بحث افزایش دوباره قیمت بنزین در ایران بار دیگر به یکی از موضوعات اصلی اقتصادی و سیاسی تبدیل شده است. محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، روز یکشنبه اول شهریور گفت دولت اصلاح قیمت سوخت را ضروری می‌داند، اما تأکید کرد اگر مردم با آن مخالف باشند یا «آمادگی» اجرای آن وجود نداشته باشد، دولت اقدام نخواهد کرد. او با اشاره به حجم بالای یارانه بنزین و سهم کمتر اقشار کم‌درآمد از آن گفت برخی «اقدامات خوب باید با تأخیر انجام بگیرد» و اصلاحات به صورت گام‌به‌گام انجام خواهد شد. .
اظهارات عارف نشان می‌دهد دولت از اصل تغییر در نظام قیمت‌گذاری و یارانه بنزین صرف‌نظر نکرده، اما نسبت به پیامدهای اجتماعی اجرای آن در شرایط فعلی محتاط شده است. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، هفته گذشته افزایش قیمت بنزین در وضعیت کنونی را «تدبیر حساب‌شده‌ای» ندانست و گفت کاهش مصرف باید به شکلی انجام شود که «کمترین نارضایتی» را در جامعه ایجاد کند. گزارش‌هایی نیز منتشر شده که سران سه قوه بر بررسی گزینه‌هایی غیر از افزایش مستقیم قیمت تأکید کرده‌اند.
با این حال، نظام توزیع بنزین در ایران همین حالا نیز نسبت به سال گذشته تغییر کرده است. دولت از آذر ۱۴۰۴ نرخ سوم بنزین را برای مصرف مازاد و استفاده از کارت جایگاه به لیتری پنج هزار تومان افزایش داد. سهمیه نخست خودروهای شخصی، ۶۰ لیتر در ماه با قیمت ۱۵۰۰ تومان باقی مانده است، اما سهمیه دوم سه‌هزار تومانی که پیش از جنگ ۱۰۰ لیتر بود، ابتدا به ۷۰ و سپس در مرداد امسال به ۵۰ لیتر کاهش یافت. بنابراین حتی بدون تغییر رسمی قیمت سهمیه‌های اول و دوم، میزان بنزین ارزان در دسترس خانوارها کاهش یافته است.
فشار اصلی دولت از شکاف رو به افزایش میان تولید و مصرف ناشی می‌شود. اسماعیل سقاب اصفهانی، رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، میزان مصرف روزانه بنزین را حدود ۱۳۵ میلیون لیتر و تولید را حدود ۱۲۱ میلیون لیتر اعلام کرده و از کسری روزانه ۱۴ تا ۱۵ میلیون لیتری سخن گفته است. او سه سناریو را مطرح کرده است: محدود کردن عرضه به میزان تولید داخلی، اختصاص یک سهمیه مشخص به هر خودرو و فروش مصرف بیشتر با نرخ آزاد، یا انتقال سهمیه از خودرو به افراد و امکان خرید و فروش آن. هیچ‌کدام از این سه طرح هنوز نهایی نشده است.
در سناریوی دوم، پس از مصرف سهمیه تعیین‌شده، بنزین باید با «نرخ آزاد» خریداری شود؛ موضوعی که عملاً می‌تواند به ایجاد یک قیمت چهارم بسیار بالاتر از نرخ پنج‌هزار تومانی فعلی منجر شود. در هفته‌های گذشته حتی طرح آزمایشی فروش بنزین با قیمت تمام‌شده حدود ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان در استان کرمان مطرح شد، اما پیش از اجرا متوقف شد. مقام‌های دولتی بعداً تأکید کردند که چنین نرخی به تصویب سراسری نرسیده و درباره قیمت جدید هنوز تصمیمی گرفته نشده است.
مسعود پزشکیان نیز روز جمعه استدلال دولت برای تغییر سیاست بنزین را صریح‌تر بیان کرد و گفت: «چه کسی گفته دولت باید بنزین ۱۳۰ هزار تومانی بخرد و بعد آن را ۱۵۰۰ تومان بفروشد؟» او این هزینه را در برابر کمبود منابع برای کالابرگ، پرداخت مطالبات گندم‌کاران، بیمه‌ها و معیشت کارگران و بازنشستگان قرار داد. دولت هنوز جزئیات محاسبه رقم ۱۳۰ هزار تومان برای هر لیتر را منتشر نکرده است.
جنگ و محاصره دریایی آمریکا نیز مشکل دیرینه ناترازی بنزین را تشدید کرده است. رویترز به نقل از رضا سپهوند، عضو کمیسیون انرژی مجلس، گزارش داده که واردات بنزین عملاً تحت تأثیر محاصره متوقف شده و تولید داخلی در حدود ۱۳۰ میلیون لیتر در روز به سقف رسیده، در حالی که مصرف به حدود ۱۳۷ میلیون لیتر می‌رسد. پیش از جنگ نیز ایران به دلیل مصرف بالا، خودروهای پرمصرف و قاچاق سوخت ناچار به واردات بنزین شده بود.
اما مسئله بنزین برای حکومت تنها اقتصادی نیست. افزایش ناگهانی قیمت سوخت در آبان ۱۳۹۸ اعتراضات گسترده‌ای را در سراسر ایران برانگیخت که با سرکوب خونین نیروهای امنیتی روبه‌رو شد. همین تجربه باعث شده است دولت‌های بعدی از افزایش یک‌باره قیمت پرهیز کنند و تغییرات را عمدتاً از طریق کاهش سهمیه‌ها، افزودن نرخ‌های جدید یا محدود کردن استفاده از کارت‌های جایگاه پیش ببرند.
این احتیاط در شرایط کنونی اهمیت بیشتری یافته است. طبق آمار رسمی نرخ تورم سالانه ایران در تیرماه به ۶۶ درصد و افزایش سالانه قیمت مواد غذایی به ۱۲۸ درصد رسیده است؛ همزمان ارزش ریال به‌شدت سقوط کرده و قدرت خرید دستمزدها کاهش یافته است. در چنین شرایطی، هر افزایش قابل توجه در هزینه بنزین می‌تواند از طریق حمل‌ونقل، قیمت کالاها و خدمات به بخش‌های دیگر اقتصاد منتقل شود و فشار بیشتری بر خانوارها وارد کند.
آنچه اکنون از اظهارات مقام‌های دولت برمی‌آید، افزایش فوری و سراسری قیمت بنزین دست‌کم فعلاً به تعویق افتاده، اما پرونده «اصلاح» یارانه و نظام سهمیه‌بندی بسته نشده است. دولت میان سه محدودیت گرفتار است: کسری روزانه بنزین و دشواری واردات، بار مالی سنگین یارانه‌ها، و نگرانی از واکنش اجتماعی به افزایش قیمت. اظهارات عارف بیش از آنکه پایان بحث گرانی بنزین باشد، نشانه عقب انداختن تصمیمی است که دولت همچنان آن را اجتناب‌ناپذیر می‌داند.
نظرات کاربران