بازار خرید و فروش آنلاین طلا در دو سال گذشته به یکی از محبوب‌ترین بخش‌های اقتصاد دیجیتال ایران تبدیل شده است. رشد تعداد پلتفرم‌های فعال و استقبال کاربران از خرید طلا با مبالغ اندک، در عین حال یک پرسش مهم را نیز پررنگ کرده است؛ آیا طلایی که در حساب کاربری خریداران ثبت می‌شود، واقعا در خزانه‌ای فیزیکی وجود دارد یا بخشی از این معاملات می‌تواند بدون پشتوانه انجام شود؟
دولت و بانک مرکزی اکنون پاسخ این نگرانی را در راه‌اندازی سامانه ناظر جست‌وجو می‌کنند؛ زیرساختی که قرار است فعالیت پلتفرم‌های آنلاین طلا را به صورت سیستمی رصد کرده و مانع از شکل‌گیری پدیده‌ای شود که در این بازار با عنوان «خالی‌فروشی» شناخته می‌شود.
سامانه ناظر دقیقا چه کاری انجام می‌دهد؟
برخلاف تصور عمومی، هدف سامانه ناظر تعیین قیمت طلا یا مداخله در معاملات روزمره کاربران نیست . وظیفه اصلی این سامانه، تطبیق میزان طلای فروخته‌شده توسط هر پلتفرم با موجودی واقعی طلای آن در خزانه‌های مورد تأیید است.
به بیان ساده، اگر یک پلتفرم به کاربران خود معادل 100 کیلوگرم طلا فروخته باشد، سامانه ناظر باید بتواند تایید کند که همین میزان طلا نیز در خزانه‌های معرفی‌شده از سوی آن پلتفرم وجود دارد. در غیر این صورت، فروش بیشتر امکان‌پذیر نخواهد بود یا دست‌کم تخلف برای نهادهای ناظر قابل شناسایی خواهد شد.
خالی‌فروشی اصطلاحی است که به فروش طلا بدون پشتوانه واقعی اشاره دارد. در چنین وضعیتی، یک پلتفرم می‌تواند حجم بیشتری از موجودی فیزیکی خود به کاربران طلا بفروشد و تعهداتی فراتر از ذخایر واقعی‌اش ایجاد کند.
مسئولان وزارت اقتصاد و نهادهای نظارتی می‌گویند سامانه ناظر برای جلوگیری از همین اتفاق طراحی شده است. سازوکار پیش‌بینی‌شده به این شکل است که هنگام انجام معامله، موجودی طلای قابل فروش پلتفرم بررسی می‌شود و پس از ثبت خرید، معادل همان میزان طلا در خزانه به نام کاربر ثبت و از موجودی قابل فروش کسر خواهد شد.
در واقع سامانه ناظر تلاش می‌کند میان عددی که کاربر در حساب خود مشاهده می‌کند و میزان طلای واقعی موجود در خزانه‌ها یک رابطه قابل رهگیری و قابل راستی‌آزمایی ایجاد کند.
چه نهادهایی بر این بازار نظارت می‌کنند؟
هرچند بانک مرکزی متولی اصلی توسعه و راه‌اندازی سامانه ناظر است، اما نظارت بر بازار آنلاین طلا تنها به این نهاد محدود نمی‌شود. مطابق اطلاعات منتشرشده، کارگروهی متشکل از نهادهای اجرایی، امنیتی، انتظامی و قضایی زیر نظر ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز مسئول پیگیری اجرای دستورالعمل خرید و فروش آنلاین طلا و نقره هستند.
همچنین سامانه ناظر از طریق اتصال به زیرساخت‌هایی مانند سامانه جامع تجارت و شبکه بانکی، امکان بررسی اطلاعات مربوط به موجودی‌ها، فاکتورها و تراکنش‌های مالی را فراهم می‌کند.
کدام پلتفرم‌ها تاکنون متصل شده‌اند؟
بر اساس آخرین اطلاعات منتشرشده، پلتفرم‌های طلاسی و وال‌گلد نخستین سکوهایی هستند که به صورت آزمایشی یا پایلوت به سامانه ناظر متصل شده‌اند و مراحل تست فنی و عملیاتی خود را پشت سر می‌گذارند.
در همین حال، ملی‌گلد نیز اعلام کرده تمامی الزامات فنی مورد نیاز برای اتصال به سامانه ناظر را انجام داده و در مسیر پیوستن به این زیرساخت نظارتی قرار گرفته است.
با وجود این، هنوز فهرست کاملی از تمامی پلتفرم‌های متصل‌شده توسط بانک مرکزی منتشر نشده و بسیاری از فعالان این بازار همچنان در حال طی کردن فرآیندهای فنی و نظارتی لازم برای اتصال هستند.
آیا سامانه ناظر اعتماد کاربران را افزایش می‌دهد؟
موفقیت سامانه ناظر در عمل به میزان اجرای دقیق ساز و کار پیش‌بینی شده برای آن وابسته است. اگر این زیرساخت بتواند موجودی واقعی خزانه‌ها را به صورت مستمر با تعهدات پلتفرم‌ها تطبیق دهد، احتمال وقوع خالی‌فروشی به شکل قابل توجهی کاهش خواهد یافت و کاربران اطمینان بیشتری نسبت به پشتوانه دارایی خود پیدا خواهند کرد.
برای بازاری که بخش مهمی از آن بر پایه اعتماد کاربران شکل گرفته، وجود یک سامانه متمرکز برای کنترل موجودی‌ها می‌تواند گام مهمی در جهت شفافیت باشد. با این حال، کارشناسان معتقدند سامانه ناظر به تنهایی همه چالش‌های بازار طلای آنلاین را برطرف نمی‌کند و موضوعاتی مانند نحوه نگهداری طلا در خزانه‌ها، امنیت پلتفرم‌ها، نقدشوندگی دارایی‌ها و کیفیت پاسخگویی کسب‌وکارها همچنان از عوامل تعیین‌کننده در اعتماد کاربران خواهند بود.
آن‌چه امروز مشخص است این است که با آغاز اتصال پلتفرم‌های فروش طلا به سامانه ناظر، بازار طلای آنلاین ایران وارد مرحله جدیدی از نظارت و شفافیت شده؛ مرحله‌ای که قرار است پاسخ روشن‌تری به یک سؤال قدیمی بدهد: آیا پشت هر گرم طلای فروخته‌شده در فضای آنلاین، واقعا طلایی در خزانه وجود دارد؟
نظرات کاربران