بازار سیاه به خرید و فروش کالا یا خدماتی گفته می‌شود که بیرون از مجاری قانونی و دور از نظارت دولت انجام می‌شود. در این بازار یا کالاهای ممنوع مانند مواد مخدر و سلاح معامله می‌شود، یا کالاهای مجاز به شکلی دادوستد می‌شوند که خریدار و فروشنده از مالیات، قیمتگذاری دستوری یا محدودیتهای دولتی بگریزند. به بازار سیاه «بازار زیرزمینی»، «بازار سایه» و «بازار غیرقانونی» هم می‌گویند.
نکات کلیدی
- بازار سیاه فعالیتی اقتصادی است که بیرون از مجاری مجاز دولت انجام می‌شود و معمولاً در آمار رسمی ثبت نمی‌شود.
- در بازار سیاه هم کالاها و خدمات غیرقانونی معامله می‌شود و هم کالاهای قانونی‌ای که برای فرار از مالیات یا محدودیتهای دولتی، پنهانی خرید و فروش می‌شوند.
- مواد مخدر، سلاح، قاچاق انسان، کالاهای تقلبی و تجارت غیرقانونی حیات وحش از نمونه‌های شناخته‌شده بازار سیاهاند.
- ممنوعیت کالا، قیمتگذاری دستوری، سهمیهبندی، مالیات‌های سنگین و محدودیتهای ارزی از مهمترین عوامل پیدایش بازار سیاهاند.
- بازار سیاه درآمد مالیاتی دولت را کم میکند، آمار اقتصادی را از دقت می‌اندازد و خریدار را در برابر کلاه‌برداری، کالای تقلبی و خشونت بی‌دفاع می‌گذارد.
- با این حال، در شرایط کمبود گاهی تنها راه دسترسی به برخی کالاها و داروهاست و برای گروهی از مردم شغل و درآمد ایجاد میکند.
- به برآورد مؤسسه ارنست اند یانگ (EY) در مارس ۲۰۲۵، اقتصاد سایه در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۱٫۸٪ تولید ناخالص داخلی جهان بوده است.
تعریف بازار سیاه
بازار سیاه لزوماً مکان مشخصی نیست. هر جا کالا یا خدمتی بیرون از چارچوب قانون و دور از چشم نهادهای ناظر معامله شود، بازار سیاه شکل گرفته است. این معامله‌ها معمولاً «زیرمیزی» و پنهانی انجام می‌شوند تا طرفین از کنترل قیمت، سهمیهبندی یا مالیات دولت در امان بمانند.
آنچه در بازار سیاه معامله می‌شود دو دسته است:
- کالاها و خدمات ممنوع: چیزهایی که خرید و فروششان طبق قانون ممنوع است، مانند مواد مخدر یا سلاح غیرمجاز.
- کالاهای قانونی از مسیر غیرقانونی: کالاهای مجازی که برای فرار از مالیات یا مقررات، پنهانی معامله می‌شوند؛ مانند سیگاری که بدون پرداخت عوارض وارد کشور می‌شود، یا کالایی که بیرون از شبکه رسمی توزیع و گران‌تر از قیمت مصوب فروخته می‌شود.
تفاوت بازار سیاه با بازار خاکستری و اقتصاد غیررسمی
این سه اصطلاح گاهی به جای هم به کار می‌روند، اما یک معنا ندارند. جدول زیر تفاوت اصلی آن‌ها را نشان می‌دهد.
| مفهوم | چه چیزی معامله می‌شود؟ | نمونه |
|---|---|---|
| بازار سیاه | کالا یا خدمت ممنوع، یا کالای مجازی که برای فرار از مالیات، قیمتگذاری دستوری یا سهمیهبندی پنهانی معامله می‌شود | مواد مخدر، سلاح، سیگار قاچاق، ارز در کشورهایی که محدودیت ارزی دارند |
| بازار خاکستری | کالای قانونی و اصل که از مسیرهای غیررسمی و بدون مجوز نمایندگی رسمی فروخته می‌شود | لوازم برقی اصلی که بدون گارانتی رسمی و از مسیر واردات غیررسمی عرضه می‌شود |
| اقتصاد غیررسمی | فعالیت قانونی که ثبت نمی‌شود و مالیات و بیمه آن پرداخت نمی‌شود | دست‌فروشی، کارهای خدماتی و ساختمانی بدون قرارداد و بیمه |
مرز این مفاهیم همیشه روشن نیست. پژوهشگران معمولاً مجموع فعالیت‌هایی را که از دید آمار رسمی و مالیات پنهان می‌مانند «اقتصاد سایه» می‌نامند؛ مفهومی گسترده‌تر که بازار سیاه فقط بخشی از آن است.
بازار سیاه چگونه شکل می‌گیرد؟
بازار سیاه معمولاً جایی پدید می‌آید که میان قیمت یا دسترسی رسمی و خواست واقعی مردم فاصله بیفتد. هرچه این فاصله بزرگ‌تر باشد، معامله پنهانی سودآورتر می‌شود و افراد بیشتری حاضرند خطر آن را بپذیرند. مهمترین عوامل پیدایش بازار سیاه این‌هاست:
- ممنوعیت کامل یک کالا: وقتی کالایی مانند مواد مخدر ممنوع می‌شود، تقاضا برای آن از بین نمی‌رود، بلکه به بازار پنهان منتقل می‌شود.
- قیمتگذاری دستوری و سهمیهبندی: اگر دولت قیمت کالایی را پایین‌تر از قیمت تعادلی بازار نگه دارد، کمبود پیش می‌آید؛ آن‌گاه بخشی از کالا از شبکه رسمی بیرون می‌رود و گران‌تر فروخته می‌شود. جیره‌بندی کالاها در دوران جنگ نمونه روشن این سازوکار است.
- مالیات و عوارض سنگین: مالیات بالا بر کالاهایی مانند سیگار و مشروبات الکلی انگیزه قاچاق و فروش بدون مالیات را بیشتر میکند.
- محدودیتهای ارزی و تجاری: وقتی دسترسی به ارز یا کالای وارداتی از مسیر رسمی محدود شود، بازار موازی ارز و بازار کالای قاچاق رونق می‌گیرد.
- ضعف نظارت و کارآمدی پایین دولت: هرچه احتمال شناسایی و مجازات کمتر باشد، فعالیت در بازار سیاه کم‌هزینه‌تر می‌شود.
گزارشی که مؤسسه ارنست اند یانگ در مارس ۲۰۲۵ درباره اقتصاد سایه منتشر کرد نیز با همین تصویر هم‌خوان است. به گفته این گزارش، محرک‌های اصلی اقتصاد سایه در کشورهای در حال توسعه، کسب‌وکارهای غیررسمی و کارآمدی پایین دولت‌اند و در اقتصادهای پیشرفته، نرخ‌های مالیاتی.
مثال فرضی: سقف قیمت و پیدایش بازار سیاه
فرض کنید دولت قیمت هر بطری روغن خوراکی را ۱۰۰ هزار تومان تعیین کند. با این قیمت، تولیدکنندگان ماهانه ۶۰ هزار بطری عرضه میکنند، اما مصرف‌کنندگان ۱۰۰ هزار بطری می‌خواهند.
- کمبود ماهانه: ۱۰۰ هزار − ۶۰ هزار = ۴۰ هزار بطری
- اگر خریدارانی که سهمی نگرفته‌اند حاضر باشند هر بطری را در بازار سیاه ۱۴۰ هزار تومان بخرند، فروشنده‌ای که یک بطری را از شبکه رسمی بیرون ببرد، از هر بطری ۱۴۰ هزار − ۱۰۰ هزار = ۴۰ هزار تومان سود اضافه می‌برد.
همین سود اضافه انگیزه احتکار و فروش پنهانی را ایجاد میکند. قیمت بازار سیاه اغلب حتی از قیمت تعادلی، یعنی قیمتی که بدون دخالت دولت شکل می‌گرفت، هم بالاتر می‌رود؛ چون مقدار کالای در دسترس کمتر است و فروشنده خطر جریمه و مجازات را هم در قیمت حساب میکند.
بازار سیاه چگونه کار میکند؟
بازارهای سیاه شکل‌های گوناگونی دارند و به روش‌های متفاوتی کار میکنند. بازار سیاه میتواند کاملاً فیزیکی باشد؛ مثلاً دو نفر در گوشه‌ای از خیابان همدیگر را می‌بینند و کالایی غیرقانونی، مثل مواد مخدر، را مبادله میکنند. در گذشته این معامله‌ها تقریباً همیشه نقدی بود تا هیچ ردی در اسناد کاغذی یا حساب‌های بانکی باقی نماند؛ به همین دلیل، نقدی بودن از ویژگی‌های اصلی بازار سیاه به شمار می‌رفت.
با گسترش اینترنت، بخش مهمی از این دادوستدها به فضای آنلاین رفته است. «دارکوب» (Dark Web) بخشی از اینترنت است که موتورهای جست‌وجوی معمولی آن را نشان نمی‌دهند و فقط با نرم‌افزارهای ویژه در دسترس است. در بازارهای دارکوب، خریداران و فروشندگان ناشناس با هم ارتباط میگیرند و پول را معمولاً با رمزارز جابه‌جا میکنند.
به گزارش شرکت تحلیل داده‌های بلاک‌چین چین‌آنالیسیس (Chainalysis) در فوریه ۲۰۲۶، مجموع جریان رمزارز به بازارهای دارکوب در سال ۲۰۲۵ به نزدیک ۲٫۶ میلیارد دلار رسید. به گفته این گزارش، بازارهای مواد مخدر مبتنی بر رمزارز با وجود اقدامات مکرر نهادهای انتظامی همچنان پابرجا مانده‌اند. در این بازارها ابزارهای هک و کالاهای مربوط به کلاه‌برداری هم عرضه می‌شود، اما بیشتر آگهی‌ها به مواد مخدر مربوط است.
کالاها و خدمات رایج در بازار سیاه
- مشروبات الکلی
- حیوانات و فرآورده‌های حیوانی (تجارت غیرقانونی حیات وحش)
- مواد مخدر غیرقانونی
- چوب و الوار حاصل از قطع غیرقانونی درختان جنگل
- اطلاعات شخصی دزدیده‌شده
- بهره‌کشی جنسی و کار اجباری
- دخانیات و سیگار قاچاق
- سلاح
- کالاهای تقلبی
- ارز، در کشورهایی که محدودیت ارزی دارند
انواع بازارهای سیاه
بازار زیرزمینی اغلب جای مبادله کالاهای غیرقانونی، خطرناک یا تقلبی است؛ به‌ویژه کالاهایی که به‌شدت کنترل می‌شوند، مانند مواد مخدر و سلاح گرم. مهمترین انواع این بازار را در ادامه می‌خوانید.
مواد مخدر
بازار مواد مخدر یکی از بزرگ‌ترین بازارهای سیاه جهان است. دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC) در «گزارش جهانی مواد مخدر ۲۰۲۵» که در ژوئن ۲۰۲۵ منتشر شد، نوشت که با وجود تفاوت برآوردها، تجارت غیرقانونی مواد مخدر هر سال صدها میلیارد دلار درآمد ایجاد میکند.
این بازار همچنان در حال گسترش است. به گزارش همین نهاد در ژوئن ۲۰۲۶، حدود ۳۳۱ میلیون نفر در سال ۲۰۲۴ مواد مخدر مصرف کرده‌اند؛ یعنی ۶٫۲٪ جمعیت ۱۵ تا ۶۴ ساله جهان، در برابر ۵٫۲٪ در سال ۲۰۱۴. تولید کوکائین نیز در سال ۲۰۲۴ به بیش از ۴٬۰۰۰ تن (به‌صورت خالص) رسید؛ یعنی در ده سال بیش از چهار برابر شده است.
قاچاق انسان و کار اجباری
قاچاق انسان یکی از بزرگ‌ترین و دردناک‌ترین بازارهای غیرقانونی است. قاچاقچیان افراد را به کار اجباری، بهره‌کشی جنسی، به‌کارگیری کودکان در گروه‌های مسلح و حتی فروش اعضای بدن می‌کشانند.
کالاهای تقلبی
کالاهای تقلبی بخش بزرگی از بازار سیاه را تشکیل می‌دهند. بسیاری از کشورها، از جمله ایالات متحده، برای فروشندگان این کالاها مجازات‌های سنگینی در نظر گرفته‌اند، اما بازار آن‌ها همچنان گسترده است. فروش کالای تقلبی هم سود تولیدکنندگان قانونی را کم میکند و هم اعتماد عمومی به بازار را از بین می‌برد.
بر پایه گزارش مشترک سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) و اداره مالکیت فکری اتحادیه اروپا (EUIPO) که در مه ۲۰۲۵ منتشر شد، ارزش تجارت جهانی کالاهای تقلبی در سال ۲۰۲۱ حدود ۴۶۷ میلیارد دلار بود؛ یعنی ۲٫۳٪ کل تجارت جهانی. پوشاک، کفش و کالاهای چرمی روی هم ۶۲٪ کالاهای تقلبی توقیف‌شده را تشکیل می‌دادند.
خطر کالای تقلبی فقط اقتصادی نیست. به گفته سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، قطعات خودرو، دارو، لوازم آرایشی، اسباب‌بازی و مواد غذایی تقلبی رایج‌تر شده‌اند و سلامت و ایمنی مصرف‌کنندگان را جدی تهدید میکنند. فروشندگان کالای تقلبی به تبلیغ آنلاین و روش‌های ارسالی روی آورده‌اند که کمتر بازرسی می‌شوند؛ حدود ۶۵٪ توقیف‌ها به بسته‌های کوچک و مرسوله‌های پستی مربوط است.
قمار، حیات وحش و منابع طبیعی
قمار غیرقانونی، تجارت غیرقانونی حیات وحش، و استخراج معدن، ماهیگیری و قطع درختان بدون مجوز از دیگر بازارهای زیرزمینی‌اند. بازارهای غیرقانونی حیات وحش و منابع طبیعی افزون بر زیان اقتصادی، به محیط زیست و تنوع زیستی هم آسیب جدی می‌زنند.
بازار سیاه ارز
در حوزه مالی، بزرگ‌ترین بازارهای زیرزمینی به ارز مربوط‌اند و در کشورهایی شکل میگیرند که کنترل ارزی سخت‌گیرانه دارند. این بازارها، که به آن‌ها «بازار موازی» ارز هم می‌گویند، بیشتر در کشورهایی رونق میگیرند که افزون بر محدودیت ارزی، بنیان‌های اقتصادی ضعیفی دارند؛ مانند تورم بالا و ذخایر ارزی اندک. در این کشورها نرخ رسمی ارز معمولاً ثابت نگه داشته می‌شود و ارزش پول ملی در برابر دلار یا ارزهای دیگر در سطحی غیرواقعی و بالاتر از ارزش واقعی‌اش تثبیت می‌شود. به همین دلیل، بازار موازی ارز در کشورهایی مانند آرژانتین، ونزوئلا و ایران سابقه‌ای طولانی دارد.
صندوق بین‌المللی پول (IMF) در مطالعه‌ای درباره اتیوپی که در ژوئیه ۲۰۲۵ منتشر کرد، بازار موازی را سازوکاری می‌داند که تقاضا یا عرضه‌ای را که در بازار رسمی پاسخ نگرفته است، به هم می‌رساند. از نگاه این مطالعه، محدودیتهای ارزی باقی‌مانده، کنترل بر خروج سرمایه از کشور و کم‌عمق بودن بازار مالی می‌توانند شکاف میان نرخ رسمی و نرخ موازی را حتی پس از یکسان‌سازی نرخ‌ها، یعنی کنار گذاشتن نرخ‌های چندگانه و رسیدن به یک نرخ واحد، زنده نگه دارند.
تجربه‌های یکی دو سال اخیر نشان می‌دهد آزادسازی نرخ ارز و برداشتن محدودیت‌ها میتواند این شکاف را به‌سرعت کم کند:
- آرژانتین: به گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس در آوریل ۲۰۲۵، محدودیتهای ارزی این کشور نخستین بار در سال ۲۰۱۱ وضع شده بود و بیشتر آن‌ها روز دوشنبه ۱۴ آوریل ۲۰۲۵ برداشته شد. در ۱۱ آوریل، هر دلار در بازار سیاه ۱٬۳۷۵ پزو و با نرخ رسمی ۱٬۰۹۷ پزو معامله می‌شد. در ۱۵ آوریل، پزو با نرخ ۱٬۲۳۰ در برابر دلار معامله شد و فاصله آن با دلار بازار سیاه به حدود ۷٪ رسید.
- اتیوپی: به گزارش صندوق بین‌المللی پول، فاصله نرخ بازار موازی با نرخ رسمی در این کشور تا نوامبر ۲۰۲۳ از ۱۰۰٪ گذشته بود. پس از آن‌که اتیوپی در ژوئیه ۲۰۲۴ تعیین نرخ ارز را به بازار سپرد و بیشتر محدودیتهای ارزی را برداشت، این فاصله تا اوایل سپتامبر ۲۰۲۴ تقریباً به صفر رسید. شش ماه پس از این اصلاح، فاصله دو نرخ ۱۲٫۴٪ بود.
- مصر، نیجریه و آنگولا: همین مطالعه نشان می‌دهد شش ماه پس از اصلاح بزرگ نرخ ارز، فاصله نرخ بازار موازی در مصر ۰٫۲٪ و در نیجریه ۰٫۳٪ بود، اما در آنگولا به ۴۸٪ می‌رسید. به ارزیابی صندوق، آنگولا و اتیوپی در مقایسه با مصر و نیجریه محدودیتهای سخت‌تری بر حساب سرمایه و حساب مالی خود، یعنی بر جابه‌جایی سرمایه و دادوستدهای مالی با خارج از کشور، داشتند.
محاسبه شکاف نرخ رسمی و نرخ بازار موازی
شدت عدم تعادل در بازار ارز را معمولاً با «شکاف نرخ» یا «صرف بازار موازی» (Parallel Market Premium) می‌سنجند:
شکاف نرخ (٪) = (نرخ بازار موازی − نرخ رسمی) ÷ نرخ رسمی × ۱۰۰
مثال فرضی: اگر نرخ رسمی هر دلار ۵۰٬۰۰۰ واحد پول ملی و نرخ بازار موازی ۶۰٬۰۰۰ واحد باشد، شکاف نرخ برابر است با (۶۰٬۰۰۰ − ۵۰٬۰۰۰) ÷ ۵۰٬۰۰۰ × ۱۰۰ = ۲۰٪؛ یعنی خریدار در بازار موازی ۲۰٪ بیشتر از نرخ رسمی می‌پردازد.
با همین فرمول، شکاف دلار در آرژانتین در ۱۱ آوریل ۲۰۲۵ برابر بود با (۱٬۳۷۵ − ۱٬۰۹۷) ÷ ۱٬۰۹۷ × ۱۰۰، یعنی حدود ۲۵٫۳٪.
اندازه بازار سیاه و اقتصاد سایه
ماهیت پنهان بازار سیاه اندازه‌گیری آن را بسیار دشوار میکند و برآوردها تفاوت زیادی با هم دارند. به همین دلیل، پژوهشگران معمولاً به جای بازار سیاه به‌تنهایی، اندازه کل «اقتصاد سایه» را برآورد میکنند؛ یعنی فعالیت‌هایی که در آمار رسمی ثبت نمی‌شوند و مالیاتی از آن‌ها گرفته نمی‌شود.
به برآورد ارنست اند یانگ در گزارشی که در مارس ۲۰۲۵ منتشر شد، اقتصاد سایه در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۱٫۸٪ کل تولید ناخالص داخلی جهان بوده است. میانگین ساده برآوردهای کشوری بسیار بالاتر و برابر ۱۹٫۳٪ است. در میانگین ساده، هر کشور بدون توجه به اندازه اقتصادش وزن برابر دارد؛ پس بالاتر بودن این عدد نشان می‌دهد که اقتصاد سایه در کشورهایی با اقتصاد کوچک‌تر، به‌طور متوسط سهم بزرگ‌تری دارد.
همین گزارش نشان می‌دهد که اقتصاد سایه در ۱۱۹ کشور از ۱۳۱ کشور بررسی‌شده، میان سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۳ کوچک‌تر شده است. این کاهش به‌طور میانگین برابر ۶٫۷٪ تولید ناخالص داخلی بوده است.
یکی از پیامدهای این پنهان‌کاری آن است که تولید ناخالص داخلی (GDP) رسمی یک کشور تصویر کاملی از اقتصاد واقعی آن نمی‌دهد، چون همه فعالیت‌های تجاری بازار زیرزمینی را در بر نمی‌گیرد.
پیامدهای بازار سیاه برای اقتصاد
زیان‌ها
- کاهش درآمد مالیاتی: چون معامله‌ها ثبت نمی‌شوند، مالیاتی هم از آن‌ها گرفته نمی‌شود و دولت منابع کمتری برای خدمات عمومی در اختیار دارد.
- آمار نادقیق: تولید ناخالص داخلی، اشتغال و دیگر آمارهای رسمی تصویر ناقصی از اقتصاد نشان می‌دهند و سیاست‌گذاری را دشوارتر میکنند.
- رقابت ناسالم: کسب‌وکارهای قانونی که مالیات و هزینه‌های رعایت مقررات را می‌پردازند، در برابر رقیبان زیرزمینی زیان می‌بینند.
- خطر برای خریدار: خطر کلاه‌برداری، خشونت و خرید کالای تقلبی در بازار سیاه بالاست؛ این خطر به‌ویژه درباره دارو میتواند مرگبار باشد.
- تقویت جرائم سازمان‌یافته: سود بازارهایی مانند مواد مخدر و قاچاق انسان به جیب گروه‌های تبهکار می‌رود و توان آن‌ها را بیشتر میکند.
کارکردهایی که بازار سیاه را ماندگار میکند
- برای کسانی که نمی‌توانند در بازار رسمی کار پیدا کنند، شغل و درآمد ایجاد میکند.
- در شرایط کمبود، دسترسی به دارو و خدمات درمانی را برای کسانی که راه دیگری ندارند ممکن میکند.
- به گفته ارنست اند یانگ در مارس ۲۰۲۵، فعالیت‌های غیررسمی اغلب نقش «تور ایمنی» را برای فقرا بازی میکنند؛ از این رو، این مؤسسه توصیه میکند برخورد با آن‌ها محتاطانه و تدریجی باشد.
چرا گاهی مردم ناچار به بازار سیاه روی می‌آورند؟
بیشتر مردم از بازار سیاه دوری میکنند و آن را نادرست می‌دانند، اما گاهی این بازار تنها راه تهیه یک کالا در شرایطی خاص است. فرض کنید با خانواده به سفری در منطقه‌ای دورافتاده رفته‌اید و شیرخشک نوزادتان تمام شده است. اگر در فروشگاه‌های محلی شیرخشکی پیدا نشود و تنها راه خرید آن معامله در بازار زیرزمینی باشد، کمتر کسی در خریدنش تردید میکند.
در برخی کشورهای در حال توسعه نیز داروهای حیاتی کمیاب‌اند و گاهی تنها راه تهیه آن‌ها بازار زیرزمینی است. در جاهایی که فروش دوباره بلیت بالاتر از قیمت اسمی ممنوع است، خرید بلیت کنسرت یا مسابقه ورزشی از دلالان با قیمتی بیشتر هم معامله‌ای در بازار سیاه به شمار می‌رود.
با این همه، بازار سیاه هیچ حمایتی از خریدار نمی‌کند. اگر کالا معیوب یا تقلبی باشد، خریدار راهی برای شکایت ندارد و ممکن است درست مانند فروشنده جریمه یا زندانی شود. منتقدان می‌گویند خرید از این بازار به تداوم سودجویی از گرفتاری دیگران کمک میکند؛ با وجود این، وقتی جان کسی در خطر است، خرید از بازار سیاه برای بسیاری تصمیم دشواری نیست.
نمونه مشهور: بازار آنلاین «جاده ابریشم» (Silk Road)
یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های بازار سیاه در عصر اینترنت، سایت «جاده ابریشم» بود؛ بازاری در دارکوب که خرید و فروش در آن با بیت‌کوین انجام می‌شد و به «آمازون دارکوب» شهرت داشت. بنیان‌گذار و گرداننده آن راس اولبریخت (Ross Ulbricht) بود که هنگام بازداشت ۲۹ سال داشت. این سایت در سال ۲۰۱۱ راه‌اندازی شد و در سال ۲۰۱۳ با بازداشت اولبریخت به دست پلیس فدرال آمریکا (FBI) تعطیل شد.
به نوشته روزنامه گاردین در ژانویه ۲۰۲۵، در جاده ابریشم بیش از ۲۰۰ میلیون دلار معامله غیرقانونی با بیت‌کوین انجام شد. به گفته دادستان‌ها، این سایت نزدیک به ۴٬۰۰۰ فروشنده مواد مخدر را به بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ خریدار در کشورهای مختلف وصل کرده بود. بیشتر کالاهای این سایت مواد مخدر بود، اما اسناد جعلی و کالاهای غیرقانونی دیگری هم در آن عرضه می‌شد.
اولبریخت در سال ۲۰۱۵ به حبس ابد محکوم شد. به گزارش گاردین، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در ۲۱ ژانویه ۲۰۲۵ او را به‌طور «کامل و بی‌قیدوشرط» عفو کرد و اولبریخت همان شب از یک زندان فدرال در ایالت آریزونا آزاد شد. تعطیلی جاده ابریشم به پایان بازارهای دارکوب نینجامید و بازارهای تازه‌ای جای آن را گرفتند.
پرسش‌های متداول
تعریف ساده بازار سیاه چیست؟
بازار سیاه هر بازاری است که در آن کالا و خدمات برای معامله چیزهای غیرقانونی، برای فرار از نظارت و مالیات دولت، یا به هر دو دلیل مبادله می‌شود.
بازار سیاه چگونه کار میکند؟
بازار سیاه میتواند فیزیکی باشد، مانند معامله مواد مخدر در گوشه خیابان، یا آنلاین، مانند بازارهای دارکوب که در آن‌ها خریدار و فروشنده ناشناس می‌مانند و پول با رمزارز پرداخت می‌شود. وجه مشترک همه این بازارها پنهان ماندن معامله از چشم قانون و مالیات است.
مثالی از بازار سیاه چیست؟
قاچاق انسان یکی از نمونه‌های بازار سیاه است؛ بازاری که در آن افراد در نقاط مختلف جهان ربوده یا فریب داده می‌شوند و برای کار اجباری یا بهره‌کشی جنسی به مناطق دیگر فروخته می‌شوند. فروش مواد مخدر، کالای تقلبی و ارز در کشورهایی که محدودیت ارزی دارند نمونه‌های دیگر آن‌اند.
چرا به آن بازار سیاه می‌گویند؟
درباره ریشه این نام چند نظریه وجود دارد. رایج‌ترین توضیح، پیوند رنگ سیاه با تاریکی و پنهان‌کاری است، چون معامله‌ها دور از چشم قانون انجام می‌شود. این اصطلاح در دوران جنگ جهانی دوم، که کالاها در بسیاری از کشورها جیره‌بندی می‌شد، رواج بیشتری یافت. برخی نیز این نام را به بازارهایی نسبت می‌دهند که پس از لغو برده‌داری همچنان برده می‌فروختند، یا به رنگ سیاه که نماد گروه‌های آنارشیست است.
بازار سیاه چقدر بزرگ است؟
اندازه دقیق بازار سیاه روشن نیست و برآوردها بسیار متفاوت‌اند. به برآورد ارنست اند یانگ در مارس ۲۰۲۵، کل اقتصاد سایه در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۱٫۸٪ تولید ناخالص داخلی جهان بوده است. برای برخی بخش‌ها ارقام جداگانه‌ای هم وجود دارد؛ برای نمونه، سازمان همکاری و توسعه اقتصادی و اداره مالکیت فکری اتحادیه اروپا در مه ۲۰۲۵ ارزش تجارت جهانی کالای تقلبی را در سال ۲۰۲۱ حدود ۴۶۷ میلیارد دلار برآورد کردند و دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل در ژوئن ۲۰۲۵ درآمد سالانه تجارت غیرقانونی مواد مخدر را صدها میلیارد دلار دانست.
آیا خریدار در بازار سیاه هم مجازات می‌شود؟
ممکن است. بسته به قانون هر کشور و نوع کالا، خریدار هم ممکن است مانند فروشنده جریمه یا زندانی شود. افزون بر این، اگر کالا معیوب یا تقلبی باشد، خریدار هیچ راه قانونی برای پس گرفتن پولش ندارد.
نرخ بازار موازی ارز چیست؟
وقتی دسترسی به ارز با نرخ رسمی محدود باشد، بخشی از تقاضا به بازاری بیرون از شبکه رسمی می‌رود و در آن نرخی متفاوت با نرخ رسمی شکل می‌گیرد. به این نرخ «نرخ بازار موازی» می‌گویند. هرچه فاصله این دو نرخ بیشتر باشد، محدودیت‌ها و عدم تعادل در بازار ارز شدیدتر است.
جمع‌بندی
بازار سیاه بازاری است که بیرون از مجاری تأییدشده دولت فعالیت میکند. در این بازار کالاها و خدمات غیرقانونی، یا کالاهای قانونی برای فرار از مالیات و مقررات، معامله می‌شوند؛ از مواد مخدر، سلاح و قاچاق انسان تا کالای تقلبی، حیات وحش و ارز.
بازار سیاه با پنهان ماندن از آمار و مالیات به اقتصاد زیان می‌زند و خریدار را در برابر کلاه‌برداری و خطر بی‌دفاع می‌گذارد، هرچند در شرایط کمبود گاهی برای برخی افراد شغل و دسترسی به کالا و دارو فراهم میکند. تجربه سال‌های اخیر در بازار ارز، از آرژانتین تا اتیوپی، نشان می‌دهد که با برداشتن محدودیت‌هایی که بازار سیاه را پدید آورده‌اند، شکاف نرخ‌ها و رونق این بازار میتواند به‌سرعت کاهش یابد.
نظرات کاربران