معاملات آتی چیست؟

معاملات آتی، معاملاتی هستند برای خرید یا فروش یک دارایی پایه مشخص در تاریخی در آینده. این دارایی پایه می‌تواند کالا، اوراق بهادار یا ابزار مالی دیگری باشد. در معاملات آتی، خریدار موظف است دارایی پایه را به قیمت تعیین‌شده بخرد و فروشنده موظف است آن را در همان قیمت بفروشد، صرف نظر از قیمت بازار در زمان سررسید.

معاملات آتی معمولاً به معاملاتی اشاره دارد که دارایی پایه آن‌ها اوراق بهادار در بازار سهام است. این قراردادها بر اساس ارزش آینده سهام یک شرکت خاص یا شاخص‌های بازار سهام مانند S&P 500، داوجونز یا نزدک هستند.
معاملات آتی در بورس‌هایی مانند بورس شیکاگو می‌تواند شامل دارایی‌های پایه‌ای مانند کالاهای فیزیکی، اوراق قرضه یا حتی رویدادهای آب و هوایی باشد.

نکات کلیدی:

• معاملات آتی از مشتقات مالی هستند، یعنی معاملاتی که ارزش آن‌ها از تغییر قیمت دارایی پایه ناشی می‌شود.
• معاملات آتی بازار سهام خریدار را موظف می‌کند تا سهام یا مجموعه‌ای از سهام را در تاریخ و قیمت مشخصی در آینده بخرد، یا فروشنده موظف به فروش آن‌ها باشد.
• معاملات آتی به عنوان ابزاری برای پوشش ریسک نوسانات قیمت سهام یک شرکت، مجموعه‌ای از سهام یا یک شاخص عمل می‌کنند تا از زیان‌های ناشی از تغییرات نامطلوب قیمت جلوگیری شود.

 دارایی‌های پایه

معامله‌گران معاملات آتی می‌توانند قیمت دارایی پایه را قفل (ثابت) کنند. این قراردادها دارای تاریخ سررسید و قیمت مشخص هستند که از پیش تعیین شده‌اند. معاملات آتی سهام دارای تاریخ سررسید خاص هستند و به‌صورت ماهانه سازمان‌دهی می‌شوند. دارایی‌های پایه در معاملات آتی ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• معاملات آتی کالا با دارایی‌هایی مانند نفت خام، گاز طبیعی، ذرت و گندم
• معاملات آتی رمزارز که بر اساس نوسانات دارایی‌هایی مانند بیت‌کوین یا اتریوم هستند
• معاملات آتی ارز شامل یورو، پوند بریتانیا و سایر ارزها
• معاملات آتی انرژی با دارایی‌های پایه‌ای مانند نفت خام، گاز طبیعی، بنزین و نفت گرمایشی
• معاملات آتی سهام (Equities) که بر پایه سهام شرکت‌ها یا گروهی از سهام موجود در بازار هستند
• معاملات آتی نرخ بهره برای پیش‌بینی یا پوشش ریسک اوراق خزانه‌داری یا اوراق قرضه دیگر در برابر تغییرات آتی نرخ بهره
• معاملات آتی فلزات گران‌بها برای طلا و نقره
• معاملات آتی شاخص سهام با دارایی‌های پایه‌ای مانند شاخص S&P 500

نکته مهم

در معاملات آتی، خریدار موظف است در تاریخ سررسید، دارایی پایه (مثلاً سهام) را دریافت کند. اما قبل از آن تاریخ، می‌تواند قرارداد خود را بفروشد و از معامله خارج شود.

لازم به ذکر است که تفاوت مهمی بین اختیار معاملهف (Options) و معاملات آتی (Futures) وجود دارد.
در معاملات اختیاری به سبک آمریکایی، دارنده‌ی قرارداد، حق خرید یا فروش دارایی پایه را در هر زمان قبل از تاریخ سررسید دارد.

چگونه معاملات آتی (Futures) کار می‌کند

معاملات آتی به‌صورت استاندارد طراحی شده‌اند؛ یعنی مقدار، کیفیت و نحوه‌ی تحویل دارایی از قبل مشخص است. همین ویژگی باعث می‌شود بتوان آن‌ها را به راحتی در بازارهای آتی معامله کرد. این قراردادها خریدار را موظف می‌کنند که در تاریخ مشخصی، دارایی (مثل سهام) را به قیمتی از پیش تعیین‌شده خریداری کند، و فروشنده را نیز ملزم می‌کنند که همان دارایی را بفروشد.

این استاندارد بودن، باعث شفافیت بازار، افزایش نقدشوندگی و کمک به قیمت‌گذاری دقیق‌تر می‌شود.

انقضای معاملات آتی سهام

معاملات آتی برای سهام، تاریخ انقضای مشخصی دارند و معمولاً بر اساس ماه دسته‌بندی می‌شوند. مثلاً معاملات شاخصی مانند S&P 500 ممکن است در ماه‌های مارس، ژوئن، سپتامبر یا دسامبر منقضی شوند.

قراردادی که نزدیک‌ترین تاریخ انقضا را دارد، به‌عنوان "قرارداد ماه جاری" (Front-Month) شناخته می‌شود که معمولاً بیشترین حجم معاملات را دارد. وقتی به پایان یک قرارداد نزدیک می‌شویم، معامله‌گران برای حفظ موقعیت خود، معمولاً قرارداد را به ماه بعدی منتقل می‌کنند (که به آن "رول‌کردن قرارداد" گفته می‌شود).

معامله‌گران کوتاه‌مدت بیشتر با معاملات ماه جاری کار می‌کنند، در حالی که سرمایه‌گذاران بلندمدت معمولاً به معاملات دورتر توجه دارند.

مثال از معامله قرارداد آتی S&P 500

فرض کنید معامله‌گری قصد دارد قرارداد آتی شاخص S&P 500 را بخرد و توافق می‌کند که ۶ ماه بعد سهام این شاخص را به قیمت مشخصی بخرد. اگر در این مدت شاخص بالا برود، ارزش قرارداد هم بیشتر می‌شود و معامله‌گر می‌تواند قبل از تاریخ انقضا، قرارداد را با سود بفروشد.

از طرف دیگر، اگر معامله‌گری پیش‌بینی کند که قیمت یک سهم کاهش می‌یابد، می‌تواند قرارداد آتی آن را بفروشد. اگر بازار واقعاً افت کند، معامله‌گر می‌تواند قرارداد را با قیمت پایین‌تری بازخرید کند و از این اختلاف قیمت سود ببرد.

نکته:

زمان تسویه یک قرارداد آتی، روش تسویه به نوع دارایی بستگی دارد.

اگر دارایی قرارداد یک کالای فیزیکی مانند نفت، طلا یا گندم باشد، معمولاً تحویل فیزیکی انجام می‌شود.

اما اگر قرارداد آتی بر پایه‌ی سهام یا شاخص‌های بورسی باشد، روش تسویه به‌صورت نقدی (پولی) خواهد بود.

سفته‌بازی (Speculation)

قرارداد آتی به معامله‌گر اجازه می‌دهد روی قیمت آینده یک کالا یا دارایی حدس بزند و شرط‌بندی کند. اگر معامله‌گر یک قرارداد آتی بخرد و در زمان سررسید، قیمت آن کالا بیشتر از قیمت مشخص‌شده در قرارداد باشد، سود می‌کند. اما اگر قیمت کمتر از قیمت تعیین‌شده در قرارداد باشد، معامله‌گر ضرر خواهد کرد.

قبل از رسیدن به تاریخ سررسید، معامله‌گر می‌تواند موقعیت خرید خود (پوزیشن لانگ) را با فروش قرارداد آتی در قیمت روز ببندد.

سرمایه‌گذاران همچنین می‌توانند موقعیت فروش (پوزیشن کوتاه) بگیرند اگر فکر کنند قیمت دارایی کاهش پیدا می‌کند. اگر قیمت واقعاً کاهش یابد، معامله‌گر با گرفتن یک موقعیت معکوس، قرارداد را می‌بندد. تفاوت بین قیمت خرید و فروش در زمان سررسید تسویه می‌شود. اگر قیمت نهایی پایین‌تر از قیمت قرارداد باشد، سرمایه‌گذار سود می‌برد و اگر قیمت بالاتر باشد، ضرر می‌کند.

مثال:

فرض کنید معامله‌گری یک قرارداد آتی روی شاخص S&P 500 انتخاب می‌کند. اگر سطح شاخص ۵۰۰۰ واحد باشد و قرارداد برای سه ماه آینده باشد، ارزش هر قرارداد برابر است با ۵۰ دلار ضربدر سطح شاخص، یعنی ۲۵۰٬۰۰۰ دلار (۵۰۰۰ × ۵۰).

در معاملات آتی، نیازی به پرداخت کامل نیست و معامله‌گر فقط باید مبلغی به‌عنوان مارجین اولیه (وثیقه) پرداخت کند. اگر مارجین اولیه ۱۰٪ باشد، معامله‌گر تنها باید ۲۵٬۰۰۰ دلار (۱۰٪ از ۲۵۰٬۰۰۰ دلار) بپردازد.

حال اگر شاخص ۱۰٪ کاهش پیدا کند و به ۴۵۰۰ برسد، ارزش قرارداد به ۲۲۵٬۰۰۰ دلار می‌رسد (۴۵۰۰ × ۵۰). این یعنی معامله‌گر ۲۵٬۰۰۰ دلار ضرر کرده که برابر با ۱۰۰٪ ضرر روی سرمایه اولیه (مارجین) اوست.

پوشش ریسک (Hedging)

معاملات قرارداد آتی می‌توانند برای پوشش دادن نوسانات قیمت دارایی‌های پایه استفاده شوند.
هدف این نوع معاملات، جلوگیری از ضررهای احتمالی در صورت تغییرات منفی قیمت‌ها است، نه کسب سود از نوسان بازار.

فرض کنید مدیر یک صندوق سرمایه‌گذاری، مسئول مدیریت پرتفو‌یی به ارزش ۱۰۰ میلیون دلار است که عملکرد آن از شاخص S&P 500 پیروی می‌کند. این مدیر نگران نوسانات کوتاه‌مدت بازار است و برای محافظت از پرتفوی در برابر کاهش احتمالی بازار، از معاملات آتی شاخص S&P 500 استفاده می‌کند.

بیایید فرض کنیم شاخص S&P 500 در حال حاضر ۵٬۰۰۰ واحدی است و هر قرارداد آتی بر پایه‌ی این شاخص و با ضریب ۲۵۰ دلار برای هر واحد شاخص محاسبه می‌شود. چون عملکرد پرتفوی دقیقاً مشابه این شاخص است، نسبت پوشش را یک به یک در نظر می‌گیریم.

بنابراین، ارزش پوشش داده‌شده با هر قرارداد آتی برابر خواهد بود با:

۱٬۲۵۰٬۰۰۰ دلار = 250 × ۵٬۰۰۰

حالا برای پوشش کامل پرتفویی به ارزش ۱۰۰ میلیون دلار، باید تعداد معاملات مورد نیاز را محاسبه کنیم:

حدود ۸۰ قرارداد = ۱٬۲۵۰٬۰۰۰ ÷ ۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰

بنابراین، با فروش ۸۰ قرارداد آتی، پرتفوی به‌خوبی پوشش داده می‌شود. حالا دو سناریو ممکن است اتفاق بیفتد:

حالت اول: بازار افت می‌کند

اگر شاخص S&P 500 طی سه ماه آینده ۱۰٪ کاهش پیدا کند و به ۴٬۵۰۰ واحد برسد، ارزش پرتفوی هم احتمالاً به همین میزان کاهش یافته و حدود ۱۰ میلیون دلار ضرر خواهد داشت. اما از طرفی، معاملات آتی فروخته‌شده توسط مدیر صندوق ارزش بیشتری پیدا می‌کنند و این ضرر را جبران می‌کنند:

سود هر قرارداد:

۱۲۵٬۰۰۰ دلار = 250 × (۴٬۵۰۰ - ۵٬۰۰۰)
سود کل برای ۸۰ قرارداد:

۱۰ میلیون دلار = ۸۰ × ۱۲۵٬۰۰۰
این سود دقیقاً ضرر پرتفوی را پوشش می‌دهد و از کاهش ارزش جلوگیری می‌کند.

حالت دوم: بازار رشد می‌کند

اگر شاخص در این سه ماه افزایش پیدا کند، ارزش پرتفوی بیشتر می‌شود، ولی معاملات آتی ضرر می‌دهند. این ضرر قابل قبول است چون هدف اصلی، محافظت در برابر افت بازار بوده، نه کسب سود از رشد آن.

مزایا و معایب معاملات آتی

معاملات آتی دارای نکات مثبت و منفی‌ای هستند. این معاملات معمولاً با اهرم مالی (leverage) انجام می‌شوند و کارگزار مبلغی به نام مارجین اولیه از معامله‌گر دریافت می‌کند، که بخشی کوچک از ارزش کل قرارداد است. مقدار این مارجین بستگی به اندازه قرارداد، اعتبار مالی سرمایه‌گذار و شرایط کارگزار دارد.

معاملات آتی می‌توانند ابزار مهمی برای پوشش ریسک نوسانات قیمتی باشند. شرکت‌ها می‌توانند بودجه‌های خود را بهتر برنامه‌ریزی کنند و از سودهای احتمالی خود در برابر تغییرات نامطلوب قیمت محافظت کنند.
اما معاملات آتی معایبی هم دارند؛ سرمایه‌گذاران ممکن است بیش از مبلغ مارجین اولیه ضرر کنند، چون اهرم مالی باعث افزایش ریسک می‌شود.

مزایا

• امکان کسب سود از حدس زدن روند قیمت
• ابزار مفید برای پوشش ریسک
• شرایط معاملاتی مناسب و قابل دسترس

معایب

• ریسک بالا به دلیل استفاده از اهرم مالی
• امکان از دست دادن فرصت‌های سود وقتی که فقط برای پوشش ریسک معامله می‌کنید
• مارجین مانند یک شمشیر دو لبه است (ممکن است هم سود و هم ضرر را بزرگ‌تر کند)

مقررات معاملات آتی
بازارهای معاملات آتی توسط کمیسیون معاملات آتی کالا (CFTC) تنظیم و کنترل می‌شوند. این کمیسیون، یک سازمان فدرال است که در سال ۱۹۷۴ توسط کنگره آمریکا تأسیس شده تا صحت و سلامت قیمت‌های بازار آتی را تضمین کند. وظایف آن شامل جلوگیری از رفتارهای ناعادلانه و سوءاستفاده در معاملات، مقابله با کلاهبرداری و نظارت بر شرکت‌های کارگزاری فعال در معاملات آتی است.

چرا به جای سهام، معاملات آتی انجام دهیم؟
معاملات آتی مزیت اهرم مالی بالاتری دارند که به سرمایه‌گذاران اجازه می‌دهد با مبلغ کمی کنترل دارایی‌های بزرگ‌تری را در دست بگیرند. البته این موضوع ریسک بالاتری نیز به همراه دارد. علاوه بر این، بازارهای آتی تقریباً همیشه باز هستند و این امکان را فراهم می‌کنند تا خارج از ساعات رسمی بازار معامله کنید و سریع به رویدادهای جهانی واکنش نشان دهید.

کدام سودآورتر است، معاملات آتی یا آپشن‌ها؟
سودآوری معاملات آتی در مقابل آپشن‌ها بستگی زیادی به استراتژی و تحمل ریسک سرمایه‌گذار دارد. معاملات آتی معمولاً اهرم بیشتری دارند و اگر پیش‌بینی‌ها درست باشند، سود بیشتری نیز می‌توانند ایجاد کنند، اما ریسک آنها بالاتر است. آپشن‌ها معاملات غیرالزام‌آور هستند که ریسک ضرر را محدود می‌کنند و بنابراین امنیت بیشتری دارند.

اگر سرمایه‌گذار قرارداد آتی را تا تاریخ انقضا نگه دارد، چه اتفاقی می‌افتد؟
وقتی دارایی پایه سهام باشد، معامله‌گرانی که قرارداد آتی را تا انقضا نگه می‌دارند، تسویه نقدی انجام می‌دهند. یعنی بسته به اینکه قیمت دارایی پایه در طول مدت سرمایه‌گذاری افزایش یا کاهش یافته، معامله‌گر باید پول بپردازد یا دریافت کند. اما در برخی موارد معاملات آتی نیاز به تحویل فیزیکی دارایی دارند که در این صورت، سرمایه‌گذار دارایی پایه را تحویل می‌گیرد.

نتیجه‌گیری
به عنوان یک ابزار سرمایه‌گذاری، معاملات آتی امکان حدس و گمان در قیمت و کاهش ریسک در برابر افت احتمالی بازار را فراهم می‌کنند. اما معایبی هم دارند؛ مثلاً اتخاذ موقعیت مخالف هنگام هجینگ می‌تواند به ضررهای بیشتری منجر شود اگر پیش‌بینی‌ها اشتباه باشند. همچنین تسویه روزانه قیمت‌ها نوسان ایجاد می‌کند و ارزش سرمایه‌گذاری می‌تواند از یک جلسه معاملاتی تا جلسه بعدی به طور قابل توجهی تغییر کند.