فواید حساب واحد خزانه برای بودجه

جهان صنعت – حساب واحد خزانه با تجمیع منابع دولت، نیاز به استفاده از تنخواه بانک مرکزی را کاهش داد. یکی از نقاط اتصال مهم میان سیاست مالی و سیاست پولی، نحوه تامین نقدینگی دولت برای پرداخت هزینه‌های جاری است. زمانی‌که منابع بودجه با زمان‌بندی مخارج دولت همخوان نباشد، خزانه با شکاف نقدینگی مواجه می‌شود و در صورت استفاده از منابع بانک مرکزی، این شکاف می‌تواند به افزایش پایه پولی منتقل شود. تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد که حساب واحد خزانه می‌تواند با تجمیع منابع دولت و مدیریت متمرکز جریان وجوه، نیاز به استفاده از تنخواه و فشار بر منابع بانک مرکزی را کاهش دهد.

باید میان «کسری بودجه» و «کسری نقدینگی» تفاوت قائل شد. ممکن است دولت در مقطعی منابع کافی برای پوشش هزینه‌های مصوب سالانه داشته باشد اما زمان وصول درآمدها با زمان پرداخت حقوق، خرید کالا و خدمات یا سایر هزینه‌ها منطبق نباشد. در این شرایط، دولت به ابزارهایی برای مدیریت کوتاه‌مدت نقدینگی نیاز دارد.

یکی از این ابزارها تنخواه‌گردان خزانه است که طبق قانون محاسبات عمومی، اعتبار بانکی دولت نزد بانک مرکزی برای رفع نیازهای نقدی خزانه در طول سال محسوب می‌شود و باید تا پایان سال تسویه شود بنابراین استفاده از این ابزار لزوما به معنای کسری ساختاری بودجه نیست اما هرچه اتکای دولت به منابع بانک مرکزی بیشتر و بازپرداخت آن دشوارتر شود، ارتباط میان عملیات بودجه و رشد پایه پولی پررنگ‌تر خواهد شد.

حساب واحد خزانه با یک منطق ساده شکل گرفته است: دولت پیش از آنکه برای تامین هزینه‌های خود به منابع جدید متوسل شود، باید تصویر دقیقی از تمام منابع موجود در اختیار داشته باشد.

در سال‌های گذشته پراکندگی حساب‌های دستگاه‌های دولتی باعث می‌شد بخشی از منابع در حساب‌های مختلف باقی بماند در حالی که خزانه برای پرداخت برخی تعهدات با محدودیت نقدینگی مواجه باشد. با تجمیع حساب‌ها، منابع دولت در یک چارچوب متمرکزتر قرار می‌گیرد و خزانه می‌تواند زمان‌بندی دریافت‌ها و پرداخت‌ها را بهتر مدیریت کند.

در همین زمینه خاندوزی، وزیر پیشین امور اقتصادی و دارایی اعلام کرده بود که تعداد حساب‌های دستگاه‌های دولتی از حدود ۲۵۰‌هزار فقره به حدود ۲۵‌هزار حساب کاهش یافته و با اجرای حساب واحد خزانه، دولت در دوسال متوالی توانسته بود بدون استقراض از بانک مرکزی بودجه عمومی خود را مدیریت کند.

گزارش سیاست پولی مرکز پژوهش‌های مجلس نیز نشان می‌دهد اجرای حساب واحد خزانه در سال1402 و استفاده کمتر دولت از تنخواه بانک مرکزی، در کاهش سهم خالص مطالبات بانک مرکزی از بخش دولتی در رشد پایه پولی موثر بوده است. انتقال حساب‌های دولتی به بانک مرکزی باعث افزایش سپرده دولت نزد بانک مرکزی و درنتیجه کاهش خالص مطالبات این بانک از دولت می‌شود؛ مسیری که اثر کاهنده بر پایه پولی دارد. این نکته نشان می‌دهد انضباط پولی صرفا در بانک مرکزی ایجاد نمی‌شود و بخشی از آن به نحوه مدیریت منابع دولت در خزانه بازمی‌گردد. هرچه منابع موجود دولت شفاف‌تر و متمرکزتر باشد، نیاز به تامین نقدینگی اضطراری از مسیر بانک مرکزی نیز کاهش پیدا می‌کند با این حال حساب واحد خزانه به‌معنای حذف کسری بودجه نیست. اگر مخارج دولت به شکل پایدار از درآمدها بیشتر باشد، تجمیع حساب‌ها تنها می‌تواند نحوه مدیریت نقدینگی و زمان‌بندی پرداخت‌ها را بهبود دهد و نمی‌تواند جایگزین اصلاح ساختار بودجه شود.

اهمیت حساب واحد خزانه در واقع در تفکیک یک مشکل نقدینگی کوتاه‌مدت از یک ناترازی پایدار است. اگر دولت منابع پراکنده خود را شناسایی و تجمیع کند، می‌تواند بخشی از نیازهای جاری را از منابع موجود تامین کند و فشار کمتری برای استفاده از تنخواه یا سایر مسیرهای تامین مالی ایجاد شود.

درنهایت، رابطه بودجه و پایه پولی را باید از مسیر «منابع، مصارف و نحوه تامین شکاف» دنبال کرد. حساب واحد خزانه در این زنجیره نقش یک ابزار انضباط مالی را ایفا می‌کند؛ ابزاری که با کاهش رسوب منابع در حساب‌های پراکنده، مدیریت نقدینگی دولت را متمرکزتر کرده و می‌تواند مسیر انتقال ناترازی بودجه به پایه پولی را محدود کند. با این حال تداوم این انضباط به کنترل هزینه‌های جاری، افزایش درآمدهای پایدار و پرهیز از ایجاد تعهدات بدون منبع نیز وابسته است.