به گزارش شبکه اطلاع‌رسانی طلا و ارز پس از بیش از پنجاه سال، مجلس شورای اسلامی سرانجام به یکی از قدیمی‌ترین طرح‌های اقتصادی کشور رأی مثبت داد: حذف چهار صفر از پول ملی و آغاز روند بازطراحی واحد رسمی پول ایران. بر اساس مصوبه نهایی، «ریال جدید» واحد رسمی کشور خواهد بود و برای معاملات خرد، واحد فرعی به نام «قران» تعریف شده است؛ هر صد قران برابر یک ریال جدید خواهد بود. این طرح قرار است در قالب برنامه‌ای پنج‌ساله و با محوریت بانک مرکزی اجرا شود؛ دو سال نخست به آماده‌سازی اختصاص دارد و سه سال بعد به دوره گذار، زمانی که اسکناس‌های قدیم و جدید هم‌زمان در چرخه مبادلات خواهند بود.
به گفته‌ی شمس‌الدین حسینی، رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس، این تصمیم بیش از آنکه جنبه ظاهری داشته باشد، پاسخی به تغییرات بنیادین ارزش پول در طول نیم قرن گذشته است. او یادآور شد که طی این سال‌ها تورم‌های پی‌در‌پی، باعث از بین رفتن کارکرد اسکناس‌های کوچک و خروج کامل مسکوکات از چرخه معاملات شده است. «پول ما از نظر عددی متورم شده، اما از نظر واقعی کوچک و بی‌ارزش شده بود. حالا وقت آن است که این ناهماهنگی اصلاح شود.»
بر اساس قانون جدید، هر ۱۰,۰۰۰ ریال فعلی معادل ۱ ریال جدید خواهد بود. به بیان ساده‌تر، در صورت اجرای کامل طرح، رقم حساب‌های بانکی و ترازنامه‌ها یک‌دهم هزارم می‌شود، بی‌آنکه ارزش واقعی پول تغییر کند. هدف، نه افزایش قدرت خرید، بلکه تسهیل محاسبات مالی، کاهش حجم اعداد در حسابداری و بازگرداندن قابلیت استفاده از اسکناس و سکه در معاملات روزمره است.
اجرای این اصلاحات البته پروژه‌ای پیچیده و چندوجهی است. در گام نخست باید زیرساخت‌های نرم‌افزاری، سامانه‌های پرداخت، خودپردازها و سیستم‌های حسابداری کل کشور به‌روزرسانی شوند. هم‌زمان، قوانین مرتبط با قراردادها، بدهی‌ها و پرداخت‌ها باید بازنویسی شوند تا کوچک شدن ارقام موجب ابهام یا سوءتعبیر در تعهدات مالی نشود.
بانک مرکزی مأمور اصلی اجرای این برنامه است و طبق قانون، دو سال فرصت دارد تا تمام مقدمات فنی و حقوقی آن را آماده کند. در پایان این دوره، چاپ اسکناس‌ها و ضرب سکه‌های جدید آغاز خواهد شد و طی سه سال بعد، به‌تدریج جایگزین اسکناس‌های فعلی می‌شوند. این فرآیند به‌صورت تدریجی انجام خواهد شد تا از شوک روانی در جامعه جلوگیری شود.
مسئولان اقتصادی مجلس تأکید می‌کنند که مردم نیازی به اقدام فوری ندارند. اسکناس‌های فعلی تا پایان دوره گذار همچنان معتبر خواهند بود و مبادلات روزمره بدون اختلال ادامه پیدا می‌کند. به گفته حسینی، «مهم‌ترین هدف این طرح، ساده‌سازی زندگی مالی مردم و بازگرداندن شأن و پرستیژ پول ملی است. این کار به‌خوبی در کشورهای مختلف تجربه شده و با برنامه‌ریزی دقیق، ما هم می‌توانیم آن را بدون تنش اجرا کنیم.»
در ظاهر، این تصمیم فقط تغییر چند عدد روی اسکناس است؛ اما در باطن، تلاش تازه‌ای است برای بازگرداندن اعتماد به پول ملی، آن هم در کشوری که واحد پولش سال‌ها زیر فشار تورم، معنا و قدرت نمادینش را از دست داده است.
حذف صفرها؛ اصلاح عددی یا جراحی اقتصادی؟
حذف چهار صفر از پول ملی، در ظاهر ساده و حتی نمادین به نظر می‌رسد؛ اما در عمق خود، بازتاب بحران مزمنی است که دهه‌ها در ساختار اقتصاد ایران جریان داشته است: تورم انباشته و بی‌اعتمادی به پول ملی.
از سال ۱۳۵۷ تاکنون، ارزش ریال بیش از هزار برابر کاهش یافته و اسکناس‌های درشت امروزی، روزگاری معادل قدرت خرید یک حقوق کامل ماهانه بودند. به همین دلیل، اقتصاددانان می‌گویند حذف صفرها بیش از آنکه یک «اصلاح اقتصادی» باشد، در واقع بازتابی از ناکامی‌های گذشته در مهار تورم است.
بانک مرکزی و مجلس تأکید دارند که این اقدام صرفاً یک اصلاح حسابداری است و هیچ تأثیری بر قدرت خرید مردم ندارد. وقتی چهار صفر حذف می‌شود، همه ارقام اقتصادی از حقوق‌ها گرفته تا قیمت کالاها به همان نسبت کوچک می‌شوند. اگر امروز یک نان بربری ۲۰,۰۰۰ ریال است، فردا در واحد جدید، فقط ۲ ریال خواهد بود. تغییری در واقعیت قیمتی رخ نمی‌دهد.
اما همان‌طور که تجربه کشورهای دیگر نشان داده، تغییر چهره پول، همیشه یک پیام سیاسی و روانی با خود دارد.
در ترکیه، حذف شش صفر از لیر در سال ۲۰۰۵ با سیاست کنترل تورم و استقلال بانک مرکزی همراه شد و نتیجه آن تقویت وجهه پول ملی بود. در برزیل هم دولت ابتدا تورم را مهار کرد و بعد دست به اصلاح واحد پول زد. اما در کشورهایی مثل زیمبابوه و ونزوئلا، که حذف صفرها پیش از اصلاح سیاست‌های پولی انجام شد، صفرها خیلی زود بازگشتند. گاه با شدتی بیشتر از قبل.
کارشناسان داخلی هم بر همین نکته پافشاری می‌کنند: حذف صفر، اگر بدون اصلاح بودجه دولت، کنترل نقدینگی و شفاف‌سازی هزینه‌ها اجرا شود، در نهایت فقط به «جابه‌جایی ارقام» منجر می‌شود. بانک مرکزی باید در کنار تغییر اسکناس‌ها، انضباط مالی را در بدنه دولت و شبکه بانکی برقرار کند؛ در غیر این صورت، تورم دوباره اعداد را باد خواهد کرد و صفرهای تازه‌ای زاده می‌شوند.
با این حال، نباید از اثر روانی این تصمیم غافل شد. وجود اسکناس‌هایی با ارقام سنگین، برای مردم یادآور سقوط ارزش پول و تورم بی‌پایان است. کوچک‌تر شدن اعداد، هرچند در ابتدا تغییری در واقعیت نمی‌آورد، می‌تواند بر ذهنیت عمومی اثر بگذارد. ذهنیتی که نقش مهمی در کنترل انتظارات تورمی دارد.
به بیان دیگر، اگر مردم احساس کنند پول جدیدشان «باارزش‌تر» است، ممکن است رفتار اقتصادی‌شان نیز تعدیل شود؛ درست همان‌طور که در ترکیه و برزیل اتفاق افتاد.
اما این اثر روانی شمشیری دولبه است. اگر حذف صفرها با ثبات اقتصادی و شفافیت همراه نباشد، جامعه خیلی زود درمی‌یابد که فقط شکل پول عوض شده، نه ارزش آن. در آن صورت، نه‌تنها اعتماد بازنمی‌گردد، بلکه بی‌اعتمادی تازه‌ای شکل می‌گیرد. این بار نسبت به اصلاحات اقتصادی خود دولت.
در واقع، آنچه اکنون پیش روی ایران قرار دارد، آزمونی برای سیاست‌گذاران اقتصادی است؛ اینکه آیا می‌توانند از یک تغییر ظاهراً ساده، به فرصتی برای بازسازی نظم پولی و اعتماد عمومی استفاده کنند یا نه. حذف صفرها اگر با انضباط مالی، استقلال بانک مرکزی و کنترل تورم همراه شود، می‌تواند نقطه آغاز «جراحی واقعی اقتصاد» باشد. در غیر این صورت، تنها تغییری است در ظاهر اسکناس‌هایی که ارزش واقعی‌شان همچنان با تورم تعیین می‌شود.
آزمون اعتماد عمومی؛ چالش فرهنگی و روانی ریال جدید
در ظاهر، حذف چهار صفر از پول ملی یک تصمیم فنی است؛ اما در واقع، یکی از پیچیده‌ترین تحولات اجتماعی در اقتصاد ایران به‌شمار می‌رود. چرا؟ چون پول فقط ابزار مبادله نیست، بلکه آیینه‌ای از اعتماد مردم به دولت و ثبات اقتصادی کشور است. هر تغییری در شکل یا ارزش آن، مستقیم بر ذهن و روان جامعه اثر می‌گذارد.
مردم ایران بیش از نیم قرن است که در زندگی روزمره‌شان از واحدی به نام «تومان» استفاده می‌کنند، نه ریال. حالا قرار است دوباره با واحدی روبه‌رو شوند که در ذهن بسیاری از آن‌ها تنها یک مفهوم حسابداری یا عددی در فیش بانکی است. همین مسئله شاید بزرگ‌ترین چالش فرهنگی این طرح باشد: بازگرداندن ریال به گفت‌وگوی روزمره مردم.
دوره سه‌ساله‌ی گذار که قرار است پول قدیم و جدید هم‌زمان در گردش باشند، از نگاه کارشناسان، مهم‌ترین مرحله اجرای طرح است؛ مرحله‌ای که در آن مردم باید با نرخ تبدیل (۱ ریال جدید = ۱۰,۰۰۰ ریال قدیم) کنار بیایند و به واحد تازه عادت کنند. بانک مرکزی در این مدت وظیفه دارد از طریق آموزش عمومی، رسانه‌ها و شفاف‌سازی کامل فرآیند تبدیل، مانع از ایجاد سردرگمی یا سوءاستفاده شود.
یکی از دغدغه‌های اصلی، احتمال خطا در محاسبات، اشتباه در قیمت‌گذاری یا حتی فرصت‌طلبی برخی فروشندگان در روزهای نخست اجرای طرح است. اگر اطلاع‌رسانی دقیق و هماهنگ نباشد، چنین خطاهایی می‌تواند به بی‌اعتمادی عمومی منجر شود. برای همین، مسئولان تأکید دارند که اجرای طرح باید «به آرامی، با ظرافت و در بستر آموزش» پیش برود.
در سطحی عمیق‌تر، این اصلاح پولی را می‌توان آزمونی برای اعتماد عمومی به سیاست‌گذاران اقتصادی دانست. مردم سال‌ها تورم، تغییر سیاست‌ها و بی‌ثباتی را تجربه کرده‌اند. اگر طرح حذف صفرها در عمل با ثبات قیمت‌ها و شفافیت همراه باشد، شاید بتواند اعتماد ازدست‌رفته به پول ملی را بازسازی کند. اما اگر در همان سال‌های نخست، تورم دوباره شعله‌ور شود، آنچه از بین خواهد رفت نه فقط صفرهای اسکناس، بلکه آخرین بقایای باور مردم به ریال خواهد بود.
در نهایت، حذف چهار صفر از پول ملی بیش از آنکه تغییر اعداد باشد، دعوتی به بازتعریف رابطه مردم با پول‌شان است. پولی که قرار است بار دیگر «قابل‌احترام» شود، باید پشتوانه‌ی اعتماد، ثبات و شفافیت داشته باشد. در غیر این صورت، هرچند ظاهر اسکناس‌ها تازه می‌شود، اما ذهن مردم هنوز همان تصویر قدیمی را از آن خواهد دید — پولی با صفرهای کمتر، اما ارزش احساسی همان‌قدر کم.
نظرات کاربران