ابزار مشتقه نرخ بهره چیست؟

ابزار مشتقه نرخ بهره چیست؟

ابزار مشتقه نرخ بهره یک ابزار مالی است که ارزش آن به حرکات یک یا چند نرخ بهره بستگی دارد. این ابزارها می‌توانند شامل قراردادهای آتی، اختیار معامله (آپشن) یا معاوضه (سواپ) باشند. ابزارهای مشتقه نرخ بهره اغلب توسط سرمایه‌گذاران نهادی، بانک‌ها، شرکت‌ها و افراد به عنوان پوشش ریسک برای محافظت از خود در برابر تغییرات نرخ بهره بازار استفاده می‌شوند، اما همچنین می‌توانند برای افزایش یا بهبود مشخصات ریسک دارنده یا برای سفته‌بازی در مورد حرکات نرخ بهره به کار روند.

نکات کلیدی

• ابزار مشتقه نرخ بهره یک قرارداد مالی است که ارزش آن بر اساس یک نرخ بهره پایه یا دارایی بهره‌دار تعیین می‌شود.
• این ابزارها ممکن است شامل قراردادهای آتی نرخ بهره، اختیار معامله (آپشن)، معاوضه (سواپ)، اختیار معامله معاوضه (سواپشن) و قراردادهای نرخ بهره آتی (FRA) باشند.
• نهادهایی که با ریسک نرخ بهره مواجه هستند می‌توانند از این ابزارهای مشتقه برای پوشش ریسک یا به حداقل رساندن زیان‌های احتمالی ناشی از تغییرات نرخ بهره استفاده کنند.

درک ابزارهای مشتقه نرخ بهره

ابزارهای مشتقه نرخ بهره اغلب برای پوشش ریسک نرخ بهره یا سفته‌بازی در جهت حرکات آتی نرخ بهره استفاده می‌شوند. ریسک نرخ بهره در یک دارایی بهره‌دار، مانند وام یا اوراق قرضه، به دلیل احتمال تغییر در ارزش دارایی ناشی از نوسانات نرخ بهره وجود دارد. مدیریت ریسک نرخ بهره اهمیت بسیار زیادی پیدا کرده است و ابزارهای متنوعی برای مقابله با ریسک نرخ بهره توسعه یافته‌اند.ابزارهای مشتقه نرخ بهره می‌توانند از ساده تا بسیار پیچیده متغیر باشند؛ از آن‌ها می‌توان برای کاهش یا افزایش میزان مواجهه با نرخ بهره استفاده کرد. از جمله رایج‌ترین انواع ابزارهای مشتقه نرخ بهره می‌توان به معاوضه‌های نرخ بهره، سقف‌ها، کف‌ها و دالان‌های نرخ بهره (که هم سقف و هم کف را ایجاد می‌کنند) اشاره کرد.همچنین قراردادهای آتی نرخ بهره نیز محبوب هستند. در اینجا، قرارداد آتی بین یک خریدار و فروشنده وجود دارد که بر تحویل آتی هر دارایی بهره‌دار، مانند اوراق قرضه، توافق می‌کنند. قرارداد آتی نرخ بهره به خریدار و فروشنده اجازه می‌دهد تا قیمت دارایی بهره‌دار را برای یک تاریخ معین در آینده تثبیت کنند. قراردادهای سلف نرخ بهره عملکردی مشابه قراردادهای آتی دارند، اما در بورس معامله نمی‌شوند و می‌توانند بین طرفین معامله سفارشی شوند.

معاوضه‌های نرخ بهره

معاوضه نرخ بهره ساده‌ترین و رایج‌ترین نوع ابزار مشتقه نرخ بهره است. در یک معاوضه دو طرف وجود دارد: طرف اول جریان پرداخت‌های بهره بر اساس یک نرخ بهره شناور را دریافت می‌کند و جریان پرداخت‌های بهره بر اساس یک نرخ ثابت را پرداخت می‌کند. طرف دوم جریان پرداخت‌های بهره با نرخ ثابت را دریافت می‌کند و جریان پرداخت‌های بهره با نرخ شناور را پرداخت می‌کند. هر دو جریان پرداخت بر اساس یک مبلغ اسمی یکسان هستند و پرداخت‌های بهره به صورت خالص تسویه می‌شوند. از طریق این تبادل جریان‌های نقدی، دو طرف هدف کاهش عدم قطعیت و تهدید زیان ناشی از تغییرات نرخ بهره بازار را دنبال می‌کنند.یک معاوضه همچنین می‌تواند برای افزایش مشخصات ریسک یک فرد یا نهاد مورد استفاده قرار گیرد، اگر آن‌ها تصمیم بگیرند نرخ ثابت را دریافت و نرخ شناور را پرداخت کنند. این استراتژی بیشتر در بین شرکت‌هایی رایج است که رتبه اعتباری آن‌ها به آن‌ها اجازه می‌دهد اوراق قرضه را با نرخ ثابت پایین منتشر کنند اما ترجیح می‌دهند برای بهره‌مندی از حرکات بازار به نرخ شناور تبدیل شوند.

سقف‌ها و کف‌ها

شرکتی که دارای وام با نرخ شناور است و نمی‌خواهد به نرخ ثابت تبدیل شود اما خواهان مقداری محافظت است، می‌تواند یک سقف نرخ بهره خریداری کند. این سقف در بالاترین نرخی تعیین می‌شود که وام‌گیرنده مایل به پرداخت آن است؛ اگر بازار از آن سطح بالاتر رود، دارنده سقف پرداخت‌های دوره‌ای بر اساس تفاوت بین سقف و نرخ بازار دریافت می‌کند. حق بیمه، که هزینه سقف است، بر اساس میزان بالاتر بودن سطح حمایت از نرخ فعلی بازار، منحنی آتی نرخ بهره و سررسید سقف تعیین می‌شود؛ دوره‌های طولانی‌تر هزینه بیشتری دارند، زیرا احتمال بیشتری وجود دارد که سقف سودآور شود.شرکتی که جریان پرداخت‌های نرخ شناور را دریافت می‌کند می‌تواند یک کف خریداری کند تا در برابر کاهش نرخ‌ها محافظت شود. مانند سقف، قیمت به سطح حمایت و سررسید بستگی دارد. فروش، به جای خرید، سقف یا کف، ریسک نرخ بهره را افزایش می‌دهد.

سایر ابزارهای نرخ بهره

ابزارهای مشتقه نرخ بهره کمتر رایج شامل یورو استریپ‌ها (Eurostrips)، که مجموعه‌ای از قراردادهای آتی در بازار سپرده‌های یورویی هستند؛ سواپشن‌ها (Swaptions)، که به دارنده حق می‌دهند اما تعهدی برای ورود به یک معاوضه در صورت رسیدن به سطح نرخ معین ندارند؛ و اختیار خرید نرخ بهره (Interest Rate Call Options)، که به دارنده حق دریافت جریان پرداخت‌ها بر اساس نرخ شناور و سپس پرداخت‌ها بر اساس نرخ ثابت را می‌دهد. قرارداد نرخ بهره آتی (Forward Rate Agreement - FRA) یک قرارداد خارج از بورس است که نرخ بهره پرداختی در یک تاریخ توافق شده در آینده را برای تبادل تعهد نرخ بهره بر روی یک مبلغ اسمی تثبیت می‌کند. مبلغ اسمی مبادله نمی‌شود، بلکه مبلغ نقدی بر اساس تفاضل نرخ‌ها و ارزش اسمی قرارداد مبادله می‌شود.