تاکسی‌های اینترنتی آخرین راه تامین معیشت

حسین جلیلی بال / اما اکنون این بخش از اقتصاد شهری با یک چالش تازه روبه‌روست؛ افزایش هزینه سوخت و احتمال رشد هزینه‌های مرتبط با آن. بنزین برای راننده تاکسی اینترنتی صرفاً یک کالای مصرفی نیست، بلکه یکی از اصلی‌ترین نهاده‌های تولید خدمت حمل‌ونقل محسوب می‌شود. هر بار افزایش هزینه سوخت، مستقیماً هزینه تمام‌شده هر سفر را بالا می‌برد و اگر این افزایش به نرخ کرایه منتقل شود، مسافر باید هزینه بیشتری بپردازد و اگر منتقل نشود، فشار آن بر درآمد راننده وارد خواهد شد. به این ترتیب، افزایش قیمت بنزین می‌تواند یک زنجیره اقتصادی را فعال کند که در نهایت هم راننده و هم مسافر بازنده آن باشند.مسئله اصلی اما فقط قیمت یک لیتر بنزین نیست. راننده تاکسی اینترنتی با مجموعه‌ای از هزینه‌ها مواجه است که شامل استهلاک خودرو، تعمیرات، روغن و فیلتر، لاستیک، بیمه، مالیات، هزینه‌های پلتفرم، افت ارزش خودرو و زمان صرف‌شده برای هر سفر می‌شود. هنگامی که سوخت نیز گران‌تر شود، حاشیه سود راننده کوچک‌تر خواهد شد و طبیعی است که راننده برای جبران هزینه‌ها به دنبال افزایش درآمد باشد. این افزایش درآمد نیز می‌تواند از مسیر افزایش تعداد سفرها، افزایش ساعت کاری یا پذیرش سفرهایی با نرخ بالاتر دنبال شود.در طرف مقابل، مسافر نیز در شرایطی قرار دارد که توان تحمل افزایش مداوم هزینه‌های روزمره را ندارد. برای خانواری که درآمد آن با سرعت تورم افزایش پیدا نکرده، افزایش کرایه رفت‌وآمد ممکن است به معنای حذف برخی سفرها، استفاده بیشتر از حمل‌ونقل عمومی یا حتی کاهش مراجعه به محل کار، مراکز درمانی، مراکز آموزشی و خدمات شهری باشد. بنابراین، آنچه در ظاهر یک مسئله مرتبط با سوخت و حمل‌ونقل است، در سطحی عمیق‌تر به مسئله معیشت و دسترسی برابر به خدمات شهری تبدیل می‌شود.

وقتی سفر ارزان هم به کالای لوکس تبدیل می‌شود

تاکسی اینترنتی در ابتدا با یک مزیت مهم وارد زندگی مردم شد: امکان دسترسی سریع، شفاف و نسبتاً ارزان به حمل‌ونقل شهری. مسافر می‌توانست پیش از آغاز سفر قیمت را مشاهده کند، مقصد را مشخص کند و در بسیاری از موارد هزینه‌ای کمتر از گزینه‌های سنتی بپردازد. همین ویژگی باعث شد این خدمات به سرعت در میان گروه‌های مختلف جامعه گسترش پیدا کند.با افزایش تورم اما شرایط تغییر کرد. قیمت خودرو، قطعات یدکی، تعمیرات و خدمات مرتبط با خودرو رشد کرد و این افزایش هزینه‌ها به تدریج خود را در قیمت سفرها نشان داد. اکنون افزایش هزینه سوخت می‌تواند فشار جدیدی را بر این مدل کسب‌وکار وارد کند.نکته مهم اینجاست که تاکسی اینترنتی برخلاف بسیاری از مشاغل، امکان انتقال کامل افزایش هزینه‌ها به مصرف‌کننده را ندارد. اگر نرخ سفر بیش از حد افزایش پیدا کند، مسافر ممکن است از سفر صرف‌نظر کند یا به گزینه‌های دیگر روی بیاورد. بنابراین، پلتفرم و راننده در یک نقطه حساس قرار می‌گیرند: از یک طرف افزایش هزینه‌ها اجتناب‌ناپذیر است و از طرف دیگر قدرت خرید مسافر محدود شده است.این وضعیت می‌تواند مفهوم «سفر شهری ارزان» را به تدریج از بین ببرد. مسافری که پیش‌تر برای مسیرهای روزمره خود از تاکسی اینترنتی استفاده می‌کرد، ممکن است مجبور شود تعداد سفرهای خود را کاهش دهد. دانشجویی که برای رفتن به دانشگاه از این خدمات استفاده می‌کند، کارمندی که برای رسیدن به محل کار به آن وابسته است یا فردی که برای مراجعه به پزشک ناچار به استفاده از خودرو است، همگی ممکن است با هزینه‌های بیشتری مواجه شوند.در چنین شرایطی، مسئله فقط گران شدن تاکسی اینترنتی نیست؛ بلکه خطر تبدیل شدن حمل‌ونقل شهری به یکی دیگر از اقلامی است که خانوار باید از سبد مصرف خود حذف یا محدود کند.

راننده میان هزینه‌های فزاینده و درآمد محدود

در سوی دیگر این معادله، رانندگان قرار دارند؛ گروهی که اقتصاد زندگی‌شان مستقیماً به خودرو وابسته است. برای راننده تاکسی اینترنتی، خودرو هم ابزار کار است و هم دارایی شخصی. هر کیلومتر پیمایش، بخشی از عمر مفید خودرو را مصرف می‌کند و هزینه‌ای برای آینده به وجود می‌آورد.ممکن است یک سفر از نگاه مسافر تنها چند کیلومتر جابه‌جایی باشد، اما برای راننده مجموعه‌ای از هزینه‌ها را به همراه دارد. علاوه بر سوخت مصرف‌شده، استهلاک خودرو، ترافیک، زمان انتظار، مسیر برگشت بدون مسافر و احتمال تعمیرات باید در محاسبه درآمد واقعی لحاظ شود. بنابراین، افزایش قیمت سوخت می‌تواند سود واقعی راننده را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.اگر کرایه‌ها متناسب با این افزایش هزینه اصلاح نشوند، بخشی از رانندگان ممکن است فعالیت خود را کاهش دهند یا از این بازار خارج شوند. کاهش تعداد رانندگان نیز می‌تواند به کاهش عرضه سفر، افزایش زمان انتظار مسافر و بالا رفتن قیمت‌ها منجر شود. از این منظر، گرانی سوخت می‌تواند حتی بدون افزایش مستقیم کرایه، از مسیر کاهش عرضه خدمات خود را در بازار نشان دهد.سناریوی دیگر، افزایش ساعت کاری رانندگان است. راننده‌ای که پیش‌تر هشت ساعت در روز کار می‌کرد ممکن است برای جبران هزینه‌ها مجبور شود ساعات بیشتری پشت فرمان بماند. این مسئله علاوه بر افزایش استهلاک خودرو، پیامدهای اجتماعی و ایمنی نیز دارد. خستگی راننده می‌تواند احتمال بروز تصادف را افزایش دهد و کیفیت خدمات را کاهش دهد.در واقع، اگر سیاست‌گذاری تنها بر قیمت بنزین متمرکز شود و اقتصاد راننده دیده نشود، فشار هزینه از یک بخش به بخش دیگر منتقل خواهد شد. نه راننده می‌تواند هزینه‌ها را برای همیشه تحمل کند و نه مسافر توان نامحدودی برای پرداخت کرایه دارد.

هزینه‌ای که فقط روی کرایه نوشته نمی‌شود

یکی از مهم‌ترین پیامدهای افزایش هزینه حمل‌ونقل، آثار غیرمستقیم آن بر قیمت سایر کالاها و خدمات است. خودروهای حمل بار، پیک‌های موتوری، خدمات درون‌شهری، کسب‌وکارهای کوچک و حتی بخشی از زنجیره توزیع کالا به هزینه حمل‌ونقل وابسته‌اند. بنابراین، هرگونه افزایش جدی در هزینه سوخت می‌تواند به افزایش هزینه جابه‌جایی در بخش‌های مختلف اقتصاد منجر شود.در این میان، تاکسی‌های اینترنتی به دلیل گستردگی استفاده، نقش خاصی در اقتصاد شهری دارند. این خدمات تنها مسافر را از نقطه‌ای به نقطه دیگر منتقل نمی‌کنند؛ بلکه بخشی از شبکه اشتغال و خدمات شهری را تشکیل می‌دهند. راننده، پلتفرم، تعمیرکار، فروشنده قطعات، بیمه‌گر و بسیاری از مشاغل وابسته به خودرو به این زنجیره متصل هستند.از سوی دیگر، تاکسی اینترنتی برای برخی افراد تنها وسیله حمل‌ونقل نیست، بلکه ابزار دسترسی به فرصت اقتصادی است. راننده‌ای که با خودروی شخصی خود درآمد کسب می‌کند، کاربری که برای رساندن کالا یا انجام خدمات از خودرو استفاده می‌کند و کارمندی که برای رسیدن به محل کار به این سرویس وابسته است، همگی بخشی از این چرخه هستند.به همین دلیل، سیاست سوخت نمی‌تواند جدا از سیاست حمل‌ونقل شهری و معیشت خانوار بررسی شود. اگر هدف سیاست‌گذار کاهش مصرف سوخت است، افزایش قیمت به‌تنهایی نمی‌تواند راه‌حل پایدار باشد. توسعه حمل‌ونقل عمومی، بهبود کیفیت ناوگان، افزایش دسترسی به مترو و اتوبوس، اصلاح الگوی سفر شهری و ارائه مشوق‌های هدفمند برای خودروهای کم‌مصرف می‌تواند بخشی از این مسئله را حل کند.از سوی دیگر، حمایت هدفمند از رانندگان تاکسی‌های اینترنتی نیز می‌تواند مورد توجه قرار گیرد. تخفیف یا سهمیه مشخص سوخت برای رانندگانی که فعالیت حرفه‌ای و مستمر دارند، تسهیلات نوسازی خودرو، کاهش هزینه بیمه و تعمیرات و ایجاد سازوکارهای شفاف برای تعیین کرایه می‌تواند از انتقال کامل فشار هزینه به مسافر جلوگیری کند.باید پذیرفت که تاکسی اینترنتی در اقتصاد امروز شهرهای ایران دیگر یک خدمت لوکس یا تفننی نیست. برای میلیون‌ها سفر روزانه، این خدمات بخشی از زیرساخت حمل‌ونقل شهری محسوب می‌شوند. حذف تدریجی توان اقتصادی این شبکه می‌تواند فشار بیشتری را به سیستم حمل‌ونقل عمومی وارد کند؛ سیستمی که خود نیز در بسیاری از شهرها با کمبود ناوگان و مشکلات زیرساختی مواجه است.مسئله امروز بنابراین این نیست که «بنزین گران شود یا نشود». مسئله اصلی این است که هزینه اصلاح نظام سوخت و انرژی قرار است بر دوش چه کسی قرار گیرد. اگر تمام بار این تصمیم به راننده منتقل شود، درآمد او کاهش می‌یابد و اگر تمام آن به مسافر منتقل شود، سفر شهری برای بخشی از مردم غیرقابل‌تحمل خواهد شد. اگر هم هر دو طرف تحت فشار قرار گیرند، نتیجه چیزی جز کوچک‌تر شدن بازار و کاهش کیفیت خدمات نخواهد بود.تاکسی‌های اینترنتی طی سال‌های اخیر برای بخشی از جامعه به راهی برای مدیریت هزینه‌های حمل‌ونقل تبدیل شده‌اند؛ اما اکنون خودشان در معرض افزایش هزینه‌هایی قرار گرفته‌اند که می‌تواند این مزیت را از بین ببرد. در اقتصادی که خانوارها پیش از این بسیاری از هزینه‌های غیرضروری را حذف کرده‌اند، گران شدن رفت‌وآمد می‌تواند مستقیماً به کیفیت زندگی و حتی توان حضور افراد در بازار کار آسیب بزند.اگر سیاست‌گذار قصد دارد مصرف سوخت را مدیریت کند، نباید ساده‌ترین مسیر یعنی انتقال مستقیم هزینه به مردمرا انتخاب کند. اصلاح مصرف باید همراه با اصلاح ناوگان، توسعه حمل‌ونقل عمومی، حمایت از خودروهای کم‌مصرف و طراحی نظام عادلانه قیمت‌گذاری باشد.در غیر این صورت، ممکن است روزی برسد که تاکسی اینترنتی که زمانی یکی از نمادهای دسترسی ارزان‌تر مردم به حمل‌ونقل شهری بود، خود به خدمتی تبدیل شود که فقط بخشی از جامعه توان استفاده از آن را دارد. آن روز، مسئله دیگر صرفاً «گرانی بنزین» نخواهد بود؛ بلکه صحبت از گران شدن امکان جابه‌جایی، کار کردن و زندگی کردن در شهر خواهد بود.