صنعت ایران تشنه بهره‌وری

اقتصاد صنعتی ایران در حالی وارد دهه‌های جدید فناوری شده که بخشی از صنایع هنوز درگیر الگوهایی هستند که بیش از آنکه بر نوآوری، بهره‌وری و رقابت‌پذیری استوار باشند، بر انرژی ارزان، تعرفه‌های حمایتی و بازارهای نسبتاً بسته تکیه دارند.

حسین کریمی نتیجه این رویکرد، شکل‌گیری کارخانه‌هایی است که الزاماً از مقیاس اقتصادی کافی برخوردار نیستند و بدون حمایت‌های بیرونی، توان رقابت با تولیدکنندگان بزرگ جهانی را ندارند. ایجاد واحدهای متعدد در صنایعی مانند یخچال‌سازی، کامیون‌سازی و واگن‌سازی، زمانی می‌تواند به توسعه صنعتی منجر شود که این واحدها از فناوری روز، مقیاس مناسب تولید، زنجیره تأمین قدرتمند و بازار رقابتی برخوردار باشند؛ در غیر این صورت، افزایش تعداد کارخانه‌ها لزوماً به معنای صنعتی‌شدن نیست.مشکل اصلی آنجاست که رانت انرژی ارزان می‌تواند انگیزه بنگاه را برای افزایش بهره‌وری کاهش دهد. وقتی انرژی با قیمتی پایین‌تر از هزینه واقعی در اختیار صنعت قرار می‌گیرد، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های کم‌مصرف و اصلاح فرآیند تولید ممکن است جذابیت کمتری پیدا کند. تعرفه‌های بالا نیز اگر بدون برنامه زمانی و شاخص‌های مشخص عملکردی اعمال شوند، می‌توانند بنگاه را از فشار رقابت خارجی دور کنند. در چنین محیطی، حمایت به جای آنکه سکوی پرتاب صنعت باشد، ممکن است به عاملی برای تداوم ناکارآمدی تبدیل شود.یکی از نشانه‌های قابل تأمل، فاصله میان جایگاه ایران در تحقیق و توسعه و جایگاه آن در صنعتی‌شدن است. بر اساس آمار مطرح‌شده، ایران در تحقیق و توسعه رتبه ۳۷ میان ۱۵۸ کشور دارد، اما در شاخص صنعتی‌شدن رتبه ۱۳۰ را به خود اختصاص داده است. اگر این ارقام را به‌عنوان نشانه‌ای از شکاف میان ظرفیت علمی و عملکرد صنعتی در نظر بگیریم، یک سؤال اساسی مطرح می‌شود: چرا بخشی از دانش و ظرفیت پژوهشی کشور به محصول رقابتی، فناوری صنعتی و افزایش بهره‌وری تبدیل نمی‌شود؟پاسخ را باید تا حدی در فاصله میان دانشگاه و صنعت جست‌وجو کرد. دانشگاه ممکن است پژوهش تولید کند، اما بنگاه صنعتی زمانی حاضر به سرمایه‌گذاری روی فناوری است که بازده اقتصادی آن برایش روشن باشد. از سوی دیگر، اگر بازار بنگاه به واسطه تعرفه یا حمایت‌های غیررقابتی از فشار بازار جهانی دور باشد، انگیزه برای استفاده از فناوری جدید نیز می‌تواند کاهش یابد. بنابراین مسئله فقط کمبود دانش نیست؛ مسئله تبدیل دانش به ارزش اقتصادی است.صنعت نسل چهارم به کارخانه‌ای نیاز دارد که داده، اتوماسیون، هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و تحلیل پیشرفته را در فرآیند تولید به کار گیرد. اما حرکت به سمت این مدل بدون اصلاح ساختار انگیزشی صنعت دشوار است. بنگاهی که سودآوری آن بیش از بهره‌وری به انرژی ارزان یا حمایت تعرفه‌ای وابسته باشد، ممکن است دلیلی فوری برای تغییر مدل تولید خود احساس نکند.ایران به دلیل تحریم‌های ساختاری، محدودیت‌های تجاری و دشواری دسترسی به فناوری و سرمایه خارجی، نمی‌تواند سیاست صنعتی را صرفاً به سازوکار بازار واگذار کند. اما داشتن سیاست صنعتی به معنای توزیع دائمی رانت نیز نیست. سیاست صنعتی مؤثر باید مشخص کند که از کدام صنایع، با چه هدفی، برای چه دوره‌ای و در برابر چه تعهدی حمایت می‌شود.حمایت باید به افزایش بهره‌وری، توسعه فناوری، صادرات، ساخت داخل واقعی و ارتقای مقیاس تولید منجر شود. اگر بنگاهی سال‌ها از تعرفه بالا برخوردار باشد اما همچنان نتواند محصول خود را با کیفیت و قیمت رقابتی تولید کند، باید درباره اثربخشی این حمایت بازنگری شود. در مقابل، بنگاهی که بتواند از حمایت موقت برای دستیابی به فناوری، افزایش مقیاس و ورود به بازارهای صادراتی استفاده کند، می‌تواند به نمونه‌ای از سیاست صنعتی موفق تبدیل شود.ایران به جای افزایش تعداد کارخانه‌ها، به بنگاه‌های بزرگ‌تر، رقابتی‌تر و فناورانه‌تر نیاز دارد. مقیاس اقتصادی در بسیاری از صنایع تعیین‌کننده است و واحدهای کوچک و پراکنده نمی‌توانند همیشه هزینه تحقیق و توسعه، اتوماسیون و توسعه بازار را تحمل کنند. بنابراین ادغام، همکاری صنعتی، ایجاد زنجیره‌های تأمین مشترک و توسعه خوشه‌های صنعتی می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد.مسئله امروز صنعت ایران تنها این نیست که چه تعداد کارخانه داریم؛ پرسش مهم‌تر این است که این کارخانه‌ها چقدر بهره‌ور، فناور و رقابت‌پذیر هستند. فاصله میان رتبه تحقیق و توسعه و رتبه صنعتی‌شدن، اگرچه به‌تنهایی تمام واقعیت اقتصاد ایران را توضیح نمی‌دهد، اما می‌تواند نشانه‌ای مهم از ضرورت اصلاح رابطه میان دانشگاه، فناوری و تولید باشد.صنعت ایران برای عبور از این وضعیت به سیاست صنعتی نیاز دارد؛ اما سیاست صنعتی‌ای که مقصد آن حذف تدریجی رانت و رسیدن به رقابت باشد، نه تثبیت دائمی حمایت. انرژی ارزان باید به‌تدریج جای خود را به بهره‌وری انرژی بدهد، تعرفه باید ابزار زمان‌دار برای ایجاد توان رقابت باشد و منابع حمایتی باید به سمت تحقیق، فناوری و توسعه بازار هدایت شوند. در غیر این صورت، ممکن است کارخانه‌های بیشتری ساخته شوند، اما فاصله میان صنعت ایران و فناوری جهانی همچنان باقی بماند https://eghtesadepooya.ir/?p=105346