حسین جلیلی بال / وقتی از بازیافت صنعتی سخن گفته می‌شود، منظور تنها جمع‌آوری ضایعات شهری یا تفکیک زباله نیست. بازیافت صنعتی مجموعه‌ای از فرآیندها برای بازگرداندن مواد، قطعات، محصولات جانبی و حتی بخشی از انرژی و منابع مصرف‌شده در صنایع به چرخه تولید است. فلزات، پلاستیک، شیشه، کاغذ، روغن‌های صنعتی، باتری‌ها، قطعات الکترونیکی، ضایعات ساختمانی و بسیاری از محصولات جانبی صنایع می‌توانند پس از فرآوری مجدد، دوباره به عنوان مواد اولیه مورد استفاده قرار گیرند.برای اقتصادی مانند ایران که با محدودیت منابع مالی، ناترازی انرژی، دشواری تأمین برخی مواد اولیه و فشار هزینه‌های تولید مواجه است، توسعه این بخش می‌تواند بیش از گذشته اهمیت پیدا کند. در بسیاری از صنایع، بخشی از ماده اولیه‌ای که وارد خط تولید می‌شود، در نهایت به ضایعات تبدیل می‌شود. اگر این ضایعات به شکل علمی و استاندارد مدیریت شوند، بخشی از هزینه‌های تولید قابل بازگشت است. اما اگر سیستم بازیافت وجود نداشته باشد، این منابع عملاً از چرخه اقتصادی خارج می‌شوند.مسئله مهم‌تر آن است که اقتصاد ایران هنوز در بسیاری از حوزه‌ها نگاه کاملی به ارزش اقتصادی پسماند ندارد. ضایعات در بسیاری از موارد همچنان به عنوان «دورریز» شناخته می‌شوند، نه یک ماده اولیه ثانویه. همین نگاه باعث شده ظرفیت بزرگی که می‌تواند در صنایع مختلف ایجاد ارزش کند، کمتر مورد توجه قرار گیرد.
صنعتی که هنوز جدی گرفته نشده است
یکی از مهم‌ترین مشکلات صنعت بازیافت در ایران، نبود یک زنجیره کامل و منسجم است. جمع‌آوری ضایعات، تفکیک، انتقال، فرآوری، استانداردسازی و بازگشت مواد به کارخانه‌ها باید در یک زنجیره اقتصادی به هم متصل باشند. اگر یکی از این حلقه‌ها ضعیف باشد، کل فرآیند با مشکل مواجه می‌شود.برای مثال، ممکن است یک صنعت بتواند مقدار قابل توجهی ضایعات فلزی تولید کند، اما اگر شبکه جمع‌آوری و تفکیک تخصصی وجود نداشته باشد، این ضایعات با مواد دیگر مخلوط می‌شوند و کیفیت آنها کاهش پیدا می‌کند. در مرحله بعد، هزینه جداسازی افزایش می‌یابد و ممکن است بازیافت اقتصادی آن دیگر توجیه نداشته باشد. بنابراین توسعه بازیافت تنها به خرید تجهیزات محدود نمی‌شود؛ بلکه نیازمند ایجاد زیرساخت و زنجیره ارزش است.از سوی دیگر، بخشی از فعالیت‌های مرتبط با ضایعات در اقتصاد غیررسمی انجام می‌شود. این بخش اگرچه در جمع‌آوری و انتقال مواد قابل بازیافت نقش دارد، اما نبود شفافیت، استانداردهای مشخص، فناوری مناسب و نظارت کافی می‌تواند باعث شود ارزش واقعی این بازار به شکل کامل ایجاد نشود.مسئله دیگر، کیفیت مواد بازیافتی است. صنایع زمانی حاضرند از مواد بازیافتی استفاده کنند که کیفیت، قیمت و دسترسی آنها قابل پیش‌بینی باشد. اگر کارخانه‌ای نتواند مطمئن باشد مواد اولیه بازیافتی در حجم و کیفیت مشخص به دستش می‌رسد، ترجیح خواهد داد همچنان از مواد اولیه سنتی استفاده کند. بنابراین بازار بازیافت زمانی رشد می‌کند که مواد بازیافتی بتوانند با مواد اولیه نو رقابت اقتصادی و فنی داشته باشند.
از ضایعات تا خلق ارزش اقتصادی
یکی از بزرگ‌ترین فرصت‌های بازیافت صنعتی در ایران، اتصال آن به صنایع مادر است. فولاد، مس، آلومینیوم، پتروشیمی، خودروسازی، ساختمان، لوازم خانگی، صنایع الکترونیک و بسته‌بندی همگی حجم قابل توجهی از مواد قابل بازیافت تولید یا مصرف می‌کنند.در صنعت فولاد، قراضه فلزی می‌تواند به عنوان یکی از منابع تأمین خوراک مورد استفاده قرار گیرد. در صنایع آلومینیوم و مس نیز بازیافت فلزات می‌تواند ارزش اقتصادی قابل توجهی ایجاد کند. در صنعت خودرو، پایان عمر خودروها به معنای پایان ارزش اقتصادی آنها نیست؛ قطعات، فلزات، پلاستیک، شیشه و برخی مواد دیگر می‌توانند وارد چرخه بازیافت شوند.صنعت ساختمان نیز یکی از حوزه‌های مهم اما کمتر مورد توجه است. تخریب ساختمان‌ها حجم بزرگی از بتن، آجر، فلز، شیشه و سایر مواد را ایجاد می‌کند. اگر این مواد به صورت استاندارد جداسازی و فرآوری شوند، می‌توانند در پروژه‌های جدید مورد استفاده قرار گیرند. در غیر این صورت، علاوه بر هدررفت منابع، هزینه سنگینی برای حملو دفع آنها ایجاد می‌شود.در صنایع الکترونیکی نیز ظرفیت قابل توجهی وجود دارد. تلفن همراه، رایانه، تجهیزات مخابراتی و لوازم الکترونیکی حاوی مواد ارزشمندی هستند که در صورت بازیافت اصولی می‌توانند دوباره وارد چرخه اقتصادی شوند. اما نبود شبکه رسمی و گسترده جمع‌آوری پسماند الکترونیکی باعث شده بخش قابل توجهی از این ظرفیت از دست برود.اما برای تبدیل این ظرفیت به واقعیت، دولت باید از سیاست‌های مقطعی فاصله بگیرد. ایجاد چند واحد بازیافت بدون ایجاد بازار مصرف برای محصولات آنها، نمی‌تواند یک صنعت پایدار ایجاد کند. کارخانه بازیافت زمانی اقتصادی خواهد بود که مواد اولیه ورودی داشته باشد و بتواند محصول خروجی خود را با قیمت مناسب به بازار عرضه کند. اقتصاد چرخشی؛ مسیری برای کاهش اتلاف منابعجهان به تدریج از مدل سنتی «استخراج، تولید، مصرف و دورریز» به سمت اقتصاد چرخشی حرکت کرده است. در اقتصاد چرخشی تلاش می‌شود عمر مواد و محصولات افزایش یابد و تا حد امکان مواد پس از مصرف دوباره وارد چرخه تولید شوند. این تغییر نگاه می‌تواند برای اقتصاد ایران نیز یک ضرورت باشد، نه صرفاً یک انتخاب.اقتصاد ایران با منابع محدود روبه‌رو نیست، اما با مشکل بهره‌وری منابع مواجه است. ممکن است کشور مواد معدنی، انرژی و ظرفیت صنعتی قابل توجهی داشته باشد، اما اگر بخش بزرگی از مواد پس از یک بار استفاده از چرخه اقتصادی خارج شود، هزینه واقعی تولید افزایش خواهد یافت. اقتصاد چرخشی دقیقاً تلاش می‌کند این اتلاف را کاهش دهد.در این چارچوب، بازیافت باید بخشی از سیاست صنعتی کشور باشد. کارخانه جدید زمانی ارزش بیشتری ایجاد می‌کند که بتواند از مواد اولیه موجود بیشترین محصول را تولید کند و کمترین میزان ضایعات را به وجود آورد. بنابراین مفهوم بهره‌وری نباید فقط به میزان تولید محدود شود؛ بلکه باید مقدار منابع مصرف‌شده برای تولید هر واحد محصول و میزان مواد قابل بازگشت به چرخه نیز سنجیده شود.یکی از راه‌های مهم برای رسیدن به این هدف، طراحی محصولات بر اساس قابلیت تعمیر، استفاده مجدد و بازیافت است. اگر محصول از ابتدا به شکلی طراحی شود که قطعات آن به آسانی جدا شوند و مواد مختلف آن قابل تفکیک باشند، بازیافت در پایان عمر محصول ساده‌تر و ارزان‌تر خواهد بود.در ایران همچنین باید میان صنایع و مراکز بازیافت ارتباط بیشتری ایجاد شود. ایجاد شهرک‌ها و مناطق تخصصی بازیافت صنعتی در کنار مراکز تولید می‌تواند هزینه حمل‌ونقل را کاهش دهد و زنجیره تأمین مواد ثانویه را تقویت کند. در چنین ساختاری، ضایعات یک کارخانه می‌تواند ماده اولیه کارخانه دیگری باشد و بخشی از تولیدات جانبی یک صنعت به ارزش اقتصادی جدید تبدیل شود.
نظرات کاربران