میکروفاینانس چیست؟

میکروفاینانس، که به آن میکرو نیز گفته می‌شود، نوعی خدمات بانکی است که به افراد یا گروه‌های کم‌درآمد که به‌طور معمول به خدمات مالی دسترسی ندارند، ارائه می‌شود. مؤسسات فعال در حوزه میکروفاینانس اغلب وام‌دهی را انجام می‌دهند—وام‌های خرد می‌توانند از 50 دلار تا کمتر از 50,000 دلار باشند.

با این حال، بسیاری از بانک‌ها خدمات اضافی مانند حساب‌های جاری و پس‌انداز ارائه می‌دهند، در حالی که برخی دیگر ممکن است محصولات بیمه خرد و همچنین آموزش‌های مالی و کسب‌وکار ارائه کنند. هدف نهایی میکروفاینانس این است که به افراد فقیر کمک کند تا خودکفا شوند.

نکات کلیدی

• میکروفاینانس خدمات بانکی را برای افراد یا گروه‌های کم‌درآمد که به خدمات مالی دسترسی ندارند، فراهم می‌کند.
• میکروفاینانس به افراد امکان می‌دهد وام‌های کوچک کسب‌وکار را به‌صورت ایمن و مطابق با شیوه‌های وام‌دهی اخلاقی دریافت کنند.
• اکثر عملیات میکروفاینانس در کشورهای در حال توسعه مانند بنگلادش، کامبوج، هند، افغانستان، جمهوری دموکراتیک کنگو، اندونزی و اکوادور انجام می‌شود.
• مانند وام‌دهندگان سنتی، میکروفاینانس‌ها برای وام‌ها سود دریافت می‌کنند و برنامه‌های بازپرداخت مشخصی را تعیین می‌کنند.

درک میکروفاینانس

خدمات میکروفاینانس کمک‌های مالی موردنیاز را به افراد بیکار یا کم‌درآمد ارائه می‌دهند. متأسفانه، افرادی که درآمدشان زیر آستانه فقر است یا منابع مالی محدودی دارند، ممکن است درآمد کافی برای برآورده کردن شرایط مالی برای انجام معاملات با مؤسسات مالی سنتی نداشته باشند.

با این حال، علی‌رغم نداشتن حساب بانکی، افرادی که با درآمد روزانه 2 دلار زندگی می‌کنند، تلاش می‌کنند پس‌انداز کنند، وام بگیرند، اعتبار یا بیمه دریافت کنند و بدهی‌های خود را پرداخت کنند. بنابراین، بسیاری از افراد فقیر معمولاً برای کمک به خانواده، دوستان یا حتی نزول‌خوران—که اغلب نرخ‌های سود بسیار بالایی دریافت می‌کنند—مراجعه می‌کنند.

میکروفاینانس به افراد امکان می‌دهد وام‌های کوچک کسب‌وکار را به‌صورت ایمن و مطابق با شیوه‌های وام‌دهی اخلاقی دریافت کنند. اگرچه عملیات میکروفاینانس در سراسر جهان وجود دارد، اما اکثر فعالیت‌های تأمین مالی در کشورهای در حال توسعه مانند بنگلادش، کامبوج، هند، افغانستان، جمهوری دموکراتیک کنگو، اندونزی و اکوادور انجام می‌شود. برخی از مؤسسات میکروفاینانس، که گاهی به‌عنوان MFI شناخته می‌شوند، به‌ویژه بر کمک به زنان تمرکز دارند.

محصولات و خدمات میکروفاینانس

سازمان‌های میکروفاینانس از فعالیت‌های متعددی حمایت می‌کنند، از ارائه خدمات اولیه مانند حساب‌های جاری و پس‌انداز گرفته تا تأمین سرمایه اولیه برای کارآفرینان کسب‌وکارهای کوچک و برنامه‌های آموزشی که اصول سرمایه‌گذاری را آموزش می‌دهند. این برنامه‌ها می‌توانند بر مهارت‌هایی مانند حسابداری، مدیریت جریان نقدی، و مهارت‌های فنی یا حرفه‌ای مانند حسابداری تمرکز داشته باشند.

واقعیت سریع

برخلاف موقعیت‌های مالی معمولی که در آن وام‌دهنده عمدتاً نگران داشتن وثیقه کافی برای پوشش وام است، بسیاری از سازمان‌های میکروفاینانس بر کمک به موفقیت کارآفرینان تمرکز دارند.

آموزش مالی و کسب‌وکار

در بسیاری از موارد، افرادی که از سازمان‌های میکروفاینانس کمک می‌خواهند، ابتدا باید در یک کلاس آموزش مدیریت مالی پایه شرکت کنند. این درس‌ها شامل درک نرخ‌های سود، مفهوم جریان نقدی، نحوه عملکرد توافق‌نامه‌های مالی و حساب‌های پس‌انداز، نحوه بودجه‌بندی و مدیریت بدهی است.

پس از آموزش، مشتریان می‌توانند برای دریافت وام اقدام کنند. همان‌طور که در یک بانک سنتی دیده می‌شود، یک مسئول وام به وام‌گیرندگان در فرآیند درخواست، نظارت بر فرآیند وام‌دهی و تأیید وام‌ها کمک می‌کند. وام معمولی، که گاهی اوقات به‌اندازه 100 دلار است، ممکن است برای برخی افراد در کشورهای توسعه‌یافته ناچیز به نظر برسد، اما برای بسیاری از افراد فقیر، این مبلغ اغلب برای شروع یا حفظ یک کسب‌وکار یا انجام سایر فعالیت‌های سودآور کافی است.

مهم

بازار جهانی میکروفاینانس در سال 2023 حدود 224.6 میلیارد دلار ارزش‌گذاری شد و انتظار می‌رود تا سال 2030 از 506 میلیارد دلار فراتر رود.

شرایط وام میکروفاینانس

مانند وام‌دهندگان سنتی، میکروفاینانس‌ها باید برای وام‌ها سود دریافت کنند و برنامه‌های بازپرداخت مشخصی با پرداخت‌های دوره‌ای تعیین کنند. برخی از وام‌دهندگان از گیرندگان وام می‌خواهند بخشی از درآمد خود را در یک حساب پس‌انداز کنار بگذارند که در صورت نکول مشتری به‌عنوان بیمه استفاده می‌شود. اگر وام‌گیرنده وام را با موفقیت بازپرداخت کند، پس‌انداز اضافی به دست آورده است.

از آنجا که بسیاری از متقاضیان نمی‌توانند وثیقه ارائه دهند، میکرووام‌دهندگان اغلب وام‌گیرندگان را به‌صورت گروهی جمع می‌کنند تا به‌عنوان یک سپر عمل کنند. پس از دریافت وام، گیرندگان بدهی‌های خود را به‌صورت جمعی بازپرداخت می‌کنند. از آنجا که موفقیت برنامه به مشارکت همه بستگی دارد، این امر نوعی فشار گروهی ایجاد می‌کند که می‌تواند به تضمین بازپرداخت کمک کند.

به‌عنوان مثال، اگر فردی در استفاده از پول خود برای شروع یک کسب‌وکار مشکل داشته باشد، می‌تواند از سایر اعضای گروه یا مسئول وام کمک بگیرد. از طریق بازپرداخت، گیرندگان وام شروع به ایجاد یک سابقه اعتباری خوب می‌کنند که به آن‌ها اجازه می‌دهد در آینده وام‌های بزرگ‌تری دریافت کنند.

اگرچه این وام‌گیرندگان اغلب به‌عنوان "بسیار فقیر" طبقه‌بندی می‌شوند، نرخ بازپرداخت وام‌های خرد اغلب بالاتر از میانگین نرخ بازپرداخت در اشکال سنتی‌تر تأمین مالی است. به‌عنوان مثال، بانک گرامین در بنگلادش، یکی از اولین میکرووام‌دهندگان، نرخ بازپرداخت متوسط 98٪ را گزارش کرده است.

مهم توانمندسازی زنان، که بسیاری از سازمان‌های میکروفاینانس به آن توجه دارند، ممکن است به ثبات و رفاه بیشتر برای خانواده‌ها منجر شود.

تاریخچه میکروفاینانس

میکروفاینانس مفهوم جدیدی نیست. عملیات‌های کوچک از این نوع از قرن هجدهم وجود داشته‌اند. اولین رخداد وام‌دهی خرد به سیستم صندوق وام ایرلندی، که توسط جاناتان سویفت معرفی شد، نسبت داده می‌شود که به دنبال بهبود شرایط برای شهروندان فقیر ایرلندی بود. در شکل مدرن خود، میکروفاینانس در دهه 1970 به‌صورت گسترده‌ای محبوب شد.

اولین سازمانی که مورد توجه قرار گرفت، بانک گرامین بود که در سال 1983 توسط محمد یونس در بنگلادش تأسیس شد. علاوه بر ارائه وام به مشتریان خود، بانک گرامین همچنین پیشنهاد می‌دهد که مشتریانش به "16 تصمیم" آن پایبند باشند، فهرستی پایه‌ای از راه‌هایی که افراد فقیر می‌توانند زندگی خود را بهبود بخشند. این 16 تصمیم موضوعات متنوعی را شامل می‌شود، از درخواست برای توقف رسم پرداخت جهیزیه در ازدواج زوج‌ها گرفته تا حفظ بهداشتی آب آشامیدنی. در سال 2006، جایزه صلح نوبل به محمد یونس و بانک گرامین برای تلاش‌هایشان در توسعه سیستم میکروفاینانس اهدا شد.

مزایای میکروفاینانس

بیش از 174 میلیون نفر به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم از عملیات‌های مرتبط با میکروفاینانس بهره‌مند شده‌اند. با این حال، این عملیات‌ها تنها برای برخی از فقرای جهان در دسترس هستند، در حالی که تخمین زده می‌شود 1.7 میلیارد نفر به ایجاد حساب‌های مالی پایه دسترسی ندارند.

نکته مزایای میکروفاینانس فراتر از اثرات مستقیم ارائه سرمایه به افراد است. کارآفرینانی که کسب‌وکارهای موفقی ایجاد می‌کنند، به نوبه خود شغل، تجارت و بهبود اقتصادی کلی در جامعه ایجاد می‌کنند.

جنجال سودآوری

اگرچه داستان‌های موفقیت‌آمیز دل‌انگیز بسیاری وجود دارد، میکروفاینانس گاهی اوقات هدف انتقاد بوده است. از آنجا که نرخ‌های سود میکروفاینانس معمولاً بالاتر از بانک‌های سنتی است، منتقدان استدلال کرده‌اند که این عملیات‌ها از افراد کم‌درآمد سود می‌برند.

در واقع، برخی از میکرووام‌دهندگان غیرانتفاعی به شرکت‌های انتفاعی تبدیل شده‌اند. یکی از بزرگ‌ترین و بحث‌برانگیزترین آن‌ها بانکو کامپارتاموس در مکزیک است. این بانک در سال 1990 به‌عنوان یک سازمان غیرانتفاعی آغاز شد. با این حال، مدیریت آن ده سال بعد این شرکت را به یک شرکت سنتی و انتفاعی تبدیل کرد. در سال 2007، این بانک در بورس اوراق بهادار مکزیک عرضه عمومی شد و عرضه اولیه عمومی (IPO) آن بیش از 400 میلیون دلار جمع‌آوری کرد.

مانند اکثر شرکت‌های میکروفاینانس، بانکو کامپارتاموس وام‌های نسبتاً کوچکی ارائه می‌دهد، عمدتاً به مشتریان زن خدمت می‌کند و وام‌گیرندگان را در گروه‌ها جمع می‌کند. تفاوت اصلی در نحوه استفاده از بودجه‌ای است که از سود و بازپرداخت‌ها به دست می‌آورد. مانند هر شرکت عمومی، این بانک سود را به سهامداران توزیع می‌کند. در مقابل، مؤسسات غیرانتفاعی رویکرد خیرخواهانه‌تری نسبت به سود دارند و از آن برای گسترش تعداد افرادی که کمک می‌کنند یا ایجاد برنامه‌های بیشتر استفاده می‌کنند.

نگرانی‌ها درباره میکروفاینانس انتفاعی

علاوه بر بانکو کامپارتاموس، بسیاری از مؤسسات مالی بزرگ و دیگر شرکت‌های بزرگ، بخش‌های میکروفاینانس انتفاعی راه‌اندازی کرده‌اند، از جمله سیتی‌گروپ و بارکلیز. برخی شرکت‌ها صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترکی ایجاد کرده‌اند که عمدتاً در شرکت‌های میکروفاینانس سرمایه‌گذاری می‌کنند.

بانکو کامپارتاموس و همتایان انتفاعی آن توسط بسیاری، از جمله یونس، پدر میکروفاینانس مدرن، مورد انتقاد قرار گرفته‌اند. نگرانی فوری و عمل‌گرایانه این است که، به دلیل تمایل به کسب سود، بانک‌های بزرگ میکروفاینانس نرخ‌های سود بالاتری دریافت کنند که ممکن است برای وام‌گیرندگان کم‌درآمد تله بدهی ایجاد کند.

با این حال، یونس و دیگران نگرانی بنیادی‌تری نیز دارند: انگیزه میکروکредит باید کاهش فقر باشد، نه سود. به دلیل ماهیتشان—و تعهدشان به سهامداران—این شرکت‌های سهامی عام برخلاف مأموریت اصلی میکروفاینانس عمل می‌کنند: کمک به فقرای اقتصادی پیش از هر چیز.

در پاسخ، کامپارتاموس و دیگر میکروفاینانس‌های انتفاعی استدلال می‌کنند که تجاری‌سازی به آن‌ها اجازه می‌دهد کارآمدتر عمل کنند و با جذب سرمایه‌گذاران سودجو، سرمایه بیشتری جذب کنند. به گفته آن‌ها، با تبدیل شدن به یک کسب‌وکار سودآور، یک بانک میکروفاینانس می‌تواند دامنه خود را گسترش دهد و پول و وام بیشتری به متقاضیان کم‌درآمد ارائه کند. در حال حاضر، میکروفاینانس‌های خیریه و تجاری‌شده در کنار هم وجود دارند.

انتقادهای دیگر از میکروفاینانس

علاوه بر اختلاف بین شرکت‌های میکروفاینانس غیرانتفاعی و انتفاعی، انتقادهای دیگری نیز وجود دارد. برخی می‌گویند وام‌های خرد 100 دلاری برای ایجاد استقلال کافی نیستند—بلکه گیرندگان را در مشاغل سطح معیشتی نگه می‌دارند که به‌سختی نیازهای اساسی مانند غذا و سرپناه را پوشش می‌دهد.

این منتقدان معتقدند رویکرد بهتری ایجاد شغل از طریق ساخت کارخانه‌های جدید و تولید کالاهای جدید است. آن‌ها به نمونه‌های چین و هند اشاره می‌کنند، جایی که توسعه صنایع بزرگ به اشتغال پایدار و دستمزدهای بالاتر منجر شده و به میلیون‌ها نفر کمک کرده تا از پایین‌ترین سطوح فقر خارج شوند.

منتقدان دیگر گفته‌اند که پرداخت سود وام‌ها یک بار است. با وجود نرخ‌های بازپرداخت سالم، برخی از وام‌گیرندگان به دلیل شکست کسب‌وکارشان، فاجعه شخصی یا دلایل دیگر نمی‌توانند یا نمی‌خواهند وام‌ها را بازپرداخت کنند. بنابراین، این بدهی اضافی می‌تواند گیرندگان میکروکредит را حتی فقیرتر از زمان شروع کند.

شرایط عمومی وام میکروفاینانس

مانند وام‌دهندگان سنتی، میکروفاینانس‌ها باید برای وام‌ها سود دریافت کنند و برنامه‌های بازپرداخت مشخصی با پرداخت‌های دوره‌ای تعیین کنند. برخی از وام‌دهندگان از گیرندگان وام می‌خواهند بخشی از درآمد خود را در یک حساب پس‌انداز کنار بگذارند که در صورت نکول مشتری به‌عنوان بیمه استفاده می‌شود. اگر وام‌گیرنده وام را با موفقیت بازپرداخت کند، پس‌انداز اضافی به دست آورده است.

مزایای میکروفاینانس

مزایای میکروفاینانس فراتر از اثرات مستقیم ارائه سرمایه به افراد است. کارآفرینانی که کسب‌وکارهای موفقی ایجاد می‌کنند، می‌توانند شغل و تجارت ارائه دهند تا به بهبود جامعه خود کمک کنند. همچنین، شرکت مالی بین‌المللی (IFC) به ایجاد یا بهبود دفاتر گزارش اعتبار در 30 کشور در حال توسعه کمک کرده است. این شرکت همچنین برای افزودن قوانین مرتبط که فعالیت‌های مالی را در کشورهای در حال توسعه تنظیم می‌کنند، تلاش کرده است.

انتقادهای میکروفاینانس

در حالی که برخی از نرخ‌های سود میکروفاینانس کمتر از بانک‌های سنتی است، منتقدان استدلال کرده‌اند که این عملیات‌ها از فقرا سود می‌برند. همچنین، بسیاری از مؤسسات مالی بزرگ و شرکت‌های بزرگ دیگر بخش‌های میکروفاینانس انتفاعی راه‌اندازی کرده‌اند. در نتیجه، نگرانی این است که این بانک‌های بزرگ‌تر به دلیل تمایل به کسب درآمد، نرخ‌های سود بالاتری دریافت کنند و برای وام‌گیرندگان کم‌درآمد تله بدهی ایجاد کنند. دیگران استدلال کرده‌اند که وام‌های خرد به‌تنهایی برای ایجاد مسیر واقعی به سوی استقلال کافی نیستند.

نتیجه‌گیری

میکروفاینانس خدمات بانکی را به افراد یا گروه‌های کم‌درآمد که به خدمات مالی دسترسی ندارند، ارائه می‌دهد با این هدف که به افراد فقیر کمک کند تا خودکفا شوند. مؤسسات اغلب وام‌هایی از 50 دلار تا کمتر از 50,000 دلار ارائه می‌دهند، اما ممکن است حساب‌های جاری و پس‌انداز و همچنین آموزش مالی نیز ارائه کنند.

انتقادهای صنعت وام‌دهی خرد شامل نرخ‌های سود بالا برای وام‌های کوچک، انگیزه‌های سودآوری که با هدف اصلی کمک به فقرا در تضاد است، و وام‌هایی چنان محدود که وام‌گیرندگان نمی‌توانند خودکفا شوند.