نرخ صفر چیست؟

نرخ صفر (Zero-Bound) یک ابزار سیاست پولی انبساطی است که در آن بانک مرکزی نرخ‌های بهره کوتاه‌مدت را در صورت نیاز تا صفر کاهش می‌دهد تا اقتصاد را تحریک کند. بانک مرکزی که مجبور به اجرای این سیاست شود، باید روش‌های دیگر، اغلب غیرمتعارف، برای تحریک اقتصاد و احیای آن را نیز دنبال کند.

نکات کلیدی

• نرخ صفر یک ابزار سیاست پولی انبساطی است که بانک مرکزی نرخ‌های بهره کوتاه‌مدت را تا صفر کاهش می‌دهد تا اقتصاد را تحریک کند.
• بانک‌های مرکزی نرخ‌های بهره را برای تحریک اقتصاد راکد یا کاهش سرعت اقتصاد بیش‌ازحد گرم‌شده دستکاری می‌کنند.
• رکود بزرگ (Great Recession) برخی بانک‌های مرکزی بین‌المللی را وادار کرد تا مرز نرخ صفر را زیر سطح عددی ببرند و نرخ‌های منفی را برای تشویق رشد و هزینه‌کردن اجرا کنند.

درک نرخ صفر

نرخ صفر به پایین‌ترین سطحی اشاره دارد که نرخ‌های بهره می‌توانند به آن کاهش یابند، و منطق حکم می‌کند که این سطح صفر باشد. ابزار اصلی در جعبه ابزار سیاست پولی بانک مرکزی، نرخ‌های بهره است. بانک مرکزی نرخ‌های بهره را برای تحریک اقتصاد راکد یا کاهش سرعت اقتصاد بیش‌ازحد گرم‌شده دستکاری می‌کند. واضح است که محدودیت‌هایی وجود دارد، به‌ویژه در انتهای پایین محدوده.

نرخ صفر، حد پایینی است که نرخ‌ها می‌توانند به آن کاهش یابند، اما نه بیشتر. وقتی این سطح رسیده شود و اقتصاد همچنان عملکرد ضعیفی داشته باشد، بانک مرکزی دیگر نمی‌تواند از طریق نرخ‌های بهره تحریک اقتصادی ارائه دهد. اقتصاددانان از اصطلاح تله نقدینگی (liquidity trap) برای توصیف این سناریو استفاده می‌کنند.

وقتی با تله نقدینگی مواجه می‌شوند، روش‌های جایگزین برای تحریک پولی اغلب ضروری می‌شوند. باور متعارف این بود که نرخ‌های بهره نمی‌توانند به قلمرو منفی وارد شوند، به این معنا که وقتی نرخ‌ها به صفر یا نزدیک به صفر (مثلاً ۰.۰۱٪) برسند، سیاست پولی باید تغییر کند تا اقتصاد را تثبیت یا تحریک کند.

آشناترین ابزار سیاست پولی جایگزین شاید تسهیل کمی (Quantitative Easing - QE) باشد. در این روش، بانک مرکزی برنامه خرید دارایی در مقیاس بزرگ را آغاز می‌کند، که اغلب شامل اوراق خزانه‌داری و سایر اوراق قرضه دولتی می‌شود. این کار نه‌تنها نرخ‌های کوتاه‌مدت را پایین نگه می‌دارد، بلکه نرخ‌های بلندمدت را نیز کاهش می‌دهد، که انگیزه بیشتری برای استقراض ایجاد می‌کند.

نرخ‌های منفی

از زمان رکود بزرگ سال‌های ۲۰۰۸ و ۲۰۰۹، برخی بانک‌های مرکزی مرز نرخ صفر را زیر سطح عددی بردند و نرخ‌های منفی را اجرا کردند. با سقوط اقتصاد جهانی، بانک‌های مرکزی نرخ‌ها را برای تشویق رشد و هزینه‌کردن کاهش دادند. با این حال، چون بهبود اقتصادی کند بود، بانک‌های مرکزی شروع به ورود به قلمرو ناشناخته نرخ‌های منفی کردند.

سوئد اولین کشوری بود که در سال ۲۰۰۹ وارد این قلمرو شد، زمانی که بانک مرکزی سوئد (Riksbank) نرخ رپو (repo rate) را به ۰.۲۵٪ کاهش داد، که نرخ سپرده را به -۰.۲۵٪ رساند. از آن زمان، بانک مرکزی اروپا (ECB)، بانک ژاپن (BOJ) و چند بانک دیگر در مقاطعی این روند را دنبال کردند.

مواردی وجود دارد که نرخ‌های منفی در زمان‌های عادی اجرا شده‌اند. سوئیس یکی از این نمونه‌هاست؛ در طول دهه ۲۰۱۰، نرخ هدف آن -۰.۷۵٪ بود که در سال ۲۰۲۱ به -۰.۵۰٪ افزایش یافت. ژاپن نیز سیاست نرخ بهره منفی (NIRP) را با نرخ هدف -۰.۱٪ اتخاذ کرده بود.

نمونه نرخ صفر و نرخ‌های بهره منفی در سوئیس

بانک ملی سوئیس (SNB) سیاست نرخ بهره منفی را حفظ می‌کند. در حالی که نمونه‌های دیگری از نرخ‌های بهره منفی وجود دارد، نمونه سوئیس به دلیل این که این کشور نرخ‌ها را بسیار پایین (و منفی) نگه می‌دارد تا از افزایش بیش‌ازحد ارزش پول خود جلوگیری کند، نسبتاً منحصربه‌فرد است.

نکته مهم: در نمونه سوئیس، نرخ‌های بهره منفی تنها برای موجودی‌های بانکی فرانک سوئیس بالای یک آستانه خاص اعمال می‌شوند.

سوئیس به‌عنوان یک پناهگاه امن با ریسک سیاسی و تورمی پایین دیده می‌شود. نمونه‌های دیگر سیاست‌های نرخ بهره منفی و صفر اغلب به دلیل آشوب‌های اقتصادی رخ داده‌اند که نیازمند کاهش نرخ‌های بهره برای تحریک اقتصاد بوده‌اند. وضعیت سوئیس با این سناریو مطابقت ندارد.

SNB اعلام کرده است که باید نرخ‌ها را پایین نگه دارد تا از افزایش بیش‌ازحد ارزش پول خود که در حال حاضر نسبتاً بالا است، جلوگیری کند. افزایش ارزش پول به صنعت صادرات سوئیس آسیب می‌رساند. بنابراین، SNB رویکرد دوجانبه‌ای را برای کنترل پول اتخاذ کرده است. این بانک به‌طور فعال در مداخلات بازار ارز برای محدود کردن فرانک سوئیس قوی شرکت کرده و همچنین نرخ‌های بهره را پایین یا منفی نگه می‌دارد تا از خریدهای سفته‌بازانه قوی فرانک جلوگیری کند.

در این وضعیت، SNB در نهایت استراتژی نرخ صفر را برای بازگشت به ۰٪ و بالاتر اتخاذ خواهد کرد. با این حال، این اتفاق تا زمانی که بانک مرکزی احساس کند می‌تواند نرخ‌ها را بدون ایجاد افزایش قابل‌توجه در ارزش پول افزایش دهد، رخ نخواهد داد.

به‌روزرسانی‌های اخیر (تا جولای ۲۰۲۵)

تا جولای ۲۰۲۵، تحولات قابل‌توجهی در سیاست‌های نرخ صفر و نرخ‌های منفی رخ داده است:

• سوئیس: بانک ملی سوئیس (SNB) در ژوئن ۲۰۲۴ نرخ بهره سیاستی خود را از -۰.۵۰٪ به -۰.۲۵٪ افزایش داد و در دسامبر ۲۰۲۴ آن را به ۰٪ رساند، که نشان‌دهنده تغییر تدریجی از سیاست نرخ منفی به نرخ صفر است. این تغییر به دلیل کاهش فشارهای تورمی و ثبات نسبی فرانک سوئیس انجام شد. SNB همچنان مداخلات ارزی را برای مدیریت ارزش فرانک ادامه می‌دهد.
• ژاپن: بانک ژاپن (BOJ) در مارس ۲۰۲۴ سیاست نرخ بهره منفی خود را با افزایش نرخ هدف از -۰.۱٪ به محدوده ۰٪ تا ۰.۱٪ پایان داد. این اولین افزایش نرخ از سال ۲۰۰۷ بود و نشان‌دهنده اطمینان بیشتر به دستیابی به هدف تورمی ۲٪ است. BOJ همچنان از سیاست‌های انبساطی مانند کنترل منحنی بازده و خرید دارایی پشتیبانی می‌کند.
• منطقه یورو: بانک مرکزی اروپا (ECB) نرخ سپرده خود را که از سال ۲۰۱۴ منفی بود، در سپتامبر ۲۰۲۲ به ۰٪ و سپس در طول سال ۲۰۲۳ به سطوح مثبت افزایش داد. تا جولای ۲۰۲۵، نرخ سپرده ECB در حدود ۳.۵٪ قرار دارد، که نشان‌دهنده تغییر به سیاست پولی انقباضی‌تر برای مبارزه با تورم است. با این حال، بحث‌ها در مورد پتانسیل بازگشت به نرخ‌های صفر یا منفی در صورت رکود اقتصادی جدید ادامه دارد.
• تحولات جهانی: استفاده از نرخ‌های منفی به‌عنوان ابزاری برای سیاست پولی از زمان اوج آن در دهه ۲۰۱۰ کاهش یافته است، اما همچنان موضوع بحث است. گزارش‌های اخیر، مانند پستی در X در ژانویه ۲۰۲۵، نشان می‌دهد که اقتصاددانان در مورد اثربخشی نرخ‌های منفی در تحریک رشد اقتصادی در مقایسه با عوارض جانبی آن، مانند تأثیر بر سودآوری بانک‌ها، اختلاف‌نظر دارند.

نتیجه‌گیری

نرخ صفر (Zero-Bound) پایین‌ترین سطحی است که بانک‌های مرکزی می‌توانند نرخ‌های بهره کوتاه‌مدت را برای تحریک اقتصاد کاهش دهند. وقتی این سطح به دلیل عملکرد ضعیف اقتصاد کافی نباشد، بانک‌های مرکزی به ابزارهای غیرمتعارف مانند تسهیل کمی یا حتی نرخ‌های منفی متوسل می‌شوند. نمونه‌هایی مانند سوئیس و ژاپن پیچیدگی‌های مدیریت سیاست‌های نرخ صفر و منفی را برای اهداف خاص مانند کنترل ارز یا تحریک رشد نشان می‌دهند. با تحول سیاست‌های پولی جهانی تا جولای ۲۰۲۵، بسیاری از بانک‌های مرکزی از نرخ‌های منفی فاصله گرفته‌اند، اما نرخ صفر همچنان یک نقطه مرجع حیاتی در مدیریت اقتصادی باقی مانده است.