نسخه‌ای برای بازار سیاه

دانیال امینی / مسئله داروهای تقلبی را نمی‌توان صرفاً به وجود چند فروشنده متخلف در بازار محدود کرد. این پدیده معمولاً نتیجه مجموعه‌ای از ضعف‌ها در زنجیره تأمین است؛ از دشواری دسترسی به برخی داروها و کمبودهای مقطعی گرفته تا فعالیت شبکه‌های غیررسمی، فروش اینترنتی بدون مجوز، جعل بسته‌بندی و برچسب، قاچاق معکوس و ضعف در رصد مسیر دارو از تولیدکننده تا مصرف‌کننده. هرچه دسترسی بیمار به داروی اصلی دشوارتر شود، احتمال آنکه برای پیدا کردن داروی مورد نیاز خود به مسیرهای غیررسمی مراجعه کند نیز افزایش می‌یابد.در چنین شرایطی، مسئله فقط «تقلب» نیست؛ مسئله شکل‌گیری بازاری موازی در کنار شبکه رسمی دارو است. بازاری که در آن ممکن است قیمت، اصالت و حتی ترکیبات فرآورده برای مصرف‌کننده مشخص نباشد. خطر اصلی نیز دقیقاً همین‌جاست: بیماری که به دارو نیاز دارد، معمولاً در موقعیتی نیست که بتواند کیفیت آن را بررسی کند و از سوی دیگر، به دلیل شرایط جسمی یا نگرانی درباره ادامه درمان، ممکن است به هر مسیری برای تهیه دارو اعتماد کند.

وقتی کمبود دارو، بازار غیررسمی را بزرگ می‌کند

یکی از عوامل مهم در گسترش بازار داروهای تقلبی، فاصله میان عرضه رسمی و تقاضای واقعی است. هنگامی که یک داروی خاص برای مدتی در داروخانه‌ها کمیاب می‌شود، بیمار ناچار است به دنبال جایگزین بگردد. اگر نظام توزیع نتواند در زمان مناسب نیاز بازار را پاسخ دهد، شبکه‌های غیررسمی از همین خلأ استفاده می‌کنند.در چنین بازاری، وعده دسترسی سریع به دارو می‌تواند برای بیمار وسوسه‌کننده باشد. فروشنده‌ای که ادعا می‌کند داروی کمیاب را در اختیار دارد، ممکن است از اضطراب بیمار سوءاستفاده کند. قیمت بالاتر نیز لزوماً مانع خرید نمی‌شود؛ زیرا وقتی موضوع سلامت در میان است، بسیاری از افراد حاضرند برای دسترسی به دارو هزینه بیشتری پرداخت کنند.این وضعیت نشان می‌دهد که مقابله با داروهای تقلبی فقط از مسیر بازرسی و برخورد قضایی امکان‌پذیر نیست. پیشگیری باید از تأمین پایدار دارو آغاز شود. هرچه دسترسی بیمار به داروی اصلی آسان‌تر و قابل پیش‌بینی‌تر باشد، فضای فعالیت برای فروشندگان غیررسمی محدودتر خواهد شد.موضوع دیگر، پیچیدگی زنجیره توزیع دارو است. دارو از مرحله تولید یا واردات تا رسیدن به مصرف‌کننده از مسیرهای مختلفی عبور می‌کند. هر حلقه‌ای که اطلاعات آن ناقص باشد یا امکان رصد دقیق آن وجود نداشته باشد، می‌تواند به نقطه‌ای برای ورود محصول غیرمجاز تبدیل شود. به همین دلیل، نظارت مؤثر باید به جای تمرکز صرف بر داروخانه‌ها، کل زنجیره را پوشش دهد.در یک نظام نظارتی کارآمد، باید بتوان مسیر هر فرآورده را از زمان تولید یا ورود به کشور تا زمان عرضه مشخص کرد. چنین سازوکاری نه‌تنها امکان شناسایی داروی تقلبی را افزایش می‌دهد، بلکه در صورت بروز مشکل نیز امکان جمع‌آوری سریع یک محموله مشکوک را فراهم می‌کند.

نظارت سنتی در برابر بازار پیچیده دارو

بازار دارو طی سال‌های اخیر پیچیده‌تر شده است. فروش اینترنتی، شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها امکان عرضه کالا بدون حضور فیزیکی در داروخانه را افزایش داده‌اند. این تحول اگرچه می‌تواند دسترسی به اطلاعات و خدمات را آسان‌تر کند، اما در حوزه دارو خطرهای جدی نیز دارد. فروشنده‌ای که خارج از شبکه رسمی فعالیت می‌کند، ممکن است ادعای فروش داروی اصلی داشته باشد، در حالی که مصرف‌کننده امکان بررسی محل تأمین، شرایط نگهداری و اصالت محصول را ندارد.دارو برخلاف بسیاری از کالاها به شرایط نگهداری نیز حساس است. حتی اگر فرآورده‌ای تقلبی نباشد، نگهداری آن در دمای نامناسب، رطوبت بالا یا شرایط غیر استاندارد می‌تواند کیفیت و اثربخشی آن را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین نظارت بر دارو فقط به تشخیص تقلب محدود نمی‌شود؛ سلامت کل زنجیره حمل‌ونقل و نگهداری نیز باید مورد توجه باشد.یکی از مشکلاتی که می‌تواند نظارت را دشوار کند، فعالیت فروشندگان در فضای مجازی است. یک صفحه یا کانال می‌تواند در مدت کوتاهی تعداد زیادی مشتری جذب کند، در حالی که شناساییهویت فروشنده، محل انبار کالا و مسیر تأمین آن برای نهادهای نظارتی دشوار است. در نتیجه، نظارت سنتی که عمدتاً بر بازرسی فیزیکی تکیه دارد، برای مقابله با این نوع بازار کافی نیست.راهکار، حرکت به سمت نظارت هوشمند است. استفاده از داده‌های فروش، اطلاعات توزیع، گزارش‌های مردمی، سوابق واردات و تولید و الگوهای غیرعادی می‌تواند به شناسایی نقاط پرخطر کمک کند. به جای آنکه بازرسان صرفاً به شکل تصادفی یا دوره‌ای اقدام به بازرسی کنند، می‌توان با تحلیل داده مشخص کرد کدام بخش از زنجیره نیازمند بررسی بیشتر است.همچنین همکاری میان نهادهای مختلف ضروری است. سازمان‌های متولی سلامت، دستگاه‌های نظارتی، گمرک، پلیس، دستگاه قضایی و پلتفرم‌های فروش آنلاین هرکدام بخشی از مسئله را در اختیار دارند. اگر اطلاعات میان این نهادها به شکل سریع و منظم تبادل نشود، شبکه‌های غیرقانونی می‌توانند از شکاف میان دستگاه‌ها استفاده کنند.

اعتماد عمومی؛ قربانی خاموش داروی تقلبی