پدافندی، واحدهای تفنگداران دریایی و حجم قابل‌توجهی از ذخایر موشکی خود را به منطقه خلیج فارس منتقل کرده؛ انتقالی که به گفته بسیاری از تحلیلگران، فقط یک جابه‌جایی موقت نیست و می‌تواند برای سال‌ها بر آمادگی عملیاتی ارتش آمریکا در آسیا اثر بگذارد.

هم‌زمان، انبار تسلیحاتی آمریکا و متحدانش نیز تحت فشار قرار گرفته است. موشک‌های رهگیر پاتریوت، سامانه‌های دفاعی و مهماتی که تایوان نیز برای مقابله با چین به آن‌ها وابسته است، حالا با سرعت بیشتری مصرف می‌شوند. پیش از این نیز تایوان با صفی طولانی برای دریافت تسلیحات خریداری‌شده از آمریکا مواجه بود؛ صفی که ارزش آن به ده‌ها میلیارد دلار می‌رسد. اکنون این نگرانی در تایپه وجود دارد که بحران‌های جدید جهانی، تحویل این تجهیزات را بیش از گذشته به تعویق بیندازد.

در ظاهر، مقام‌های آمریکایی و تایوانی همچنان بر استحکام روابط دو طرف تأکید می‌کنند و می‌گویند روند ارسال تسلیحات ادامه دارد. حتی برخی بر این باورند که احتمال حمله چین در کوتاه‌مدت کاهش یافته؛ به‌ویژه پس از پاکسازی‌های گسترده شی جین‌پینگ در فرماندهی ارتش چین که نشانه‌ای از نارضایتی او از وضعیت آمادگی نیروهای نظامی تلقی شد. نمایش اخیر قدرت نظامی آمریکا و استفاده گسترده از فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی نیز ممکن است بخشی از محاسبات پکن را تغییر داده باشد.

با این حال، مسئله اصلی دیگر فقط «حمله نظامی مستقیم» نیست. آنچه اکنون اهمیت بیشتری پیدا کرده، فرسایش تدریجی اراده سیاسی آمریکاست؛ موضوعی که چین به‌دقت آن را زیر نظر دارد. پکن به این جمع‌بندی رسیده که شاید در شرایط فعلی، فشار دیپلماتیک و سیاسی بتواند نتایجی کم‌هزینه‌تر و مؤثرتر از جنگ مستقیم ایجاد کند؛ به‌ویژه زمانی که واشنگتن هم‌زمان در چند بحران جهانی درگیر شده و افکار عمومی آمریکا نیز تمایل کمتری به ورود به یک رویارویی بزرگ جدید در آسیا دارد.

نبرد بر سر واژه‌ها؛ جایی که پکن دنبال تغییر قواعد بازی است

فشار چین بر آمریکا حالا از سطح تسلیحات فراتر رفته و وارد حساس‌ترین بخش پرونده تایوان شده است؛ ادبیات رسمی واشنگتن. در ظاهر، اختلاف بر سر چند واژه دیپلماتیک شاید کم‌اهمیت به‌نظر برسد، اما در مناسبات چین، آمریکا و تایوان، همین تغییرات کوچک می‌تواند پیامدهای راهبردی بزرگی داشته باشد. پکن اکنون تلاش می‌کند دولت ترامپ را متقاعد کند که مواضع سنتی آمریکا درباره استقلال تایوان را به‌تدریج تغییر دهد؛ تغییری که از نگاه چین می‌تواند مقدمه بازتعریف آینده جزیره باشد.

در حال حاضر، موضع رسمی آمریکا این است که از استقلال رسمی تایوان «حمایت نمی‌کند». همین عبارت طی دهه‌های گذشته عمداً به‌گونه‌ای طراحی شده بود که نه چراغ سبز کامل به تایپه بدهد و نه به پکن اطمینان قطعی از همراهی واشنگتن. اما چین اکنون خواهان تغییر همین فرمول است و می‌خواهد آمریکا رسماً اعلام کند که با استقلال تایوان «مخالف» است؛ تغییری ظاهراً محدود که در عمل می‌تواند به معنای نزدیک‌تر شدن موضع آمریکا به خواسته‌های پکن تعبیر شود.

نگرانی‌ها زمانی جدی‌تر شد که ترامپ به‌صورت علنی تأیید کرد موضوع فروش سلاح به تایوان را مستقیماً با شی جین‌پینگ مطرح کرده است. مدت کوتاهی بعد نیز گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر اینکه کاخ سفید بسته جدید تسلیحاتی برای تایوان را به تعویق انداخته؛ بسته‌ای که ارزشی حدود ۱۳ میلیارد دلار دارد. آمریکا در گذشته نیز گاهی برای جلوگیری از تنش در آستانه نشست‌های مهم با چین، روند برخی فروش‌های نظامی را کند می‌کرد، اما تفاوت این بار در آن است که به‌نظر می‌رسد موضوع وارد فاز مذاکره مستقیم میان دو رهبر شده است.

پکن دقیقاً به‌دنبال همین نقطه است؛ گرفتن امتیازهای تدریجی بدون امضای توافق رسمی. مقام‌های چینی دیگر مانند گذشته به‌دنبال یک بیانیه مشترک بزرگ یا توافق تاریخی جدید نیستند، بلکه تلاش می‌کنند فضایی ایجاد شود که واشنگتن به‌مرور از اقداماتی که ممکن است چین را تحریک کند فاصله بگیرد. برخی تحلیلگران آمریکایی این وضعیت را «توافق سایه» توصیف می‌کنند؛ حالتی که در آن، بدون اعلام هیچ تغییر رسمی، سیاست آمریکا عملاً محتاط‌تر، کندتر و کم‌تعهدتر می‌شود.

برای تایوان، همین تغییرات تدریجی شاید از یک بحران نظامی فوری هم خطرناک‌تر باشد. دولت تایپه نگران است که هر عقب‌نشینی لفظی یا تأخیر در حمایت نظامی، این پیام را به جامعه تایوان و حتی متحدان منطقه‌ای آمریکا منتقل کند که آینده جزیره وارد فاز معامله شده است. از نگاه مقام‌های تایوانی، چین اکنون تلاش می‌کند نه با شلیک موشک، بلکه با تغییر محاسبات سیاسی واشنگتن، موازنه قدرت در تنگه تایوان را به نفع خود تغییر دهد.

شکاف در تایپه؛ وقتی بحران خارجی وارد سیاست داخلی می‌شود

فشار فزاینده چین و ابهام در موضع آمریکا، حالا به‌تدریج معادلات داخلی تایوان را نیز تغییر داده است؛ تغییری که شاید در بلندمدت حتی مهم‌تر از تحرکات نظامی پکن باشد. در شرایطی که بخشی از جامعه تایوان نسبت به تداوم حمایت واشنگتن تردید پیدا کرده، جریان‌های سیاسی نزدیک‌تر به چین تلاش می‌کنند این فضای جدید را به فرصت تبدیل کنند.

در مرکز این تحولات، حزب کومینتانگ قرار دارد؛ حزبی که بزرگ‌ترین جریان مخالف دولت فعلی تایوان محسوب می‌شود و در ماه‌های اخیر آشکارا از کاهش تنش با پکن دفاع کرده است. دیدار رهبر جدید این حزب با شی جین‌پینگ، نخستین ملاقات در این سطح طی یک دهه گذشته بود و نشانه‌ای روشن از تلاش برای باز کردن کانال‌های سیاسی تازه با چین تلقی شد. هم‌زمان، ائتلاف تحت رهبری کومینتانگ در پارلمان تایوان، افزایش بودجه دفاعی و بخشی از خریدهای تسلیحاتی آمریکا را متوقف کرده؛ تصمیمی که می‌تواند جایگاه تایوان را در صف دریافت برخی تسلیحات حیاتی تضعیف کند.

این دقیقاً همان نقطه‌ای است که نگرانی‌ها در تایپه افزایش یافته است. دولت لای چینگ‌ته معتقد است اگر هم‌زمان اعتماد عمومی به حمایت آمریکا کاهش یابد و نیروهای سیاسی متمایل به مذاکره با چین قدرت بیشتری بگیرند، پکن بدون نیاز به اقدام نظامی مستقیم می‌تواند نفوذ خود را در جزیره گسترش دهد. از نگاه مقام‌های تایوانی، مسئله فقط امنیت نظامی نیست؛ بلکه حفظ روحیه سیاسی و اعتماد عمومی به بازدارندگی آمریکاست.

اهمیت این بحران نیز فراتر از مرزهای تایوان است. جزیره‌ای که نزدیک به ۹۰ درصد تراشه‌های پیشرفته جهان را تولید می‌کند، اکنون به یکی از حساس‌ترین گره‌های اقتصاد جهانی تبدیل شده است. هر تغییری در وضعیت سیاسی یا امنیتی تایوان، مستقیماً زنجیره فناوری، صنایع هوش مصنوعی و بازار جهانی نیمه‌هادی‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ مسئله‌ای که باعث شده رقابت چین و آمریکا بر سر این جزیره، دیگر صرفاً یک مناقشه منطقه‌ای نباشد.

با این حال، شاید مهم‌ترین تحول این باشد که چین ظاهراً در حال تغییر روش خود است. پکن هنوز گزینه نظامی را کنار نگذاشته، اما نشانه‌ها حاکی از آن است که فعلاً روی فرسایش تدریجی موقعیت تایوان تمرکز کرده؛ فرسایشی که از تأخیر در ارسال تسلیحات و تغییر واژه‌های دیپلماتیک آغاز می‌شود و می‌تواند در نهایت به تغییر محاسبات سیاسی داخل جزیره منجر شود.

در چنین شرایطی، خطر اصلی برای تایوان دیگر فقط حمله ناگهانی چین نیست، بلکه مبهم‌تر شدن تدریجی تعهد آمریکاست. سیاست «ابهام راهبردی» واشنگتن طی چهار دهه گذشته مانع جنگ شده بود، اما اگر این ابهام به تردید و بی‌تعهدی تبدیل شود، همان ساختاری که ثبات تنگه تایوان را حفظ کرده بود ممکن است به‌آرامی از درون فرو بریزد.