به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا ، مفهوم خانه در بسیاری از شهرها از محدوده واحد مسکونی فراتر رفته است. افزایش قیمت مسکن، کوچک‌تر شدن خانه‌ها، دورکاری، سالمندشدن جمعیت و نیاز به کاهش مصرف انرژی، توجه برنامه‌ریزان و سازندگان را به فضاهایی جلب کرده است که ساکنان یک ساختمان یا مجموعه مسکونی بتوانند به‌طور مشترک از آن‌ها استفاده کنند. این فضاها می‌توانند اتاق کار و مطالعه، آشپزخانه یا سالن چندمنظوره، اتاق مهمان، رخت‌شوی‌خانه، کارگاه، انباری دوچرخه، حیاط و باغچه مشترک یا فضای بازی کودکان باشند.
هدف از این رویکرد فقط افزودن چند فضای عمومی به ساختمان نیست؛ ایده اصلی آن است که بخشی از نیازهای روزمره به‌صورت جمعی پاسخ داده شود. یک اتاق کار مشترک می‌تواند جایگزینی برای دفتر خانگی در آپارتمان‌های کوچک باشد و یک اتاق مهمان مشترک می‌تواند نیاز هر خانوار به داشتن اتاقی کم‌استفاده را کاهش دهد. حیاط، فضای سبز و سالن مشترک فرصتی برای دیدار همسایه‌ها و شکل‌گیری روابط اجتماعی فراهم می‌کند؛ موضوعی که در ساختمان‌های بزرگ و پرتراکم، گاه به‌سادگی نادیده گرفته می‌شود.
این فضاها در ساختمان‌های مسکونی با الگوهای گوناگونی طراحی می‌شوند. در بعضی مجموعه‌ها، امکانات مشترک کنار واحدهای مستقل قرار می‌گیرند و استفاده از آن‌ها اختیاری است. در الگوهای دیگر از جمله هم‌زیستی گروهی، ساکنان از ابتدا در طراحی فضاها و اداره مجموعه مشارکت می‌کنند. شکل‌های متنوعی از ساختمان‌هایی با رخت‌شوی‌خانه، سالن اجتماعات و تراس مشترک گرفته تا مجتمع‌هایی افزایش پیدا کرده است که آشپزخانه، کارگاه و فضای مراقبت از کودکان را هم در برنامه خود دارند.
گسترش چنین فضاهایی می‌تواند به استفاده بهینه‌تر از سطح زمین و منابع کمک کند. طراحی فضاهای جمعی کنار حیاط‌های سبز، مسیرهای پیاده و پارکینگ دوچرخه می‌تواند کیفیت محیط زندگی را بالا ببرد و انزوای اجتماعی را کاهش دهد. موفقیت این الگو به توجه هم‌زمان به حریم خصوصی و زندگی جمعی وابسته است. ساکنان باید بدانند چه کسانی، در چه زمان‌هایی و با چه قواعدی از فضا استفاده می‌کنند و هزینه نگهداری آن چگونه تامین می‌شود. دسترس‌پذیری برای افراد دارای معلولیت، امنیت، کنترل صدا، امکان استفاده برابر و مشارکت ساکنان در تصمیم‌گیری اهمیت بسیاری در این فضاها دارد. فضاهای اشتراکی زمانی بیشترین اثر را دارند که از ابتدای طراحی، بر اساس نیازهای واقعی ساکنان پیش‌بینی شوند و پس از ساخت نیز مدیریت و نگهداری روشنی داشته باشند.
زوریخ، سوئیس؛ محوطه هونزیکر و طراحی یک محله اشتراکی
محوطه هونزیکر در شمال زوریخ یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های مسکن تعاونی در اروپا است. این مجموعه از سوی تعاونی «بیش از مسکن» شکل گرفته و از سال ۲۰۱۵ به‌تدریج به محل زندگی بیش از هزار نفر تبدیل شده است. ایده اصلی پروژه این بود که مجموعه مسکونی فقط از آپارتمان‌های خصوصی تشکیل نشود، بلکه به شکل یک محله کامل با فضاهای عمومی، خدمات روزمره و امکانات اشتراکی طراحی شود.
در محوطه هونزیکر مدل‌های مختلفی از واحدهای مسکونی وجود دارد؛ از آپارتمان‌های معمولی برای خانواده‌ها گرفته تا واحدهای کوچک‌تر برای افراد مجرد، سالمندان و گروه‌های هم‌خانه. بعضی واحدها نیز به‌صورت جمعی طراحی شده‌اند و چند اتاق خصوصی را کنار آشپزخانه یا فضای نشیمن مشترک قرار می‌دهند. این تنوع موجب شده است افراد با سبک‌های مختلف زندگی بتوانند در یک مجموعه سکونت داشته باشند.
بخش مهم پروژه هونزیکر فضاهایی است که در اختیار همه ساکنان قرار دارد. آشپزخانه‌های جمعی، اتاق‌های چندمنظوره، فضاهای بازی کودکان، اتاق مهمان، کارگاه، فضاهای سبز، تراس‌ها و حیاط‌های مشترک به ساکنان اجازه می‌دهد بخشی از نیازهای خود را به‌صورت اشتراکی تامین کنند. وجود اتاق مهمان موجب می‌شود هر خانواده مجبور نباشد برای پذیرایی از مهمان، خانه بزرگ‌تری اجاره یا خریداری کند. بعضی فضاها برای برگزاری جلسه، کار گروهی، کلاس، مهمانی و فعالیت‌های اجتماعی استفاده می‌شوند.
در این مجموعه ساکنان فقط مصرف‌کننده خدمات نیستند و در اداره بخشی از فضاها و برنامه‌ها مشارکت دارند. همین ساختار تعاونی، ارتباط میان همسایه‌ها را تقویت می‌کند و امکان می‌دهد تصمیم‌هایی همچون نحوه استفاده از فضاهای مشترک، برنامه‌های اجتماعی یا نگهداری از باغ‌ها با مشارکت ساکنان گرفته شود. محوطه هونزیکر تلاش می‌کند میان حریم خصوصی واحدهای مسکونی و زندگی اجتماعی محله تعادل ایجاد کند.
وین، اتریش؛ مسکن اجتماعی با فضاهای جمعی
وین سابقه‌ای طولانی در ساخت مسکن اجتماعی و اشتراکی دارد. در بسیاری از مجموعه‌های مسکونی این شهر، طراحی ساختمان فقط بر تعداد واحدهای مسکونی متمرکز نیست، بلکه حیاط، فضای سبز، اتاق‌های جمعی، زمین بازی و امکانات خدماتی نیز بخشی از طرح هستند. این فضاها به‌ویژه برای خانواده‌هایی اهمیت دارند که در آپارتمان‌های کوچک زندگی می‌کنند و به محیطی برای بازی کودکان، دورهمی و فعالیت‌های گروهی نیاز دارند.
پروژه مسکونی وین نمونه‌ای از مسکن مشارکتی در این شهر است که ساکنان از مرحله طراحی و شکل‌گیری پروژه در تصمیم‌گیری‌ها نقش داشته‌اند. کنار واحدهای خصوصی، بخش‌هایی همچون آشپزخانه و سالن غذاخوری مشترک، اتاق مهمان، اتاق چندمنظوره، کارگاه، فضای بازی کودکان، کتابخانه و فضاهای سبز در نظر گرفته شده است. مساحت فضاهای جمعی در این پروژه حدود ۷۰۰ مترمربع گزارش شده است؛ رقمی که نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از ساختمان به فعالیت‌هایی اختصاص پیدا کرده است که در آپارتمان‌های معمولی به فضای خصوصی و هزینه بیشتر نیاز دارند.
در پروژه مسکونی وین مشارکت ساکنان به استفاده از فضاها محدود نمی‌شود. گروه‌های داخلی برای رسیدگی به امور ساختمان، برنامه‌ریزی فعالیت‌ها، نگهداری از باغ و سازمان‌دهی زندگی جمعی شکل گرفته‌اند. این پروژه فقط یک ساختمان دارای امکانات مشترک نیست؛ بلکه نوعی جامعه کوچک است که ساکنان در مدیریت آن نقش دارند. زندگی در چنین مجموعه‌ای نیازمند توافق بر سر نظافت، زمان استفاده از فضاها، تقسیم مسئولیت‌ها و احترام به حریم خصوصی است.
بارسلونا، اسپانیا؛ مسکن تعاونی با حق استفاده
لا بردا در بارسلونا یکی از نمونه‌های مهم مسکن تعاونی و مشارکتی در بارسلونا است. این پروژه در محله سانتس و با همکاری اعضای تعاونی، نهادهای اجتماعی و حمایت از زمین عمومی شکل گرفت. برخلاف مدل معمول خریدوفروش آپارتمان، لا بردا بر پایه الگوی «حق استفاده» فعالیت می‌کند؛ یعنی تعاونی مالک یا بهره‌بردار اصلی ساختمان باقی می‌ماند و اعضا حق سکونت بلندمدت در واحدها را به دست می‌آورند، اما واحدها به‌عنوان کالای سرمایه‌ای در بازار خریدوفروش نمی‌شوند.
ساختمان لا بردا ۲۸ واحد مسکونی دارد و واحدهای خصوصی آن کنار مجموعه‌ای از فضاهای مشترک قرار گرفته‌اند. آشپزخانه جمعی، اتاق غذاخوری، رخت‌شوی‌خانه، اتاق مهمان، فضای چندمنظوره، فضاهای بازی، تراس و فضای جمعی بیرونی از امکانات این پروژه هستند. در این مدل، همه فعالیت‌ها به‌صورت مشترک انجام نمی‌شود، اما ساکنان می‌توانند در صورت تمایل از فضاهای عمومی استفاده کنند و بخشی از هزینه‌ها و امکانات را با دیگران به اشتراک بگذارند.
وجود رخت‌شوی‌خانه مشترک نمونه ساده‌ای از این رویکرد است. به‌جای آنکه هر واحد به ماشین لباس‌شویی و فضای جداگانه برای شست‌وشو نیاز داشته باشد، بخشی از این امکانات در فضای عمومی ساختمان قرار گرفته است. آشپزخانه و سالن جمعی نیز برای برگزاری وعده‌های غذایی گروهی، جلسات یا برنامه‌های اجتماعی مورد استفاده قرار می‌گیرد. چنین فضاهایی علاوه بر کاهش نیاز به تجهیزات تکراری، ارتباط میان ساکنان را افزایش می‌دهد.
اهمیت لا بردا فقط در معماری ساختمان نیست، بلکه به شیوه تامین زمین و مدیریت آن نیز مربوط می‌شود. استفاده از زمین عمومی و مدل تعاونی، امکان می‌دهد مسکن از منطق سود کوتاه‌مدت بازار فاصله بگیرد. در عین حال، اعضا در تصمیم‌گیری‌های مربوط به هزینه‌ها، نگهداری ساختمان، استفاده از فضاهای مشترک و برنامه‌های جمعی مشارکت می‌کنند.
خنت، بلژیک؛ هم‌خانه‌سازی در مقیاس یک محله کوچک
خنت در بلژیک یکی از شهرهای پیشرو در زمینه توسعه هم‌خانه‌سازی و پروژه‌های مسکن مشارکتی است. در این شهر گروه‌هایی از خانوارها پیش از ساخت یا بازسازی ساختمان گرد هم می‌آیند و درباره شکل واحدها، فضاهای مشترک، نحوه مدیریت و قوانین زندگی جمعی تصمیم‌گیری می‌کنند. گاردن کورت با ۵۹ واحد مسکونی نمونه‌ای از تبدیل یک سایت شهری قدیمی به مجموعه‌ای برای هم‌خانه‌سازی و زندگی جمعی است. این پروژه از چند گروه مستقل هم‌خانه‌سازی تشکیل شده است که هرکدام واحدها و ساختار داخلی خود را دارند، اما کنار آن از فضاهای مشترک و محوطه عمومی مجموعه نیز استفاده می‌کنند. به این ترتیب، پروژه میان دو سطح تعادل برقرار می‌کند: استقلال هر خانوار و ارتباط با کل جامعه ساکنان.
واحدهای خصوصی در گاردن کورت برای زندگی روزمره و حفظ حریم شخصی طراحی شده‌اند، اما بخشی از فعالیت‌ها در فضاهای جمعی انجام می‌شود. آشپزخانه، سالن مشترک، اتاق‌های چندمنظوره، فضاهای بازی، محل نگهداری دوچرخه و باغ مشترک از جمله امکاناتی هستند که می‌توانند میان ساکنان تقسیم شوند. باغ مشترک علاوه بر ایجاد فضای سبز، محلی برای استراحت، بازی کودکان، باغبانی و برگزاری فعالیت‌های اجتماعی است.
از سوی دیگر، گاردن کورت نمونه‌ای از استفاده دوباره از زمین و ساختمان‌های شهری برای تامین مسکن است. تبدیل یک سایت موجود به مجموعه‌ای مسکونی، از گسترش بی‌رویه شهر جلوگیری می‌کند و امکان می‌دهد زیرساخت‌ها و خدمات موجود بهتر مورد استفاده قرار گیرند. تجربه این پروژه نشان می‌دهد که هم‌خانه‌سازی فقط به معنای کوچک‌کردن واحدهای مسکونی نیست؛ بلکه به طراحی فضاهایی مربوط است که در آن‌ها ساکنان بتوانند بدون از دست دادن استقلال، بخشی از امکانات، هزینه‌ها و مسئولیت‌های زندگی را با یکدیگر تقسیم کنند.
نظرات کاربران