✍ ابوالقاسم گرجی مه لبانی، اندیشکده حکمرانی منیب
این نوشته بر سرِ این نیست که آیا قیمت حامل‌های انرژی باید بالا برود یا نه، و نیز داوری نمی‌کند که در شرایط کنونیِ جنگ، اکنون زمان مناسبی برای این کار است یا نیست. فرض ما این است که تصمیم‌گیرنده به هر دلیلی به این نتیجه رسیده که قیمت‌ها باید اصلاح شوند؛ پس فقط به یک پرسش می‌پردازیم:
به‌جای افزایش یک‌باره و شوکی، چگونه می‌توان قیمت‌ها را با کمترین فشار بر مردم و اقتصاد، و با امکان کنترل و توقف در هر مرحله، اصلاح کرد؟
پاسخ: افزایش تدریجی با شیب بسیار ملایم و «روزانه»، به‌گونه‌ای که هر زمان بازار یا شرایط کشور ایجاب کرد، اجرا متوقف شود.
بنیان روش: تدریجی و پیوسته، نه پله‌ای
افزایش قیمت در ایران معمولاً دو شکل داشته است: یا یک‌شبه و سنگین، یا پله‌ای با فاصله‌های نامعلوم. هر دو عیب دارند؛ چون مردم با یک «جهش» روبه‌رو می‌شوند . تازه اگر بازار واکنش بدی نشان دهد، در روش یک‌باره امکان «توقف» وجود ندارد و خسارت از قبل رقم خورده است.
پیشنهاد ما تغییر بسیار کوچک و روزانه است؛ به‌طوری که به‌جای یک پرش بزرگ، یک «روند آرام» را شاهد باشیم. هر مرحله آن‌قدر کوچک است که حس «واقعه» ایجاد نمی‌کند و مردم فرصت تعدیل مصرف خود را دارند.
تغییر قیمت بصورت روزانه است و شیب افزایش بر اساس قیمت پایه تعیین می‌شود و به‌گونه‌ای است که نرخ رشد نسبی همه پله‌ها تقریباً یکسان باشد تا عدالت نسبی حفظ شود.
– افزایش قیمت بنزین سهمیه‌ای (۱۵۰۰ تومان): روزانه حدود ۱۰ تومان – افزایش قیمت بنزین نیمه‌سهمیه‌ای (۳۰۰۰ تومان): روزانه حدود ۲۰ تومان – افزایش قیمت بنزین آزاد (۵۰۰۰ تومان): روزانه حدود ۳۰ تومان
به طور مثال پس از اجرا شدن طرح با اعداد نمونه بالا پس از پایان یکسال قیمت بنزین ۱۵۰۰ تومانی کنونی به۵۱۵۰ تومان؛ بنزین ۳۰۰۰ تومانی کنونی به ۱۰۳۰۰ تومان و بنزین ۵۰۰۰ تومانی کنونی به ۱۵۹۵۰ تومان خواهد رسید.
سازوکار «توقف»: مهم‌ترین مزیت
در هر مرحله از اجرا، شاخص‌های زیر رصد می‌شوند:
– اقتصادی: تورم، قیمت ارز، رفتار مصرفی مردم – اجتماعی و معیشتی: فشار بر دهک‌های پایین، نارضایتی‌ها و تنش‌های عمومی – سیاست خارجی و امنیتی: تشدید تحریم یا تنش نظامی و تأثیر آن بر بازار – واردات و صادرات: وضعیت تأمین سوخت و کالاهای اساسی
هرگاه هر یک از این شاخص‌ها از حد بحرانی گذشت، اجرا به‌آرامی کاهش می‌یابد یا کاملاً متوقف می‌شود تا شرایط عادی شود. توقف در هر نقطه تقریباً هیچ هزینه‌ای ندارد؛ چیزی که در روش یک‌باره اصلاً ممکن نیست.
همچنین برای اینکه تدریجی‌بودن خودش انتظار گرانی نسازد، بهتر است «قاعده کلی» روش، سازوکار توقف و شاخص‌های آن پیشاپیش به مردم اعلام شود تا به‌جای هراس، اعتماد به کنترل‌پذیری ایجاد شود.
– کاهش شوک به مردم و اقتصاد: تغییر کوچک روزانه، مقاومت اجتماعی و فشار بر معیشت را کم می‌کند. – امکان توقف بی‌هزینه در لحظه بحران: اگر جنگ تشدید شود یا بازار نوسان کند، اجرا همان‌جا متوقف می‌شود و این نه یک عقب‌نشینی، بلکه مدیریت هوشمندانه دیده می‌شود. – درآمد پایدار و قابل‌پیش‌بینی برای بودجه: به‌جای یک رقم مقطعی، جریان کوچک و پیوسته‌ی درآمدی وجود دارد. – کنترل تدریجی قاچاق و مصرف: بازار فرصت تعدیل دارد و اختلاف قیمت با مرز به‌تدریج کم می‌شود. – عادت‌پذیری مصرف‌کننده: خانوار و بنگاه مجال اصلاح الگوی مصرف را پیدا می‌کنند.
معایب و راه‌های مهار آن‌ها
– طولانی شدن اجرا و صرف انرژی مدیریتی: نیاز به تصمیم‌گیری هر روزه دارد؛ راه‌حلش واگذاری به یک ستاد فنی با اختیارات مشخص است. – خطر «حیف‌ومیل کالا»: اگر مردم بدانند فردا گران‌تر می‌شود شاید امروز ذخیره کنند؛ راه‌حل این است که افزایش روزانه آن‌قدر کوچک باشد که انگیزه انبارش اصلاً صرفه نداشته باشد. – نیاز به زیرساخت رصد لحظه‌ای از بازار و تورم: راه‌حل، شروع با یک حامل و تعمیم پس از پایداری است. – درآمد کمتر در ماه‌های نخست نسبت به روش شوکی: راه‌حل، هماهنگ‌کردن انتظار بودجه با این جریان تدریجی است.
۱) زیرساخت رصد و داشبورد ملی برای پایش روزانه قیمت، تورم، ارز و شاخص‌های اجتماعی. ۲) قواعد روشن و از پیش تعریف‌شده برای اینکه در چه شرایطی اجرا کم، متوقف یا از سر گرفته شود، نه تصمیم‌های سلیقه‌ای. ۳) ارتباطات عمومی درست: این سیاست به‌عنوان یک «روند دائمی و قابل‌کنترل» معرفی شود، نه یک اصلاح نامعلوم. ۴) حمایت معیشتی موازی از دهک‌های پایین، چون تدریجی‌بودن فشار را «کم» می‌کند نه «صفر». ۵) چارچوب قانونی و اختیار مشخص به تیم کارشناسان فنی جهت ادامه و توقف تا اجرا در نهادها به بن‌بست نخورد.
این روش، اصلاح قیمت حامل‌های انرژی را از یک «حادثه» به یک «روند آرام و کنترل‌پذیر» تبدیل می‌کند؛ روندی که فشار را کم می‌کند، به تصمیم‌گیرنده اجازه می‌دهد در هر نقطه — به‌ویژه در تلاطم‌های امنیتی امروز — بدون هزینه، اجرا را متوقف کند، و در عین حال کلیت اصلاح را به‌صورت یک قاعده شفاف نهادینه می‌کند.
بزرگ‌ترین برتری آن بر روش‌های دیگر، نه صرفاً ملایم‌بودن، بلکه همین توانایی توقف بی‌هزینه در بحران است. اما موفقیتش به سه چیز بستگی دارد که تکنیکی نیستند، بلکه مدیریتی‌اند: شفافیت قاعده، زیرساخت رصد، و جسارت نهادینه‌کردن به‌جای شوک‌درمانی.
نظرات کاربران