اولین سلفی در ایران را ناصرالدین شاه گرفت؟ + عکس

۱۹ آگوست (مصادف با ۲۸ مردادماه) در تقویم بسیاری از کشورهای جهان به عنوان روز جهانی عکاسی نام‌گذاری شده است.

۱۹ آگوست درواقع همان روز مهمی است که داگرئوتایپ یا داگرئوتیپ ( daguerréotype ) به عنوان نخستین روش موفق در ثبت عکس‌های دائمی و استفاده تجاری از عکاسی معرفی شد. این روش را لوئی داگر - مخترع و عکاس فرانسوی - به همراه ژوزف نیسه فور نیپس در سال ۱۸۳۷ میلادی اختراع کرد.

اما حالا پس از سال‌ها دوربین عکاسی فقط در دستان حرفه‌ای‌ها و قشر محدودی نیست و هرکسی با توجه به دیدگاه و سلیقه شخصی‌اش با استفاده از دوربین‌های عکاسی و گوشی موبایل می‌تواند لحظاتی را که دوست دارد، برای خودش ثبت کند.

اغلب در چنین مناسبت‌هایی به یاد اولین‌ها می‌افتیم. مثلا اینکه مخترع دوربین عکاسی چه کسی است؟ اولین عکاس جهان که بود؟ اولین سوژه‌ای که با دوربین عکاسی ثبت شد، چه بود؟ و یا اینکه اولین عکاس ایرانی چه کسی بود؟

اما در این گزارش بد نیست، درباره کسی بخوانیم که اولین عکس «سلفی» را از خود ثبت کرد. سلفی‌ها درواقع همان خودنگاره‌ها و پرتره‌هایی هستند که توسط خود فرد و این روزها اغلب به‌ وسیله دوربین تلفن‌های همراه گرفته می‌شوند.

برخی، نخستین عکس سلفی ایران را به تصویری از ملک قاسم میرزا نسبت می‌دهند. تاریخ ثبت این عکس نامعلوم است اما صاحب آن متولد ۱۸۰۷ و درگذشته ۱۸۵۹ است.

برخی دیگر از اسناد تاریخی نیز می‌گویند که نخستین عکس سلفی ایران را ناصرالدین‌شاه قاجار گرفته است. او که خود یک عکاس مشتاق بود، برای ثبت این تصویر، دوربین را روی سه‌پایه مقابل یک آینه بزرگ قرار داد و خودش در مقابل آن ایستاد و شاتر را زد.

پادشاه قاجار در یکی از این خودنگاره‌ها دوربین عکاسی سه‌پایه‌ خود را در برابر یک آیینه بزرگ قرار داد و خود به همراه جمعی از زنان حرمسرایش در برابر آن ایستاد و شاتر را زد تا تصویر همگی آن‌ها در آیینه، بر روی صفحه حساس دوربین نقش ببندد.

ناصرالدین‌شاه که خود سوژه و عکاس تصویرش بود، با شرحی که بر حاشیه آن نگاشته، نگاه خودش را برای ما تفسیر کرده است. او در یکی از این دست‌نوشته‌ها آورده است: «توی تالار آینه، عکس توی آینه انداخته شده که من هم پیدا هستم.» و در جای دیگر، با صراحت بیشتری نوشته است: «این عکس خودم را خودم در اندرون انداخته‌ام».

این توضیحات ساده اما پرمعنا، نشان از آگاهی کامل او از ماهیت این کار هنری و لذتی دارد که از خلق این تصویر برده است. او که به دلیل وزن سنگین دوربین‌های ابتدایی و حساسیت پایین صفحات عکاسی، ناگزیر برای استفاده از سه‌پایه بود، با اتصال یک سیم بلند به شاتر دوربین (دکلانشور)، این امکان را برای خود فراهم می‌کرد تا همزمان در قاب تصویر حاضر باشد و هم نقش عکاس را ایفا کند.

امروز اما با گذشت بیش از یک قرن از ثبت این تصویر، نگاه ما به آن فراتر از یک عکس تاریخی است. سلفی ناصرالدین‌شاه نه‌تنها سندی بر شیفتگی یک پادشاه به این هنر نوین است، بلکه روایتی است از تلاقی سنت و مدرنیته و نگاهی است به درون اندرونی‌های قاجار و شاهدی است بر خلاقیت انسانی در به‌کارگیری ابزاری نوپا برای ثبت لحظه‌ای از بودن...

این تصویر، میراثی است که نشان می‌دهد میل به «دیده شدن» و ثبت «خود»، ریشه‌ای دیرینه در تاریخ و فرهنگ این سرزمین دارد.