سرمایه اجتماعی مشروطه؛ میراثی برای ساختن ایران

آرمان امروز- وحید استرون: در تاریخ ملت‌ها، برخی رویدادها تنها به زمان وقوع خود تعلق ندارند؛ هر بار که جامعه با بحران، نااطمینانی یا ضرورت بازسازی روبه‌رو می‌شود، آن تجربه تاریخی دوباره معنا پیدا می‌کند. انقلاب مشروطه برای ایران از همین جنس است. بیش از ۱۲۰ سال از صدور فرمان مشروطیت در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ می‌گذرد، اما پرسش‌هایی که آن نسل درباره قانون، مشارکت عمومی، مسئولیت اجتماعی و آینده ایران مطرح کرد، همچنان در کانون مباحث تاریخی و اجتماعی قرار دارد. مشروطه در حافظه عمومی بیشتر با تشکیل مجلس شورای ملی، قانون اساسی و نام‌هایی مانند ستارخان، باقرخان، ثقه‌الاسلام تبریزی، آخوند خراسانی، سیدمحمد طباطبایی و سیدعبدالله بهبهانی شناخته می‌شود، اما بسیاری از مورخان معتقدند مهم‌ترین دستاورد آن نه صرفاً ایجاد یک نهاد سیاسی، بلکه تغییر نگاه ایرانیان به مفهوم «شهروند» بود. فریدون آدمیت، پژوهشگر برجسته تاریخ مشروطه، این جنبش را نقطه آغاز اندیشه قانون‌گرایی در ایران می‌داند و معتقد است که برای نخستین بار، قانون به جای اراده اشخاص، به معیار اداره جامعه تبدیل شد. سیدجواد طباطبایی نیز مشروطه را آغاز ورود ایران به مفهوم دولت و ملت مدرن توصیف می‌کند؛ فرآیندی که هرچند با فراز و نشیب‌های فراوان همراه بود، اما مسیر تازه‌ای پیش روی جامعه ایرانی گشود.
وقتی رعیت، شهروند شد
فرمان مشروطیت در تابستان ۱۲۸۵ صادر شد و تنها دو ماه بعد، نخستین دوره مجلس شورای ملی افتتاح شد. یک سال بعد نیز با تصویب متمم قانون اساسی، اصولی به قانون افزوده شد که تا آن زمان در تاریخ حقوقی ایران سابقه نداشت. اصل هشتم متمم قانون اساسی تصریح می‌کرد که «اهالی مملکت ایران در مقابل قانون دولتی متساوی‌الحقوق خواهند بود.» شاید امروز این عبارت ساده به نظر برسد، اما در آغاز قرن چهاردهم هجری، تحولی بنیادین محسوب می‌شد. تا پیش از آن، جایگاه افراد بیش از آنکه بر پایه قانون تعریف شود، به موقعیت اجتماعی، وابستگی‌های محلی، قومی، مذهبی یا مناسبات سنتی وابسته بود. مشروطه این نگاه را به چالش کشید و برای نخستین بار این ایده را مطرح کرد که همه ایرانیان، فارغ از تفاوت‌هایشان، اعضای یک جامعه واحد هستند. این تحول تنها در سطح قوانین باقی نماند. در سال‌های پس از مشروطه، مطبوعات رشد چشمگیری یافتند، مدارس جدید گسترش پیدا کردند، انجمن‌های ایالتی و ولایتی شکل گرفتند و تشکل‌های صنفی فعال‌تر شدند. برای نخستین بار، گفت‌وگو درباره مسائل عمومی از محدوده دربار خارج شد و به بازار، مدارس، انجمن‌ها و روزنامه‌ها راه یافت.
روایتی از مشارکت یک ملت
برخلاف برخی روایت‌های ساده‌شده، مشروطه حاصل تلاش یک گروه یا یک شهر نبود. تبریز، تهران، رشت، اصفهان، شیراز و بسیاری از شهرهای دیگر هر یک به شکلی در این جنبش نقش داشتند. بازرگانان، اصناف، روحانیون، روشنفکران، روزنامه‌نگاران، زنان، دانش‌آموختگان مدارس جدید و حتی اقلیت‌های دینی مانند ارامنه، آشوریان، زرتشتیان و یهودیان، هر یک بخشی از این حرکت ملی بودند. برای نمونه، جامعه ارامنه با حضور چهره‌هایی مانند یپرم‌خان در دفاع از مشروطه نقش شناخته‌شده‌ای ایفا کرد. آشوریان نیز، به‌ویژه در ارومیه، از طریق مدارس نوین، مطبوعات، مترجمان و نخبگان فرهنگی، با اندیشه‌های جدید آشنا شدند و از گسترش قانون‌خواهی و آموزش نوین حمایت کردند. زرتشتیان و یهودیان نیز با حضور در فضای تازه سیاسی و اجتماعی، به تدریج جایگاه پررنگ‌تری در حیات عمومی کشور یافتند. همین تنوع، یکی از ویژگی‌های ممتاز انقلاب مشروطه است. این جنبش، بیش از آنکه بر حذف تفاوت‌ها استوار باشد، بر ایجاد چارچوبی مشترک برای زندگی اجتماعی تأکید داشت؛ چارچوبی که بعدها مفهوم «ملت ایران» را استحکام بیشتری بخشید.
سرمایه اجتماعی؛ میراثی که باقی ماند
مشروطه البته همه آرمان‌های خود را محقق نکرد. تنها دو سال پس از تشکیل مجلس، استبداد صغیر آغاز شد، مجلس به توپ بسته شد و بسیاری از رهبران مشروطه کشته یا تبعید شدند. اندکی بعد نیز جنگ جهانی اول، قحطی بزرگ، ناامنی و حضور نیروهای خارجی، جامعه ایران را با دشواری‌های فراوان روبه‌رو کرد. اما با وجود همه این رخدادها، اندیشه مشروطه از میان نرفت. بسیاری از نهادهایی که بعدها در ایران شکل گرفتند، ریشه در همان تجربه داشتند؛ از توسعه آموزش نوین گرفته تا گسترش مطبوعات، انجمن‌های مدنی و مشارکت اجتماعی. از نگاه جامعه‌شناسان، ارزش مشروطه را باید در همین میراث اجتماعی جست‌وجو کرد. امیل دورکیم معتقد بود جامعه زمانی پایدار می‌شود که اعضای آن احساس کنند به یک سرنوشت مشترک تعلق دارند و قواعدی مشترک بر روابط آنان حاکم است. چند دهه بعد، رابرت پاتنام نیز مفهوم «سرمایه اجتماعی» را مطرح کرد و نشان داد اعتماد، همکاری و مشارکت، مهم‌ترین پشتوانه توسعه هر جامعه است. اگر این نظریه‌ها را در کنار تجربه مشروطه قرار دهیم، می‌توان گفت این جنبش یکی از نخستین تلاش‌های ایرانیان برای افزایش سرمایه اجتماعی بود؛ تلاشی برای آنکه مردم، خود را صرفاً عضو یک خاندان، یک شهر یا یک گروه مذهبی ندانند، بلکه در سرنوشت یک ملت سهیم ببینند.