۱۱ مهر؛ از موشک مرگبار V-2 تا نخستین پرواز آتلانتیس

سال‌ها پیش در چنین روزی، موشک V-2 راهی خونین به عصر فضا گشود و آتلانتیس دهه‌ها بعد نخستین مأموریت از ۳۳ سفر خود را آغاز کرد.

گاهی مسیر پیشرفت علمی از آزمایشگاهی آرام می‌گذرد و گاهی از میان جنگ، انفجار و رقابت قدرت‌ها. رویدادهای امروز هر دو چهره را کنار هم می‌گذارند.

از حلقه‌های مولکولی چارلز پدرسن تا غرش V-2 و پرواز آتلانتیس، هر داستان یادآوری می‌کند که فناوری را نمی‌توان جدا از انتخاب‌های انسانی فهمید.

شیمیدانی بدون مدرک دکتری که مولکول‌ها را به دام انداخت

۱۲۲ سال پیش، چارلز جان پدرسن در بوسان، واقع در امپراتوری کره، متولد شد. مسیر او با الگوی رایج دانشمندان نوبلی تفاوت داشت. پدرسن مدرک دکتری نگرفت، اما ۴۲ سال در آزمایشگاه‌های دوپونت کار کرد و کنجکاوی عملی را جایگزین عنوان دانشگاهی ساخت.

یک محصول جانبی آزمایشگاهی، دری به جهان شیمی فرامولکولی گشود

کشف بزرگ هنگام بررسی یک محصول جانبی رقم خورد. پدرسن مولکول‌های حلقوی اتر تاجی را شناخت که حفره‌ی مرکزی‌شان می‌تواند یون‌هایی مانند سدیم و پتاسیم را بر پایه‌ی اندازه انتخاب و محصور کند. شکل حلقه درست مانند قفلی مولکولی تعیین می‌کرد کدام مهمان اجازه‌ی ورود داشته باشد.

جایزه‌ی نوبل شیمی ۱۹۸۷ میان پدرسن، دونالد کرام (Donald Cram) و ژان‌ماری لن (Jean-Marie Lehn) تقسیم شد. دستاورد پدرسن پایه‌ای برای شیمی فرامولکولی فراهم کرد و رد آن هنوز در حسگرهای یونی، جداسازی مواد و طراحی ماشین‌های مولکولی دیده می‌شود.

موشکی که پیش از رسیدن به فضا، شهرها را هدف گرفت

۸۴ سال پیش، موشکی که بعدها V-2 نام گرفت تا حدود ۹۶ کیلومتری اوج گرفت و با سرعتی نزدیک به ماخ ۴ پرواز کرد. تیم ورنر فون براون نشان داده بود موتور سوخت مایع و هدایت خودکار می‌توانند موشکی بالستیک را به مرز فضا برسانند.

یکی از اجداد فنی سفر به ماه، جنگ‌افزاری برای بمباران شهرها بود

پیروزی مهندسی خیلی زود چهره‌ی اصلی خود را در جنگ نشان داد. آلمان نازی هزاران فروند V-2 را علیه شهرهای اروپا به کار برد و نزدیک به ۵ هزار نفر در حملات آن کشته شدند. کارگران اردوگاه‌های کار اجباری نیز هنگام تولید موشک‌ها با شرایط مرگبار روبه‌رو بودند.

پس از جنگ، آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی متخصصان و فناوری V-2 را جذب کردند. موتور، بدنه و سامانه‌ی هدایت موشک بر نسل‌های بعدی موشک‌های بالستیک و پرتابگرهای فضایی اثر گذاشت. یکی از ریشه‌های فنی سفر انسان به ماه، به جنگ‌افزاری می‌رسد که برای بمباران شهرها ساخته شده بود.

بمبی درون کشتی و ورود بریتانیا به باشگاه هسته‌ای

در آب‌های کم‌عمق جزایر مونته‌بلو، ناوچه‌ی HMS Plym نقشی هولناک داشت. ۷۴ سال پیش، بریتانیا بمبی پلوتونیومی را در بدنه‌ی کشتی منفجر کرد تا پیامد ورود پنهانی یک سلاح اتمی به بندر را شبیه‌سازی کند. قدرت انفجار عملیات هاریکین حدود ۲۵ کیلوتن تی‌ان‌تی بود و کشتی را نابود کرد.

آزمایش، بریتانیا را پس از آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی به سومین قدرت هسته‌ای جهان رساند. مهندسان توانسته بودند بدون دسترسی کامل به اطلاعات آمریکا، یک سلاح عملیاتی بسازند؛ موفقیتی که دولت بریتانیا آن را نشانه‌ی استقلال راهبردی در فضای پرتنش جنگ سرد می‌دید.

هزینه‌ی واقعی به نمودارهای نظامی محدود نماند. مواد پرتوزا در محیط پراکنده شدند و آزمایش‌های بعدی بریتانیا در استرالیا نگرانی‌های ماندگاری درباره‌ی سلامت نیروها، جوامع بومی و اکوسیستم منطقه برانگیختند. جزایر مونته‌بلو هنوز یادآور فاصله‌ی میان توانایی ساخت یک فناوری و مسئولیت استفاده از آن هستند.

۹ ساعت آرام که اعتماد ناسا را بازگرداند

والتر شیرا در کابین کوچک سیگما ۷ مأموریتی نمایشی نداشت. هدف اصلی، سنجیدن دوام انسان و ماشین در پروازی طولانی‌تر بود. ۶۴ سال پیش، Mercury-Atlas 8 از کیپ کاناورال برخاست و سومین پرواز مداری سرنشین‌دار آمریکا را آغاز کرد.

شیرا طی ۹ ساعت و ۱۳ دقیقه و ۱۱ ثانیه، ۶ بار زمین را دور زد. فضاپیما به اوج مداری حدود ۲۸۳ کیلومتر رسید و نزدیک به ۲۴۸ هزار کیلومتر پیمود. او بخش‌هایی از پرواز را با مصرف حداقلی سوخت و در حالت شناوری آزاد گذراند تا کارایی سامانه‌های کنترل و ارتباطات سنجیده شود.

فرود دقیق در اقیانوس آرام پایانی کم‌حادثه برای طولانی‌ترین پرواز فضایی آمریکا تا آن زمان بود. همین آرامش ارزش مهندسی ماموریت را نشان می‌داد. عملکرد مطمئن سیگما ۷ اعتماد به برنامه‌ی مرکوری را تقویت کرد و به ناسا آموخت که پروازهای طولانی‌تر، بیش از نمایش جسارت، به مدیریت انرژی و انضباط عملیاتی نیاز دارند.

نخستین ماموریت محرمانه‌ی آتلانتیس

آتلانتیس در نخستین سفرش محموله‌ای داشت که جزئیات آن سال‌ها از افکار عمومی پنهان ماند. ۴۱ سال پیش، ماموریت STS-51-J با ۵ خدمه از سکوی 39A مرکز فضایی کندی آغاز شد و حدود ۸ دقیقه بعد شاتل را به مدار رساند.

آتلانتیس با ماموریتی محرمانه آمد و با آخرین پرواز شاتل‌ها رفت

پرواز زیر نظر وزارت دفاع آمریکا انجام شد و دو ماهواره‌ی ارتباطی نظامی DSCS-III را در مدار قرار داد. آتلانتیس پس از ۴ روز و نزدیک به ۲ ساعت، با تکمیل ۶۴ گردش به دور زمین و پیمودن حدود ۲٫۷ میلیون کیلومتر در پایگاه نیروی هوایی ادواردز فرود آمد.

نخستین سفر، آغاز کارنامه‌ای ۳۳ ماموریتی بود. آتلانتیس بعدها کاوشگرهای گالیله و ماژلان را راهی فضا کرد، در ساخت ایستگاه فضایی بین‌المللی سهم گرفت و آخرین پرواز برنامه‌ی شاتل را انجام داد. فضاپیمایی که با ماموریتی محرمانه وارد مدار شد، سرانجام به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای ناسا بدل گشت.